1914-1918 және 1939-1945 жылдардағы Швейцария тарихы: Бейтараптық және қорғаныс

Екінші дүниежүзілік соғыс және Бірінші дүниежүзілік соғыста Швейцарияның бейтараптығы, қорғаныс шаралары, тұтқындарға көмегі, қашқын қабылдауы туралы мақала.

17 мин оқу

100%

Дереккөз: Switzerland during the World Wars — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

1914-1918 және 1939-1945 жылдар аралығындағы Швейцария тарихы

Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде Швейцария қарулы бейтараптық саясатын ұстанды және географиялық ерекшеліктерінің (көп бөлігі таулы болғандықтан) арқасында көрші елдер шапқысынан құтылды. Германия қауіп тудырды, сондықтан Швейцария күшті қорғаныс жүйесін құрды. Ол екі тараптың да соғысқа қатысушылары үшін "қорғаушы ел" рөлін атқарды, әсіресе соғыс тұтқындарына көмек көрсетуде маңызды қызмет етті. Соғыс жүргізген мемлекеттер Швейцарияны дипломатия, тыңшылық және сауда орталығына айналдырды, сонымен қатар ол 300 000 босқынға қауіпсіз бейіл берді.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Швейцария қарулы бейтараптық саясатын ұстанды. Дегенмен, Орталық державалардың екеуі (Германия және Австрия-Мажарстан) мен Антанта державаларының екеуі (Франция және Италия) Швейцариямен шекаралас жатқандықтан және олардың халқы Швейцарияда тұрғандықтан, бейтараптықты сақтау қиынға соқты. Шлиффен жоспары бойынша, неміс бас штабы Швейцарияның бейтараптығын бұзып, Швейцария арқылы өтіп, француз бекіністерін айналып өту мүмкіндігін қарастырған, бірақ жоспарды іске асырған Гельмут фон Мольтке кіші Швейцарияның таулы жер бедері мен Бельгия қарулы күштерінің нашар ұйымдасқандығына байланысты Бельгияны таңдады. 1914 жылдың желтоқсанынан 1918 жылдың көктеміне дейін швейцариялық әскерлер француз шекарасының бойындағы Юра аймағына орналастырылды, себебі окоп соғысы Швейцарияға таралуы мүмкін деген алаңдаушылық болды. Италия шекарасы осылайша алаңдау тудырмады, бірақ әскерлер Граубюнден кантонының Унтеренгадин аймағына да орналастырылды. Швейцариядағы неміс тілді көпшілік Орталық державаларды қолдағанмен, француз және кейін итальян тілді халық Антанта державаларының жағына шықты, бұл 1918 жылы ішкі қақтығысқа әкелді. Алайда, ел одақтастардың блокадасына ұшырағандықтан, кейбір қиындықтарға тап болғанмен, соғыстан қалысқа тырысты. Швейцария орталықта орналасқан, бейтарап және көп зақым көрмегендіктен, соғыс швейцариялық банк индустриясының өсуіне жағдай жасады. 1914 жылға дейінгі жылдары екі еуропалық одақ жүйесі де Швейцарияның әскери күшін, әсіресе Шлиффен жоспарында ескерді. 1914 жылдың шілдесінің соңында соғыс жарияланғаннан кейін, 1 тамызда Швейцария әскерін жұмылдырды; 7 тамызға дейін жаңа тағайындалған генерал Ульрих Вилленің басқаруында шамамен 220 000 адам болды. 11 тамызға қарай Вилле армияның көп бөлігін Франциямен Юра шекарасында орналастырды, ал кішігірім бөлімшелер шығыс және оңтүстік шекараларда орналастырылды. Бұл жағдай 1915 жылдың мамырына дейін өзгермеді, ол кезде Италия Антанта жағында соғысқа кірді, содан кейін әскерлер Унтеренгадин аңғарына, Вал Мюстаирге және оңтүстік шекараға жіберілді. Одақтас мемлекеттер мен Орталық державалар Швейцарияның бейтараптығын сақтайтыны анық болғаннан кейін, әскер саны азая бастады. 1914 жылдың қыркүйегінен кейін кейбір сарбаздар шаруа қожалықтарына және маңызды өнеркәсіптерге оралуға босатылды. 