Этимология

Қаланың атауы армян тіліндегі "харс" сөзінен туындаған болуы мүмкін, ол "қыз" деген мағынаны білдіреді. Тағы бір болжам бойынша, атау грузин тіліндегі "кари" сөзінен шыққан, яғни "есік" дегенді білдіреді.

Орта ғасырлар

Қарстың ерте тарихы туралы мәліметтер аз, бірақ белгілі болғаны – орта ғасырларда оның жеке армян билеушілер әулеті болғандығы және Вананд аймағының астанасы болғандығы. Ортағасырлық армян тарихшылары қаланың атауын әртүрлі айтқан, мысалы, Каруц’ к’ағак’ («Карс қаласы»), Каруц’ берд, Амроц’н Каруц’, Амурн Каруц’ (барлығы «Карс бекінісі» деген мағынаны білдіреді). Осы кезеңде қаладағы собор, кейіннен Киелі апостолдар шіркеуі деп аталған, салынды. 963 жылы Багратуни ордасы Аниге көшірілгеннен кейін, Карс қайтадан Вананд деп аталатын тәуелсіз патшалықтың астанасы болды. Дегенмен, оның Ани патшалығынан тәуелсіздігінің дәрежесі белгісіз: ол әрқашан Ани билеушілерінің туыстарының иелігінде болды. 1045 жылы Аниді Византия империясы басып алғаннан кейін, Ани билеушісінің иеленген «Патшалардың патшасы» титулы Карс билеушісіне берілді. 1064 жылы, Алп Арслан (селджук түркілерінің басшысы) Аниді басып алғаннан кейін, Карстың армян патшасы Гагик Абас қаласын қоршаудан сақтау үшін жеңімпаз түркілерге құрмет көрсетті. 1065 жылы Гагик Абас патшалығын Византия империясына өткізді, бірақ көп ұзамай Карсты Селджук түркілері басып алды. 1242 жылы моңғолдар басып алды, ал кейін Карс грузин әсеріне түсті. Грузияның Давид IX билігі кезінде Ильханат Грузия патшалығының оңтүстік аймақтарын, соның ішінде Карсты да басып алды. 1358 жылы қала Жалаирлердің билігіне көшті, ал 1380 жылы Қара Қоюнлулардың қолына түсті. 1387 жылы Тимур (Тамерлан) қаланы қиратты және айналасындағы жерлерді жойды. Одан кейін Анадолы бейліктері кезегі келді, содан кейін Қара Қоюнлу, одан кейін Ақ Қоюнлу билігіне көшті. Ақ Қоюнлудан кейін, олардың барлық бұрынғы аймақтарында болғандай, қала Иранның жаңадан құрылған Сәфи әулетінің қолына түсті, оның негізін патша Исмаил I қалады. 1533-1555 жылдардағы Осман-Сәфи соғысынан кейін 1555 жылғы Амасия шарты бойынша қала бейтарап аймақ деп жарияланды және оның бұрынғы бекінісі бұзылды. 1585 жылы, 1579-1590 жылдардағы Осман-Сәфи соғысы кезінде Османдықтар қаланы Тәбризбен бірге басып алды. 1604 жылдың 8 маусымында, екі қарсыластың арасындағы жаңа қақтығыс кезінде, 1603-1618 жылдардағы Осман-Сәфи соғысы кезінде Сәфи билеушісі Аббас I қаланы Османдықтардан қайтарып алды. Қаланың бекіністерін Осман сұлтаны Мұрат III қайта салды, олар 1731 жылы Парсы шаһы Надирдің қоршауына төтеп беруге жеткілікті мықты болды. 1744 жылдың шілдесінде Надир шаһы қаланы қайтадан қоршауға алды. 1745 жылдың тамызында Надир шаһы 1743-1746 жылдардағы Осман-Парсы соғысы кезінде Карста Осман әскерін талқандады. Нәтижесінде түріктер батысқа қарай қашып, өз жерлерін тонады, бұл 1821-1823 жылдардағы Осман-Парсы соғысын одан әрі қоздырды. 1828 жылы тағы бір ресейлік қоршаудан кейін қала 1828 жылдың 23 маусымында Османдықтардан Ресей генералы граф Иван Паскевичке берілді, 11 000 әскері тұтқынға алынды. 1878 жылдан 1881 жылға дейін бұрынғы Осман империясының бақылауында болған аймақтан 82 000-нан астам мұсылман Осман империясына көшіп келді. Олардың арасында Карс қаласынан 11 000-нан астам адам болды. Сонымен қатар, көптеген армяндар мен понттық гректер (әдетте Кавказ гректері деп аталады) Осман империясынан және Транскавказияның басқа аймақтарынан аймаққа көшіп келді. Ресейлік санақ деректеріне сәйкес, 1897 жылы армяндар 49,7%, орыстар 26,3%, Кавказ гректері 11,7%, поляктар 5,3% және түріктер 3,8% құрады. Бірақ Мудрос келісімі (1918 жылдың