Кіріспе
Швейцарияның 26 кантоны Швейцария Конфедерациясының мүше мемлекеттері болып табылады. Швейцария Конфедерациясының ядросы алғашқы үш одақтас одақтастар түрінде Вальдштетте деп аталатын. Ескі Швейцария Конфедерациясының дамуындағы екі маңызды кезеңді [[Сегіз кантон (1353–1481) және [[Он үш кантон (1513–1798) терминдерімен түйіндейді. Ежелгі Швейцария Конфедерациясының әр кантоны, бұрын сондай-ақ Орт («жер», 1450 жылға дейін) немесе Штанд («иелік», 1550 жылдан бастап) аталатын, Вестфалия келісімінен (1648) бастап 1848 жылы Швейцария федеративтік мемлекетінің құрылуына дейін, өздерінің шекаралық бақылаулары, әскері және валютасы бар толық егеменді мемлекет болды, Гелветтік Республика кезінде (1798–1803) қысқа мерзімге орталықтандырылған үкімет болды. Кантон термині 19 ғасырдан бері кеңінен қолданылуда. Медиация актісімен (1803) кантондардың саны 19-ға дейін арттырылды, бұрынғы тәуелді аумақтар толық кантон ретінде танылды. 1815 жылғы Федералдық келісім-шартпен Ескі Швейцария Конфедерациясының бұрынғы серіктестерінің қосылуына байланысты олардың саны 22-ге дейін көбейді. 1979 жылы Берннен бөлініп шыққаннан кейін Юра кантоны 23-ші кантон ретінде қосылды. 1999 жылғы федералды конституция кантондардың ресми санын 26-ға дейін арттырды, бұл бұрынғы жартылай кантондарды кантон деп белгіледі. Кантондардың аумағы 37 км² (Базель-Штат) дейін 7105 км² (Гризонс) дейін өзгереді; халық саны (2018 жылғы мәліметтер бойынша) 16 000 (Аппенцелль Иннерроден) дейін 1,5 миллионға (Цюрих) дейін жетеді.
Districts within each Swiss Canton
The 26 cantons of Switzerland are the member states of the Swiss Confederation. The nucleus of the Swiss Confederacy in the form of the first three confederate allies used to be referred to as the Waldstätte. Two important periods in the development of the Old Swiss Confederacy are summarized by the terms [[Eight Cantons ('Eight Cantons'; from 1353–1481) and [[Thirteen Cantons ('Thirteen Cantons', from 1513–1798). Each canton of the Old Swiss Confederacy, formerly also Ort ('lieu/locality', from before 1450), or Stand ('estate', from c. 1550), was a fully sovereign state with its own border controls, army, and currency from at least the Treaty of Westphalia (1648) until the establishment of the Swiss federal state in 1848, with a brief period of centralised government during the Helvetic Republic (1798–1803). The term Kanton has been widely used since the 19th century. The number of cantons was increased to 19 with the Act of Mediation (1803), with the recognition of former subject territories as full cantons. The Federal Treaty of 1815 increased the number to 22 due to the accession of former associates of the Old Swiss Confederacy. The canton of Jura acceded as the 23rd canton with its secession from Bern in 1979. The official number of cantons was increased to 26 in the federal constitution of 1999, which designated former half cantons as cantons. The areas of the cantons vary from 37 km (15 sq. mi.) (Basel Stadt) to 7,105 km (2743 sq. mi.) (Grisons); the populations (as of 2018) range from 16,000 (Appenzell Innerrhoden) to 1.5 million (Zürich).