1916 жылдың қарашасында швейцариялық армияда 38 000 адам ғана болды. Бұл сан 1916-17 жылдың қысында Швейцария арқылы өтетін француз шабуылының қаупіне байланысты 100 000-нан астамға дейін өсті. Шабуыл сәтсіз аяқталғаннан кейін әскер қайтадан қысқартылды. Жұмысшылардың кең тараған ереуілдерінің салдарынан соғыстың соңында швейцариялық армияның саны 12 500 адамға дейін төмендеді. Осы оқиғалардың кейбірі Стелвио асуының жанындағы Дрейспрахен-Пиц (Үш тілдің шыңы) маңында болды. Швейцария шыңында аванпост пен қонақ үйге ие болды (ол австриялықтар пайдаланғандықтан қирады). Соғыс кезінде аймақта мұз бен қарда қатал шайқастар болды, оқтар Швейцария аумағына түсті. Үш ел Австрия (солтүстікке) және Италия (оңтүстікке) арасында орналасқан Швейцария аумағынан оқ атпауға келісім жасады. Оның орнына олар асудан атуға рұқсат алды, себебі Швейцария аумағы шыңның маңында орналасқан. Бір оқиғада итальяндықтардың оқ атуынан Дрейспрахен-Пицтегі швейцариялық сарбаз қаза тапты. Соғыс кезінде Швейцария көптеген саясаткерлер, суретшілер, бейбітшілдер мен ойшылдарға пана болды. Берн, Цюрих және Женева пікірталас пен талқылау орталықтарына айналды. Цюрихте соғысқа қарсы екі әртүрлі топ – большевиктер мен дадаистер әлемге елеулі өзгерістер әкелді. Большевиктер Владимир Ленин басқарған Ресейдің Социал-демократиялық Еңбек партиясының фракциясы болды. Соғыс басталғаннан кейін Ленин Еуропаның ірі социал-демократиялық партияларының (сол кезде негізінен марксистік бағытта) өз елдерінің соғыс күшін қолдағанда таң қалды. Ленин пролетариаттың шаруалары мен жұмысшыларының өз сыныптық жаулары үшін күресіп жатқанына сеніп, ол "империалистік соғыс" деп атаған жағдайды сыныптар арасындағы азаматтық соғысқа айналдыру керек деген тұғырымды қабылдады. 1914 жылы соғыс басталғаннан кейін ол Австриядан бейтарап Швейцарияға кетіп, 1917 жылға дейін Швейцарияда белсенді болып қала берді. 1917 жылғы Ресейдегі Ақпан төңкерісінен және патша Николай II-нің тақтан басқаныннан кейін ол Петроградқа жабық пойызбен Швейцариядан кетіп, жақын арада Ресейде 1917 жылғы Қазан төңкеріне жетекшілік етті. Дада өнер қозғалысы да соғысқа қарсы ұйым болғанмен, дадаистер соғысқа қарсы барлық өнерді пайдаланды. Қозғалыстың негізін қалаушылары Германия мен Румынияны соғыстың қиратуынан қашу үшін тастап кеткен. Цюрихтегі Кабаре Вольтерде олар соғысқа және оған түрткі болған мүдделерге деген наразылықтарын білдіретін қойылымдар қойды. Кейбір мәліметтер бойынша, дада 1916 жылдың 6 қазанында кабареде құрылған. Суретшілер абстракцияны соғысқа себеп болған деп санайтын сол кездегі әлеуметтік, саяси және мәдени идеяларға қарсы күресу үшін пайдаланды. Дадаистер абстракцияны жоспарлаудың және логикалық ойлау процесінің жоқтығының нәтижесі деп қарады. 1918 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Цюрихтегі дадаистердің көпшілігі өз елдеріне оралды және кейбіреулері басқа қалаларда дада қызметін бастады. 1917 жылы Швейцарияның бейтараптығы Гримм-Гоффман ісінен күдік туды. Швейцарияның социалистік саясаткері Роберт Гримм Ресей мен Германия арасында жеке бітім туралы келіссөздер жүргізу үшін Ресейге барып, шығыс майдандағы соғысты социализм мен бейбітшілік мүддесінде аяқтауға тырысты. Өзін дипломат ретінде көрсетіп, Швейцария үкіметінің нақты өкілі емес, ол үлкен жетістіктерге жетті, бірақ одақтастар келісім туралы білгеннен кейін ол алаямылыққа мойын бұйырып, үйіне оралуға мәжбүр болды. Одақтастар Гриммді қолдаған, бірақ бұл мәселе бойынша әріптестерімен кеңеспеген Швейцария Федералдық кеңесінің мүшесі Артур Гоффманның отставкасымен жұбатылды.