қазаны) соғысқа дейінгі шекараға қайтаруды талап етті және Карс Бірінші Армения Республикасының бақылауына өтті. Османдықтар Карсты беруден бас тартты, оның әскери губернаторы оның орнына үкімет құрды, Фахретдин Пириоглу басқарған Оңтүстік-Батыс Кавказдың Уақытша Ұлттық Үкіметі, ол Карс пен Батуми және Александрополь (Гюмри) сияқты түрік тілді аймақтарда түрік егемендігін талап етті. 1919 жылдың қаңтарында аймақтың көп бөлігі Арменияның әкімшілік бақылауына көшті, бірақ түрік үкіметі 1919 жылдың 19 сәуірінде британдық және армян әскерлері бастаған бірлескен операция оны таратып, басшыларын тұтқындап, Мальтаға жібергенге дейін қалада қалды. 1919 жылдың мамырында Карс Армения Республикасының толық басқаруына көшті және оның Вананд провинциясының астанасы болды. 1920 жылдың жазында Ольтиде түрік революционерлері мен армян шекара әскерлері арасында шайқастар болды. Сол жылдың күзінде генерал Казым Карабекир басқаруымен төрт түрік дивизиясы Армения Республикасына басып кірді, бұл түрік-армян соғысын тудырды. Карс ұзақ қоршауға төтеп беру үшін нығайтылған, бірақ барлығын таң қалдырғандай, 30 қазан 1920 жылы түрік күштері аз қарсылықпен басып алды, кейбір заманауи ғалымдар бұл оқиғаны армян тарихындағы ең нашар әскери сәтсіздіктердің бірі деп атайды. 1920 жылдың 2 желтоқсанында Армения мен Түркия өкілдері қол қойған Александрополь шарты Арменияны Севр шартында оған берілген барлық Осман аймақтарын қайтаруға мәжбүр етті. Арменияға кеңестік әскерлер кіргеннен кейін Александрополь шарты 1921 жылдың 23 қазанында Түркия мен Кеңес Одағы арасында қол қойылған Карсс шартымен алмастырылды. Шарты Кеңес Одағының Аджарияны аннексиялауына, ал Түркияның Карсс, Ығдыр және Ардахан аймақтарын бақылауына мүмкіндік берді. Карсс шарты екі ел арасындағы бейбіт қатынастарды орнатты, бірақ 1939 жылы кейбір британдық дипломаттар Кеңес Одағының орнатылған шекараға қанағаттанбағанын көрсететін белгілерді байқады. 1921 жылы Ұлы Ұлттық Шығару Үкіметі және Армения, Әзірбайжан және Грузия Кеңес Республикалары қол қойған Карсс шарты Түркияның солтүстік-шығыс шекарасын белгіледі. Шарты армян тұрғындарының түрік азаматтығынан бас тартуға, аумақтан еркін шығуға және мүліктерін немесе олардың сатудан түскен табысын алып кетуге құқығын қамтамасыз ететін заңдық ережелерді қамтыды, бірақ кейбір мәліметтер бойынша бұрынғы армян жерлері шартының салдарынан мемлекеттік меншікке айналды.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Кеңес Одағы Карс шартты жоюға және Карс аймағын, сондай-ақ Ардаханның іргелес аймағын қайтаруға тырысты. 1945 жылдың 7 маусымында Кеңес Одағының сыртқы істер министрі Вячеслав Молотов Түркияның Мәскеудегі елшісі Селим Сарперге Грузия және Армения республикаларының атынан осы аймақтар Кеңес Одағына қайтарылуы керек екенін мәлімдеді. Түркия қиын жағдайға түсті: ол Кеңес Одағымен жақсы қарым-қатынас орнатуға мүдделі болды, бірақ сонымен бірге аумақтардан бас тартуға дайын емес еді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін супердержава ретінде пайда болған Кеңес Одағымен соғысуға Түркияның өзінің күші жетпеді. 1945 жылдың күзіне қарай Кавказдағы Кеңес әскерлеріне Түркияға басып кіруге дайындық жасау жөнінде тапсырма берілді. Премьер-министр Уинстон Черчилль осы аумақтық талаптарға қарсы шықты, ал президент Гарри Трумэн бастапқыда бұл мәселе басқа тараптарды қызықтырмауы керек деп сапты. Алайда, суық соғыс басталғаннан кейін АҚШ Түркияны кеңестік экспансияға қарсы пайдалы одақтас деп санап, оны қаржылық және әскери тұрғыдан қолдауға кірісті. 1948 жылға қарай Кеңес Одағы Карс және басқа аймақтарға қойған талаптарынан бас тартты.

