Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Швейцарияның 1848 жылдан бергі тарихы
History of Switzerland since 1848
Бұл мақалада 1848 жылдан бергі Швейцария тарихы жайлы айтылады. Ерте заманауи кезең үшін «Ерте заманауи Швейцария», 1798–1814 жылдар аралығы үшін «Наполеон дәуіріндегі Швейцария» және 1815–1848 жылдар аралығы үшін «Қайта құру және жаңару (Швейцария)» мақалаларын қараңыз.
This article deals with the history of Switzerland since 1848. See Early Modern Switzerland for the Early Modern period, Switzerland in the Napoleonic era for the period of 1798–1814, and Restoration and Regeneration (Switzerland) for the period of 1815–1848.
Федеративтік мемлекеттің құрылуы (1848)
Швейцарияда 27 күндік азаматтық соғыс, яғни Зондербунд соғысы болғаннан кейін, 12 қыркүйекте 1848 жылы Швейцарияның Федералды Конституциясы қабылданды. Конституцияға АҚШ Конституциясы және Француз революциясының идеялары зор ықпал етті. Конституция Швейцария Конфедерациясын құрды, оны салыстырмалы түрде күшті федералды үкімет басқарады, емес, келісімшарттармен байланысқан тәуелсіз кантондардың конфедерациясы үлгісі орнына.
Following a 27 day civil war in Switzerland, the Sonderbundskrieg, the Swiss Federal Constitution was passed on 12 September 1848. The constitution was heavily influenced by the US Constitution and the ideas of the French Revolution. The constitution establishes the Swiss Confederation, governed by a comparatively strong federal government, instead the model of a confederation of independent cantons bound by treaties.
Индустрияландыру және экономикалық өсім (1848-1914)
1847-1914 жылдары Швейцария теміржол желісі дамыды. Schweizerische Nordbahn (SNB) қоғамы 1847 жылы Швейцария аумағында алғашқы теміржол желісін ашып, Цюрих пен Баден қалаларын байланыстырды. Готтард теміржол туннелі 1881 жылы құрылысын аяқтады. Швейцария сағат жасау өнеркәсібінің тамыры 18 ғасырда жатыр, бірақ 19 ғасырда қарқынды дамып, Ла-Шо-де-Фонд ауылын өнеркәсіптік орталыққа айналдырды. Шағын қалалардың жылдам өсуі Цюрихтің кеңеюіне әкелді, ол 1891 жылы өзінің өнеркәсіптік маңы Аусерсилді муниципалитет құрамына қосты. 1862 жылы Швейцарияның Одақ банкінің және 1872 жылы Швейцария Банктік корпорациясының құрылуымен банк ісі Швейцария экономикасында маңызды рөл атқара бастады. 1850-1860 жылдардағы альпинизмнің алтын ғасыры туризм индустриясының негізін қалады.
From 1847 to 1914, the Swiss railway network was developed. The Schweizerische Nordbahn (SNB) society opened the first railway line on Swiss soil in 1847, connecting Zürich and Baden. The Gotthard Rail Tunnel was completed in 1881. The Swiss watchmaking industry has its origins in the 18th century, but boomed during the 19th century, turning the village of La Chaux de Fonds into an industrial center. Rapid urban growth also enlarged Zürich, which incorporated its industrial suburb Aussersihl into the municipality in 1891. Banking emerged as a significant factor in Swiss economy with the foundation of the Union Bank of Switzerland in 1862, and the Swiss Bank Corporation in 1872. The Golden age of alpinism in the 1850s to 1860s lay the foundation to the tourism industry.
Дүниежүзілік соғыстар (1914-1945 жж.)
Бірінші және екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде Швейцария қарулы бейтараптық саясатын ұстанды және ұсақ-түйек қақтығыстардан басқа әскери қимылдарға қатыспады. Бейтараптығының арқасында Швейцария соғысқан тараптар үшін дипломатия, тыңшылық, сауда және босқындарға қауіпсіз пана ретінде маңызды болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Швейцария солтүстік және шығыста Орталық державалардың, ал оңтүстік және батыста Антанта державаларының арасында орналасқан еді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1940 жылдан 1944 жылға дейін Швейцария толығымен Ось державаларымен қоршалып тұрды.