Switzerland maintained a state of armed neutrality during the first world war. However, with two of the Central Powers (Germany and Austria Hungary) and two of the Entente Powers (France and Italy) all sharing borders and populations with Switzerland, neutrality proved difficult. Under the Schlieffen Plan, the German General Staff had been open to the possibility of trying to outflank the French fortifications by marching through Switzerland in violation of its neutrality, although the plan's eventual executor Helmuth von Moltke the Younger selected Belgium instead due to Switzerland's mountainous topography and the disorganized state of the Belgian Armed Forces. From December 1914 until the spring of 1918, Swiss troops were deployed in the Jura along the French border over concern that the trench war might spill into Switzerland. Of lesser concern was the Italian border, but troops were also stationed in the Unterengadin region of Graubünden. While the German speaking majority in Switzerland generally favored the Central Powers, the French and, later, Italian speaking populations sided with the Entente Powers, which would cause internal conflict in 1918. However, the country managed to keep out of the war, although it was blockaded by the Allies and therefore suffered some difficulties. Nevertheless, because Switzerland was centrally located, neutral, and generally undamaged, the war allowed the growth of the Swiss banking industry. Both European alliance systems took the size of the Swiss military into account in the years prior to 1914, especially in the Schlieffen Plan. Following the declarations of war in late July 1914, on 1 August 1914, Switzerland mobilized its army; by 7 August the newly appointed general Ulrich Wille had about 220,000 men under his command. By 11 August Wille had deployed much of the army along the Jura border with France, with smaller units deployed along the eastern and southern borders. This remained unchanged until May 1915 when Italy entered the war on the Entente side, at which point troops were deployed to the Unterengadin valley, Val Müstair and along the southern border. Once it became clear that the Allies and the Central Powers would respect Swiss neutrality, the number of troops deployed began to drop. After September 1914, some soldiers were released to return to their farms and to vital industries. By November 1916 the Swiss had only 38,000 men in the army. This number increased during the winter of 1916–17 to over 100,000 as a result of a proposed French attack that would have crossed Switzerland. When this attack failed to occur the army began to shrink again. Because of widespread workers' strikes, at the end of the war the Swiss army had shrunk to only 12,500 men. with some of these incidents occurring around the Dreisprachen Piz (Three Languages Peak), near the Stelvio Pass. Switzerland had an outpost and a hotel (which was destroyed as it was used by the Austrians) on the peak. During the war, fierce battles were fought in the ice and snow of the area, with gunfire coming on to Swiss territory. The three nations made an agreement not to fire over Swiss territory, which jutted out between Austria (to the north) and Italy (to the south). Instead they could fire down the pass, as Swiss territory was around the peak. In one incident, a Swiss soldier was killed at his outpost on Dreisprachen Piz by Italian gunfire. During the fighting, Switzerland became a haven for many politicians, artists, pacifists, and thinkers. Bern, Zürich, and Geneva became centers of debate and discussion. In Zürich two very different anti war groups, the Bolsheviks and the Dadaists, would bring lasting changes to the world. The Bolsheviks were a faction of the Russian Social Democratic Labour Party, centered around Vladimir Lenin. Following the outbreak of the war, Lenin was stunned when the large Social Democratic parties of Europe (at that time predominantly Marxist in orientation) supported their various respective countries' war efforts. Lenin, believing that the peasants and workers of the proletariat were fighting for their class enemies, adopted the stance that what he described as an "imperialist war" ought to be turned into a civil war between the classes. He left Austria for neutral Switzerland in 1914 following the outbreak of the war and remained active in Switzerland until 1917. Following the 1917 February Revolution in Russia and the abdication of Tsar Nicholas II, he left Switzerland on a sealed train to Petrograd, where he would shortly lead the 1917 October Revolution in Russia. While the Dada art movement was also an anti war organization, Dadaists used art to oppose all wars. The founders of the movement had left Germany and Romania to escape the destruction of the war. At the Cabaret Voltaire in Zürich they put on performances expressing their disgust with the war and with the interests that inspired it. By some accounts Dada coalesced on 6 October 1916 at the cabaret. The artists used abstraction to fight against the social, political, and cultural ideas of that time that they believed had caused the war. Dadaists viewed abstraction as the result of a lack of planning and of logical thought processes. When World War I ended in 1918, most of the Zürich Dadaists returned to their home countries, and some began Dada activities in other cities. In 1917 Switzerland's neutrality came into question when the Grimm–Hoffmann Affair erupted. Robert Grimm, a Swiss socialist politician, travelled to Russia as an activist to negotiate a separate peace between Russia and Germany, in order to end the war on the Eastern Front in the interests of socialism and pacifism. Misrepresenting himself as a diplomat and an actual representative of the Swiss government, he made progress but had to admit to fraud and return home when the Allies found out about the proposed peace deal. The Allies were placated by the resignation of Arthur Hoffmann, the Swiss Federal Councillor who had supported Grimm but had not consulted his colleagues on the initiative.