Жақында болған тарих

1993 жылғы сәуірде Түркия Армениямен шекарадағы Карс өткізу пунктін жапты. Бұл Бірінші Таулы Қарабақ соғысы кезінде армян әскерлерінің Әзірбайжанның Келбажар ауданын басып алуына қарсы наразылық болды. Содан бері Армения мен Түркия арасындағы құрлық шекарасы жабық күйінде қалып отыр. 2006 жылы Карс қаласының бұрынғы әкімі Найф Әлібейоғлу шекараны ашу жергілікті экономиканы жақсартады және қаланы қайта жандандырады деп мәлімдеді. 2009 жылы екі ел арасында дипломатиялық қатынас орнатуға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталғанына қарамастан, жергілікті халық шекараны қайта ашуға қарсылық көрсетіп, қысым салды. Әзірбайжанның және жергілікті халықтың, оның ішінде 20% құраған этникалық әзербайжандықтардың қысымымен, Түркияның сыртқы істер министрі Ахмет Давутоғлу 2010 және 2011 жылдары Армениямен шекараны ашу мүмкін емес екенін қайталады. 2014 жылға дейін шекара жабық болып қала берді. Карс қаласының соңғы сайланған әкімі 2019 жылы сайланған Халықтық демократиялық партиясының (ХДП) Айхан Билген болды, ол 2020 жылы тұтқындалып, қызметтен алынды. Оның орнына үкімет тағайындаған сенімді тұлға ретінде Карс облысының әкімі Эйүп Тепе тағайындалды.

Климат

Карс ылғалды континенттік климатқа ие (Köppen: Dfb, Trewartha: Dcb). Ірі су көлемінен алыс орналасуы, Шығыс Анатолияның жоғары таулы жазығы мен Кіші Кавказ тау тізбегінің қосылған жері болуының нәтижесінде маусымдық және күндізгі температураның айқын өзгеруі байқалады. Жазда ауа температурасы көтеріліп, бірақ түндері салқын болады. Тамыз айындағы орташа ең жоғары температура – . Қыс суық және ұзаққа созылады. Қаңтар айындағы орташа ең төменгі температура – , ал қыс айларында температура -30 °C (-22 °F) дейін төмендеуі мүмкін. Карста жиі және кейде күшті қар жауады, орташа есеппен жылына төрт ай қар жамылғысы сақталады.