Терминология
Кантон термині қазір басқа елдердің әкімшілік бөлімшелері үшін ағылшын тілінде де қолданылады, ол 15 ғасырдың соңында француз тілінде пайда болған (Фрибургте 1467 жылы тіркелген), "қабырға, бұрыш" деген сөзден шыққан, сол кезде ерте заманауи жоғарғы неміс тіліндегі ort сөзінің тікелей аудармасы. 1490 жылдан кейін кантон термині француз және итальян тіліндегі құжаттарда Швейцария Конфедерациясының мүшелерін атау үшін жиі қолданыла бастады. Ескі Швейцария Конфедерациясында Орт (көпше түрі: Orte) термині 15 ғасырдың басынан бастап мүше кантондарды білдіретін жалпы атау ретінде қолданылды. 1550 жыл шамасында Орт термині көбінесе "иелік, меншік" мағынасын білдіретін Станд (көпше түрі: Stände) терминімен ауыстырылды, бұл термин еркіндік пен тәуелсіздікті білдіру үшін қолданылды. Гелветтік Республикада таратылған "Станд" термині 1815 жылы қайта қолданысқа енгізіліп, бүгінгі күнге дейін қолданылуда. 1648 жылдан кейін француз кантон термині неміс тіліне қабылданып, 19 ғасырдың басына дейін сирек қолданылды: Орт және Станд терминдерінің кеңінен қолданылуы Гелветтік Республика кезеңінен бастап неміс тіліндегі Швейцарияда біртіндеп тоқтатылды. Тек 1803 жылғы Келісім актісінен бастап неміс тіліндегі Kanton ресми атауға ие болды және 1848 жылғы Швейцария Конституциясында сақталды. Stand термині синоним ретінде қолданылады және Швейцария Парламентінің жоғарғы палатасының атауында – Әйелдер кеңесінде (Ständerat) көрініс тапқан. Қазіргі заманда, 1848 жылы Нойшатель князьдығы тоқтатылғаннан бері, Швейцарияның барлық кантондары республикалық үкімет түріне ие деп есептелуде. Кейбір кантондар өздерінің конституцияларында өзін ресми түрде республика деп жариялайды. Бұл әсіресе роман тілінде сөйлейтін кантондарға қатысты: Женева (ресми атауы République et canton de Genève, «Женева Республикасы және кантоны»), Юра, Нойшатель, Вале, Во және Тичино.
Geneva (formally République et canton de Genève, 'Republic and canton of Geneva'), Jura, Neuchâtel, Valais, Vaud and Ticino.
Тарих
XVI ғасырда Ескі Швейцария Конфедерациясы 13 егемен одақтас мемлекеттен (Тринадцать кантонов; Die Dreizehn Alten Orte) тұрды және екі түрлі болды: бес ауылдық мемлекет (Länder) – Ури, Швиц (конфедерацияның атымен аталуына себепкер болды), Унтервальден, Глар, Аппенцелл – және сегіз қалалық мемлекет (Städte) – Цюрих, Берн, Люцерн, Цуг, Базель, Фрибург, Солотхурн, Шаффхаузен. Олар формальды түрде Киелі Рим империясының құрамында болғанымен, 1499 жылы Дорнахта император Максимилиан I-ді жеңгеннен кейін де-факто тәуелсіздікке ие болды. Ерте заманауи кезеңде конфедерациядағы одақтастар республикалар ретінде қарастырылды; алты дәстүрлі одақтастың Ландсгемейнде түрінде тікелей демократия дәстүрі болса, қалалық мемлекеттер қалалық кеңестердегі өкілдік арқылы басқарылды, бұл патрициат отбасыларының үстемдігін қамтамасыз ететін олигархиялық жүйелер еді. Ескі жүйе 1798 жылы Швейцарияға француз әскерлерінің басып кіруінен кейін Гелветика Республикасы құрылғанда тоқтатылды. Гелветика Республикасының кантондары тек егемендігі жоқ әкімшілік бөлімше мәртебесіне ие болды. Гелветика Республикасы бес жыл ішінде күйреп, 1803 жылғы Медиация актісімен кантондық егемендік қайта орнатылды. Швейцария мемлекеттер федерациясы ретінде қайта құрылды, сол кезде 19 кантон болды (алты жаңа кантон бұрынғы одақтастар мен бағынышты аумақтардан құралды: Сент-Галлен, Гризонс, Аргау, Тургау, Тичино, Во). 1815 жылы тағы үш батыс кантоны – Вале, Нойшатель және Женева қосылды. 