Швейцария Антанта мен Орталық державалардың әскери қызметінен босатылған әскери тұтқындарды қабылдайды

Соғыс кезінде Швейцария 68 000 британдық, француз және неміс жарақаттанған соғыс тұтқындарын тау курорттарында емделу үшін қабылдады. Тұтқындарды жіберу үшін, жарақат салдарынан әскери қызметке жарамсыз болуы немесе 18 айдан астам уақыт тұтқын лагерінде болуының нәтижесінде психикалық денсаулығы нашарлауы керек еді. Жарақат алғандарды жараланғандардың көптігіне шыдамайтын соғыс тұтқын лагерлерінен Швейцарияға ауыстырылып, соғысты осы елде күтіп шықты. Бұл ауысу туралы соғысқан елдер келісіп, оны Қызыл Крест ұйымдастырды.

Швейцарияның соғыстар аралығындағы тәуелсіздігі

Бірінші дүниежүзілік соғыстың бір мүмкін салдары – соғыстар аралық кезеңде Швейцарияның кеңеюі болды. 1920 жылғы 11 мамырда Австрияның Форарлберг штатында өткен референдумда дауыс бергендердің 80 пайыздан астамы штаттың Швейцария Конфедерациясына қосылуын қолдады. Алайда, бұл Австрия үкіметінің, одақтастардың, швейцариялық либералдардың, швейцариялық итальяндықтардың және швейцариялық француздардың қарсылығына байланысты мүмкін болмады. Дегенмен, Лихтенштейн княздығы 1918 жылы Австриядан бөлініп, Швейцариямен ақша және кедендік одаққа қол қойды, бұл оның тәуелсіздігіне тиімді кепілдік берді. 1920 жылы Швейцария Ұлттар Лигасына қосылды. 1934 жылы Швейцарияның банк ісі туралы заңы қабылданды. Бұл анонимді нөмірленген банк шоттарына мүмкіндік берді, бұл немістерге (оның ішінде еврейлерге) жаңадан құрылған Үшінші рейхтің мүлкін тәркілеуінен қорғауға немесе жасыруға мүмкіндік берді. 1936 жылы Вильгельм Густлофф Давоста қаза болды; ол Швейцариядағы нацистік партияның «Auslands Organisation» басшысы болды. Швейцария үкіметі күдікті қаскөй Дэвид Франкфуртерді Германияға беруден бас тартты. Франкфуртер 18 жылға түрмеге кесілді, бірақ 1945 жылы кешірілді. 1930 жылдары Еуропадағы жағдайдың шиеленісуімен Швейцария өзінің саяси және әскери жағдайын қайта қарастыра бастады. Социал-демократиялық партия революциялық және әскерилікке қарсы ұстанымынан бас тарды, көп ұзамай ел соғысқа қайта қарулана бастады. БГБ Федералды Кеңесінің мүшесі Рудольф Мингер 1939 жылы соғыс болатынын болжап, Швейцария армиясын қайта құруға жетекшілік етті. 1936 жылдан бастап ол қорғаныс бюджетін ұлғайтып, соғыс облигациялары жүйесін енгізді. Армия шағын, жақсы жабдықталған дивизияларға қайта құрылды және сарбаздарға арналған оқу лагері 3 айлық оқу мерзіміне дейін ұзартылды. 