During World War I and World War II, Switzerland maintained a stance of armed neutrality, and apart from minor skirmishes was not involved militarily. Because of its neutral status, Switzerland was of considerable interest to the warring parties, as a scene for diplomacy, espionage, commerce, and as a safe haven for refugees. During World War I, Switzerland was situated between the Central Powers to the north and east, and the Entente Powers to the south and west. During World War II, Switzerland was entirely surrounded by the Axis Powers from 1940 to 1944.
Үкімет
1959 жылдан бастап парламент сайлаған Федералдық кеңес төрт негізгі партияның мүшелерінен құралады: либералды Ертіс демократтары, католиктік Христиан демократтары, солшыл Әлеуметтік демократтар және оңшыл Халық партиясы. Бұл, негізінен, парламенттік оппозициясыз жүйені құрады (конкорданс жүйесін қараңыз), тікелей демократиядағы оппозицияның күшті ұстанымын көрсетеді. Әйелдерге сайлау құқығы алғаш рет 1959 жылы Швейцарияның бірнеше кантондарында, 1971 жылы федералдық деңгейде, ал қарсылықтардан кейін 1990 жылы Аппенцель Иннерроден кантонында берілді. Федералдық деңгейде сайлау құқығын алғаннан кейін әйелдер саяси маңыздылығын арттырды, ал Федералдық кеңестің жеті мүшесінің арасындағы алғашқы әйел-атқарушы Элизабет Копп 1984 жылдан 1989 жылға дейін қызмет етті. Алғашқы әйел президент Рут Дрейфус болды, ол 1998 жылы сайланып, 1999 жылы президенттік лауазымды атқарды. Швейцария президенті жыл сайын жеті мүшелі жоғары кеңес қатарынан сайланады және екі рет қатарынан қызмет ете алмайды. Суық соғыс кезінде швейцариялық билік швейцариялық ядролық бомба жасау мүмкіндігін қарастырды. Цюрихтегі Федералдық Технологиялық институтының жетекші ядролық физиктері, мысалы Поль Шеррер, осыны іске асыруға мүмкіндік берді. 1962 жылғы сәуірде өткен жалпыұлттық референдумда швейцариялықтар Швейцарияда ядролық қаруға тыйым салудан бас тартты. Дегенмен, қорғаныс бюджетімен байланысты қаржылық қиындықтар жеткілікті қаражат бөлуге кедері келтірді, ал 1968 жылғы Ядролық қаруды таратпау шарты қолданылуға лайық балама ретінде қарастырылды. 1988 жылға дейін ядролық қару жасаудың барлық жоспарлары тоқтатылды.
From 1959, the Federal Council, elected by the parliament, is composed of members of the four major parties, the liberal Free Democrats, the Catholic Christian Democrats, the left wing Social Democrats and the right wing People's Party, essentially creating a system without a sizeable parliamentary opposition (see concordance system), reflecting the powerful position of an opposition in a direct democracy. Women were granted the right to vote in the first Swiss cantons in 1959, at the federal level in 1971 and, after resistance, in the last canton Appenzell Innerrhoden in 1990. After suffrage at the federal level women quickly rose in political significance, with the first woman on the seven member Federal Council executive being Elisabeth Kopp who served from 1984 to 1989. The first female president was Ruth Dreifuss, elected in 1998 to become president during 1999. The Swiss president is elected every year from those among the seven member high council and cannot serve two consecutive terms. During the Cold War, Swiss authorities considered the construction of a Swiss nuclear bomb. Leading nuclear physicists at the Federal Institute of Technology Zürich such as Paul Scherrer made this a realistic possibility. In a nationwide referendum held in April 1962, the Swiss people chose not to prohibit nuclear arms in Switzerland. However, financial problems with the defense budget prevented the substantial funds from being allocated, and the Nuclear Non Proliferation Treaty of 1968 was seen as a valid alternative. All remaining plans for building nuclear weapons were dropped by 1988.