1830 жылға дейін аяқталған "Қайта орнату" процесі кантондық патрициаттарға бұрынғы феодалдық құқықтардың көп бөлігін қайтарды, бұл ауылдық халық арасында көтерілістерге әкелді. Радикалдар жаңа федералды конституция талап ететін демократиялық күштерді бейнеледі. Бұл шиеленіс діни мәселелермен ("иезуиттер мәселесі") бірге 1840 жылдардағы қысқа мерзімді Зондербунд соғысына дейін жетті. Либералды радикалдардың жеңісі 1848 жылы Швейцарияның федеративтік мемлекет ретінде құрылуына әкелді. Кантондар кең ауқымды егемендікті сақтап қалды, бірақ енді жеке тұрақты армия ұстауға немесе халықаралық қатынастар орнатуға құқығы болмады. Батыс Еуропадағы 1848 жылғы төңкерістер басқа елдерде сәтсіз аяқталғандықтан, Швейцария 19 ғасырдың соңында (және Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін Францияның үшінші республикасынан басқа) Франция, Италия, Австро-Венгрия және Германияның қайта орнатылған монархияларымен қоршалған оқшауланған демократиялық республика болып қалыптасты.
Конституция және өкілеттіктер
Швейцарияның федералды конституциясы кантондарды, олардың егемендігі федералды заңмен шектелмеген жағдайда, егемен деп жариялайды. Конфедерация сияқты, кантондық үкімет жүйесі де директорлық болып табылады. Кантондық заң шығарушы органдар бірпалаталы парламенттер болып табылады, олардың мөлшері 58-ден 200 орынға дейін ауыспайды. Кейбір заң шығарушы органдарда немесе бұрын Landsgemeinden деп аталатын жалпы халықтық жиналыстар болған; осы заң шығарушы орган түрін қолдану төмендеді: қазіргі уақытта ол тек Аппенцель Иннерроден және Гларус кантондарында ғана сақталған. Кантондық атқарушы органдар кантонға байланысты бес немесе жеті мүшеден тұрады. Мекемелердің атаулары үшін кантондық атқарушы органдар мен кантондық заң шығарушы органдар тізіміне жүгініңіз. Кантондар федералды конституция немесе заң бойынша Конфедерацияға берілмеген барлық өкілеттіктер мен құзыреттерді сақтайды: ең маңыздысы – денсаулық сақтау, әлеуметтік қамсыздандыру, құқық тәртібін сақтау, мемлекеттік білім беру және салық салу құқығы. Әр кантон өзінің ресми тілдерін анықтайды. Кантондар басқа кантондармен ғана емес, сонымен қатар шетел мемлекеттерімен де шарттар жасасуға құқылы (Федералды Конституцияның 48 және 56-баптары). Кантондық конституциялар кантонның ішкі ұйымдастырылуын анықтайды, соның ішінде муниципалитеттерге берілген автономия деңгейін, ол әртүрлі болуы мүмкін, бірақ әрқашан салық салу және муниципалды заңдар қабылдау құқығын қамтиды; кейбір муниципалитеттердің өздерінің полиция күштері бар. Федералдық деңгейдегідей, барлық кантондарда тікелей демократияның кейбір нысаны көзделген. Азаматтар кантондық конституцияны немесе заңдарды өзгерту үшін, немесе парламент қабылдаған заңдарға немесе шығындар туралы заңдарға вето қою үшін халықтың пікірін білдіруді талап ете алады. Аппенцель Иннерроден және Гларус кантондарындағы жалпы халықтық жиналыстардан басқа жағдайларда демократиялық құқықтар жасырын дауыс беру арқылы жүзеге асырылады. Шетелдіктердің сайлау құқығы кантонға қарай өзгереді, сондай-ақ шетелде тұратын (және кантонда сайлауға тіркелген) швейцариялық азаматтардың кантондық сайлауға қатыса алатындығы да әртүрлі. Швейцария азаматтары белгілі бір муниципалитеттің (тегі) және осы муниципалитет кіретін кантонның азаматтары болып табылады. Сондықтан кантондар азаматтық беру (табиғиландыру) мәселесінде рөл атқарады және талаптар қояды, бірақ бұл процесс әдетте муниципалитет деңгейінде жүзеге асырылады және федералды заңнамаға бағынады. Швейцарияда тек бір федералды мемлекеттік мереке бар (1 тамыз); басқа мерекелер кантонға қарай өзгереді.