1937 жылы соғыс экономикасы бөлімі құрылды. Халыққа екі айлық азық-түлік пен қажетті заттарды жинап қоюға кеңес берілді. Парламент 61 жастағы әскери қызметкер Анри Гизанды генерал етіп таңдады. 3 қыркүйекке дейін 430 000 жауынгер және 210 000 көмекші персонал, оның ішінде 10 000 әйел жұмылдырылды, бірақ олардың көпшілігі «бейбіт соғыс» кезінде үйлеріне қайтарылды. Швейцария әскери қорқыту, Германияға экономикалық жеңілдіктер және соғыстағы үлкен оқиғалар басып кіруді кейінге қалдыру арқасында тәуелсіздігін сақтап қалды. Швейцарияның ұлттық қозғалысы, нацистік көзқарастарға ие швейцариялық саяси партия (4,2 миллион халқының 0,1 пайызынан аз, 4000-нан аспайтын мүшесі бар) Германиямен бірігуге тырысты, бірақ Швейцарияның ұлттық ерекшелігі мен демократия және азаматтық бостандықтар дәстүрі салдарынан бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Швейцария баспасөздері Үшінші рейхті сынап, оның басшыларын жиі ашуландырды. Өз кезегінде Берлин Швейцарияны ортағасырлық қалдық деп айыптады және оның халқын – неміс емес деп мәлімдеді. Швейцарияның әскери стратегиясы шекарадағы бекіністі қорғаныстан Альп тауларындағы жақсы қоршалған ұлттық бекініс ретінде белгілі бір позицияларға шегініп, тозу стратегиясына өзгертілді. Бұл даулы стратегия негізінен қорқыту мақсатын көздеді. Оның мақсаты – басып кірудің құнын тым жоғары ету. Басып кіру кезінде швейцариялық армия экономикалық орталықтар мен халықты мекендейтін орталықтарды бақылаудан шығарады, бірақ ұлттық бекіністегі маңызды теміржол байланыстарын және өткелдерді сақтайды. Швейцария соғыстағы екі тараптың да тыңшылық орталығы болды және қорғаушы ел ретінде қызмет ету арқылы Орталық державалар мен одақтас державалар арасындағы байланысты жеңілдетті. 1942 жылы Бернде АҚШ Стратегиялық қызметтер бюросы (OSS) құрылды. Аллен Даллестің күш-жігері арқасында Батыс Еуропадағы алғашқы АҚШ барлау қызметі құрылды. Италияға жасалған одақтас шабуыл кезінде Швейцариядағы OSS Салерно және Корсика мен Сардиния аралдарын басып алу үшін тактикалық күш-жігерді бағыттады. Швейцариядағы қоғамдық және саяси көзқарастарға қарамастан, Швейцария армиясының жоғары лауазымды офицерлерінің кейбіреулері нацистік көзқарастарға ие болды: атап айтқанда, полковник Артур Фонжаллаз және Schweizerischer Vaterländischer Verband басқарған полковник Эуген Бирчер. Швейцариялық журналист Леон Савари өзінің «Сюзаннаға хаттар» (француз тілінде: Lettres à Suzanne, Лозанна, Швейцария, 1949 ж.) еңбегінде «Екінші дүниежүзілік соғыста швейцариялықтардың санасы жетпеген Гитлершіліктің құпия әсерін» осы мағынада айыптады.