Ішкі
1979 жылы Берн Юрасының бір бөлігі Федерация құрамында қалып, тәуелсіздікке ие болды, нәтижесінде жаңа Юра кантоны құрылды. Швейцарияның демографиялық жағдайы Батыс Еуропаның басқа елдеріндегідей өзгерді. 1945 жылдан бері Швейцария халқы шамамен 4,5 миллионнан 7,5 миллионға дейін өсті, көбінесе 1945 және 1970 жылдар аралығында, 1970 жылдардың соңында қысқа мерзімге халық саны азайды, ал 1990 жылдан бері халық санының өсуі жылына шамамен 0,5% құрап, негізінен иммиграцияның нәтижесі болды. Рим-католиктері мен протестанттардың шамамен тең үлесте құралған халқының 95%-дан астамы дінге жатпайтын азаматтардың саны 2000 жылдары 10%-дан асып түсті, ал мұсылман халқы соңғы онжылдықтарда дерлік жоқтан шамамен 4%-қа дейін өсті. 1920 жылдан бері итальяндықтар шетелдіктердің ең ірі тобы болып келді, бірақ 1990 жылдардағы Югославия соғыстарынан кейін босқындардың көптеп келуі бұл жағдайды өзгертті, және бұрынғы Югославиядан келген тұрғындар қазір шетелдіктердің ең ірі тобын құрайды, олардың саны шамамен 200 000 адамды (халықтың шамамен 3%) құрайды.
In 1979, parts of the Bernese Jura attained independence while remaining in the Federation, forming the new canton of Jura. The Demographics of Switzerland has changed in similar ways as in other states in Western Europe. Since 1945, the population of Switzerland has grown from roughly 4.5 to 7.5 million, mostly between 1945 and 1970, with a brief negative growth in the late 1970s, and a population growth hovering around 0.5% per year since the 1990s, mostly due to immigration. With a population composed of a roughly balanced combination of Roman Catholics and Protestants, together amounting to more than 95%, the population without any religious affiliation has grown to more than 10% in the 2000s, while the Muslim population grew from practically nil to some 4% over the past decades. Italians had been the largest group of resident foreigners since the 1920, but with the Yugoslav wars of the 1990s, large scale immigration of refugees has changed this picture, and residents with origins in the former Yugoslavia now constitute the largest group of resident foreigners, with some 200,000 people (roughly 3% of the population).
Еуропалық Одақпен қарым-қатынастар
Лихтенштейннен басқа, Швейцария 1995 жылдан бері Еуропалық Одақпен толық қоршалған. Швейцарияның ЕО-мен қарым-қатынасы елдегі маңызды мәселе болып табылады. Швейцариялық сайлаушылар 1992 жылғы желтоқсандағы референдумда Еуропалық экономикалық аймаққа қосылу туралы ұсынысты тартысты түрде қабылдамады, сайлаушылардың 50,3% қарсы дауыс берді. Швейцариялық сайлаушылар 2001 жылғы наурыздағы референдумда 76,8% дауыспен ЕО-ға мүше болуға қарсы болды. Швейцарияның ЕО-ға қосылуға қарсылығына қарамастан, сайлаушылар Одақпен екіжақты келісімдерді қабылдады. Мысалы, 2000 жылғы мамырда Швейцарияда өткен референдумда мұндай келісімдер мақұлданды. 2005 жылғы маусымдағы референдумда Швейцариялық сайлаушылар Шенген аймағына қосылуды мақұлдады. 2014 жылғы ақпанда Швейцариялық сайлаушылар Швейцарияға көші-қон квоталарын қайта енгізу туралы референдумды қабылдады, бұл Швейцария қабылдаған ЕО-ның еркін қозғалыс келісімдерін бұзбастан оны іске асыру жолын табу кезеңін бастады. Швейцария 1960 жылы Еуропалық еркін сауда қауымдастығын құрған, ол Еуропалық Одаққа параллель ұйым болып табылады.
With the exception of Liechtenstein, Switzerland has been completely surrounded by the European Union since 1995. Swiss EU relations are a major issue in the country. Swiss voters narrowly rejected a December 1992 referendum to join the European Economic Area, with 50.3% of voters opposed. Swiss voters rejected EU membership in a March 2001 referendum, with 76.8% opposed. Despite Swiss opposition to joining the EU, voters have accepted bilateral agreements with the union. In a May 2000 referendum, for example, Swiss voters approved such agreements. In a June 2005 referendum, Swiss voters approved joining the Schengen Area. In February 2014, Swiss voters approved a referendum to reinstitute quotas on immigration to Switzerland, setting off a period of finding an implementation that would not violate the EU's freedom of movement accords that Switzerland adopted. Switzerland co founded the European Free Trade Association in 1960, which is a parallel organization to the EU.