Тізім
Кантондар федералды конституцияда көрсетілген басымдық ретімен тізімделген. Бұл рет швейцариялық ресми құжаттарда әдетте қолданылады. Тізімнің басында Ескі Швейцария Конфедерациясында ең маңызды деп есептелген үш қалалық кантон тұрады; қалған кантондар Конфедерацияға қосылған ретімен тізімделген. Кантондар арасындағы дәстүрлі басымдық реті қазіргі федеративтік мемлекетте ешқандай маңызға ие емес, онда кантондар тең дәрежеде, бірақ ол әлі де кантон шенеуніктері арасындағы ресми басымдықты анықтайды (Швейцарияның басымдық ретін қараңыз). Бұл 15 ғасырдағы Сегіз кантонның тарихи ретін көрсетеді, содан кейін кантондар Конфедерацияға қосылған тарихи ретімен тізімделген. Қол коды Ресми тілдегі атауы (ағылшын тілінде) Ағылшын тіліндегі атауы Швейцария кантоны ретінде. Жер ауданы Тығыздығы № Муниципалитеттер (2018) Ресми тілдер 1 ZH Цюрих Цюрих 1351 Цюрих 149,004 96,359 стиль=padding right:1em; 166 Немец 2 BE Берн; Берн Берн / Берн 1353 Берн 80,209 77,027 стиль=padding right:1em; 347 Немец, Француз 3 LU Люцерн Люцерн 1332 Люцерн 28,176 67,936 стиль=padding right:1em; 83 Немец 4 UR Ури Ури 1291name=құрылуы Алтдорф 1,985 54,006 стиль=padding right:1em; 20 Немец 5 SZ Швиц Швиц 1291name=құрылуы Швиц 9,876 61,223 стиль=padding right:1em; 30 Немец 6 OW Обвальден Обвальден / Обвальд 1291name=құрылуы немесе 1315 (Унтервальденнің бөлігі ретінде) Сарнен 2,564 67,453 стиль=padding right:1em; 7 Немец 7 NW Нидвальден Нидвальден / Нидвальд 1291name=құрылуы (Унтервальден ретінде) Штаньс 2,867 66,209 стиль=padding right:1em; 11 Немец 8 GL Гларус Гларус 1352 Гларус 2,763 67,849 стиль=padding right:1em; 3 Немец 9 ZG Цуг Цуг / Зуг 1352 Цуг 20,029 156,210 стиль=padding right:1em; 11 Немец 10 FR Фрибург; Фрайбург Фрибург / Фрайбург 1481 Фрибург 19,180 59,263 стиль=padding right:1em; 136 Француз, Немец 11 SO Золоттурн Золоттурн / Солёур 1481 Золоттурн 18,029 65,237 стиль=padding right:1em; 109 Немец 12 BS Базель-Штадт Базель-Штадт / Базель-Сити 1501 (Базель ретінде 1833/1999 жылға дейін) Базель 37,168 189,354 стиль=padding right:1em 3 Немец 13 BL Базель-Ландшафт Базель-Ландшафт / Базель Кантри 1501 (Базель ретінде 1833/1999 жылға дейін) Лиесталь 20,567 70,866 стиль=padding right:1em; 86 Немец 14 SH Шаффхаузен Шаффхаузен / Шаффхаус 1501 Шаффхаузен 7,244 87,569 стиль=padding right:1em; 26 Немец 15 AR Аппенцелль Ауссерроден Аппенцелль Ауссерроден / Аппенцелль Сыртқы Райондар 1513 (Аппенцелль ретінде 1597/1999 жылға дейін) Херисау Үкімет және парламент орны Херисауда, сот билігінің орны Троггенде. 