Спорт

Қалада "Қарс С. К. Банди" футбол клубы бар, және қазір Түркияда таралмаған банди спорты бұл жерде бұрын ойналған.

Білім

Қарс қаласында 1992 жылы құрылған Кафкас университеті орналасқан.

Көлік

Карс қаласына Ерзурумнан негізгі тас жол арқылы қолжетімділік бар, сондай-ақ солтүстікке Ардаханға және оңтүстікке Игдирге шағын жолдар салынған. Қаланың әуежайы бар (Карс Харакани әуежайы), ол күн сайын Анкара мен Стамбулға тікелей рейстер ұсынады. Қарс Түрік теміржолдарының (ТКДД) станциясымен байланыстырылған, ол оны Ерзуруммен жалғастырады. Бұл теміржол желісі алғаш рет Карс Ресей империясының құрамында болған кезде салынды және қаланы жақын орналасқан Александрополь және Тифлис қалаларымен байланыстырды. Соғыс кезінде, тары жолмен Ерзурумға дейін ұзартылды. Өкінішке орай, Түркияның Армениямен шекаралық өткелдері, оның ішінде теміржол байланысы – Карс-Гюмри-Тбилиси теміржолы 1993 жылдың сәуірінен бері жабық. Түркияның Армениямен шекарасы Әзірбайжандағы Калбаджар ауданының (даулы Таулы Қарабаққа іргелес) жергілікті Армения күштері тарапынан басылып алынуынан кейін жабылды. (2018 жылдың қыркүйек айына қарай, Түркия Армения оккупациясын тоқтатқанша шекара жабық болады деп мәлімдеді). Түркияны Грузия және Әзірбайжанмен байланыстыруға арналған жаңа желі – Карс-Тбилиси-Баку теміржолының құрылысы 2010 жылы басталды. Бұл желі 2017 жылдың 30 қазанында пайдалануға берілді. Желі Карсты Грузиядағы Ахалкалакимен байланыстырады, ал одан пойыздар Тбилисиге және Әзірбайжандағы Бакуге қарай жол тартады.

Қарс бекінісі

Карс қамалы (Карс Калеси), сондай-ақ Цитадель деп аталады, Карс қаласына қарап тұрған жартасты төбенің басында орналасқан. Оның қабырғалары армян Багратуни дәуіріне дейін салынған (қамалдың солтүстік жағында сақталған тас қалау бар), бірақ қазіргі түрін XIII ғасырда, Карс Зәкәрид әулеті билік еткен кезде алған. Қабырғаларда бірнеше жерде кресттер бар, соның ішінде шығыстағы мұнарада армян тілінде құрылыс жазуы бар хачкар кездеседі. Сондықтан Карс қамалының Осман сұлтаны Мұрат III Персиямен соғысқан кезде, XVI ғасырдың соңында салынғаны туралы жиі айтылатын мәлімдеме дәл емес. Дегенмен, Мұрат қала қабырғаларының көп бөлігін қайта құруға бұйрық берген болуы мүмкін (олар Осман әскері Ардаханда салғандарымен ұқсас). XVIII ғасырда Карс шайқасында (1745 ж.) парсы басып алушысы Надир шах Осман әскеріне Карс қаласынан көп алшақ емес жерде ауыр жеңіліс сыйлады. XIX ғасырға келген кезде цитадель қорғаныс мағынасын жоғалтты және Карс қаласын қоршау үшін бірқатар сыртқы бекіністер мен қорғаныс құрылыстары салынды. Бұл жаңа қорғаныс жүйесі 1855 жылғы Карс қоршауы кезінде ерекше көзге түсті.