3,190 57,601 стиль=padding right:1em; 20 Немец 16 AI Аппенцелль Иннерроден Аппенцелль Иннерроден / Аппенцелль Ішкі Райондар 1513 (Аппенцелль ретінде 1597/1999 жылға дейін) Аппенцелль 1,043 64,358 стиль=padding right:1em; 6 Немец 17 SG Санкт-Галлен Санкт-Галлен / Санкт-Галль 1803 Араласу актісі; Сентис кантоны мен Линт кантонының солтүстік жартысынан құрылған. Санкт-Галлен 38,041 74,210 стиль=padding right:1em; 77 Немец 18 GR Граубюнден; Гришун; Григиони Гризон / Граубюнден 1803 Араласу актісі; бұрынғы Раетия кантоны, бұрынғы Үш Лиганы қамтиды. Кур 14,519 72,754 стиль=padding right:1em; 108 Немец, Романш, Итальян 19 AG Ааргау Ааргау 1803 Араласу актісі; Аргау кантондарынан (Гельветтік Республиканың кантоны, бұрын Берннің бақылауында болған аумақтан) және Баденнен (бұрынғы Швейцария кондоминиумы) Фрикталмен бірге (1802 жылға дейін Швейцария аумағы емес) құрылған. Арау 43,590 63,177 стиль=padding right:1em 212 Немец 20 TG Тюргау Тюргау / Турговия 1803 Араласу актісі; Гельветтік Республиканың (1798) Тюргау кантонымен шектеседі, ол Швейцарияның кондоминиумы Тюргау графтығынан құрылған. Фрауэнфельд Парламент орын жарты жылда Фрауэнфельд пен Вайнфельден арасында ауысады. 17,208 61,190 стиль=padding right:1em; 80 Немец 21 TI Тичино Тичино / Тессин 1803 Беллинзона 29,311 83,450 стиль=padding right:1em 115 Итальян 22 VD Вод Вод 1803 Араласу актісі, бұрынғы Леман кантоны. Лозанна 56,898 70,250 стиль=padding right:1em; 309 Француз 23 VS Вале; Валлис Вале 1815 Сион 19,194 55,313 стиль=padding right:1em; 126 Француз, Немец 24 NE Невшатель Невшатель 1815/1857 Пруссияның Фредерик Вильгельм III 1856 жылғы Невшатель дағдарысына дейін талап етті. Невшатель 15,343 87,080 стиль=padding right:1em; 31 Француз 25 GE Женева Женева 1815 бұрын тәуелсіз республика, 1798-1813 жылдары Францияға қосылды. Женева 51,976 102,876 стиль=padding right:1em; 45 Француз 26 JU Юра Юра 1979 Берннен бөлінді. Делемон 4,687 63,643 стиль=padding right:1em; 55 Француз CH Schweizerische Eidgenossenschaft;Confédération suisse;Confederazione Svizzera;Confederaziun svizra Швейцария Конфедерациясы 1815/1848 1815 жылғы қалпына келтірілген Конфедерация қазіргі шекараларға ие болды және қазіргі Швейцария гербін енгізді, бірақ кантондар негізінен егемендікті сақтады, федералды үкімет немесе парламентсіз. 1848 жылғы федералды конституция Федералды Ассамблеяны, Федералды Кеңесті және федералды азаматтық ұғымын енгізді. (Берн) 694,662 80,418 стиль=padding right:1em; 2,222 Немец, Француз, Итальян, Романш Швейцария кантондарының екі әріпті қысқартулары кеңінен қолданылады, мысалы, автомобиль нөмірлерінде. Олар сондай-ақ Швейцарияның ISO 3166 2 кодтарында "CH" префиксімен қолданылады (Confœderatio Helvetica — Helvetian Confederation — [[Helvetia#Швейцария атауы аймақтың ежелгі римдік атауы болған). CH SZ, мысалы, Швиц кантоны үшін қолданылады.
The two letter abbreviations for Swiss cantons are widely used, e. g. on car license plates. They are also used in the ISO 3166 2 codes of Switzerland with the prefix "CH " (Confœderatio Helvetica — Helvetian Confederation — [[Helvetia#Name of Switzerland having been the ancient Roman name of the region). CH SZ, for example, is used for the canton of Schwyz.
Ұлттық тілдердегі атаулар
Әр кантонның атауы оның ресми тілінде қалың әріппен көрсетілген. Ағылшын тілінде ең көп қолданылатын формалар көбінесе француз немесе неміс тілдерінен алынған; кейбір жағдайларда, басымдық тарихи түрде ауысқан болуы мүмкін, мысалы, француз тіліндегі Берн атауы неміс тіліндегі Бернге дейін; жеке жағдайларда латынша формасы қолданылуы мүмкін, әсіресе Женева және Арговия, Турговия жағдайларында. Кейбір ағылшыншаланған формалар да қолданылды, мысалы, Базель. Неміс Француз Итальяндық Романш AG Аргау; Арговия Argovie Аргау AI Аппенцелль Иннерроден; Аппенцел Inner Rhodes Appenzell Rhodes Intérieures Appenzello Interno AR Аппенцелль Ауссерроден; Аппенцел Outer Rhodes Appenzell Rhodes Extérieures Appenzello Esterno BS Базель-Штат; Базель қаласы Bâle Ville Basilea Città BL Базель Ландшафт; Базель елдігі Bâle Campagne Basilea Campagna BE Берн; Берн Берн Берна FR Фрибур; Фрибург Fribourg Friburgo GE Женева; Женева Genève Ginevra GL Гларус; Гларис Glaris Glarona GR Граубюнден; Граубюнден Grisons Grigioni JU Юра Jura Giura LU Люцерн Lucerne Lucerna NE Невшатель Neuchâtel Neuchâtel Neuchâtel NW Нидвальден; Нидвальд Nidwald Nidvaldo OW Обвальден; Обвальд Obwald Obvaldo SH Шаффхаузен; Шаффхаус Schaffhouse Sciaffusa SZ Швиц Schwyz (немесе Schwytz) Svitto SO Золоттурн; Солеюр Soleure Soletta SG Санкт-Галлен; Санкт-Галл Saint Gall San Gallo TG Тургоу; Турговия Thurgovie Turgovia TI Тичино; Тессин Tessin Ticino UR Ури Uri Uri VS Валай; Валлис Valais Vallese VD Во Vaud Vaud ZG Цуг; Зуг Zug Zugo ZH Цюрих; Цюрих Zurich Zurigo
Жаңа кантондарды қабылдау
Швейцарияның жаңа кантондарды қосу арқылы кеңеюі 1815 жылы аяқталды. Швейцария қарастырған соңғы ресми өтініш 1919 жылы Ворльбергтен түсті, бірақ ол кейіннен қабылданбады. 2010 жылы бірнеше өкіл кеңеюді қарастыру туралы парламенттік ұсыныс енгізді, алайда бұл Еуроодаққа қарсы әңгімеге құрылған, нақты ұсыныс емес деп кеңінен қабылданып, қолдау таппады. Аталған ұсыныс соңында парламентте қарастырылмастан тоқтатылды.