One potential result of World War I was an expansion of Switzerland itself during the interwar period. In a referendum held in the Austrian state of Vorarlberg on 11 May 1920, over 80% of those voting supported a proposal that the state join the Swiss Confederation. However, this was prevented by the opposition of the Austrian Government, the Allies, Swiss liberals, the Swiss Italians and the Swiss French. However, the Principality of Liechtenstein managed to exclude itself from Austria in 1918 and signed a monetary and customs union with Switzerland that effectively guaranteed its independence. In 1920, Switzerland joined the League of Nations. In 1934 the Swiss Banking Act was passed. This allowed for anonymous numbered bank accounts, in part to allow Germans (including Jews) to hide or protect their assets from seizure by the newly established Third Reich. In 1936 Wilhelm Gustloff was assassinated at Davos; he was the head of the Nazi Party's "Auslands Organisation" in Switzerland. The Swiss government refused to extradite the alleged assassin David Frankfurter to Germany. Frankfurter was sentenced to 18 years in prison but was pardoned in 1945. As European tension grew in the 1930s, the Swiss began to rethink their political and military situation. The Social Democratic party abandoned their revolutionary and anti military stances, and soon the country began to rearm for war. BGB Federal Councillor Rudolf Minger, predicting war would come in 1939, led the rebuilding of the Swiss Army. Starting in 1936, he secured a larger defence budget and started a war bond system. The army was restructured into smaller, better equipped divisions and boot camp for conscripts was extended to 3 months of instruction. In 1937 a war economy cell was established. Households were encouraged to keep a two month supply of food and basic necessities. Parliament quickly selected the 61 year old career soldier Henri Guisan to be General and by 3 September 430,000 combat troops and 210,000 in support services, 10,000 of whom were women, had been mobilized, though most of these were sent home during the Phoney War. Switzerland was able to remain independent through a combination of military deterrence, economic concessions to Germany and good fortune as larger events during the war delayed an invasion. Attempts by the National Movement of Switzerland, a Swiss political party with Nazi sympathies (which never had more than 4,000 members out of a population of 4.2 million people, less than 0.1%) to effect a unification with Germany failed, largely as a result of Switzerland's sense of national identity and tradition of democracy and civil liberties. The Swiss press criticized the Third Reich, often infuriating its leadership. In turn, Berlin denounced Switzerland as a medieval remnant and its people renegade Germans. Swiss military strategy was changed from one of static defence at the borders to a strategy of attrition and withdrawal to strong, well stockpiled positions high in the Alps known as the National Redoubt. This controversial strategy was essentially one of deterrence. The idea was to render the cost of invading too high. During an invasion, the Swiss Army would cede control of the economic heartland and population centres but retain control of crucial rail links and passes in the National Redoubt. Switzerland was a base for espionage by both sides in the conflict and often mediated communications between the Axis and Allied powers by serving as a protecting power. In 1942, the United States Office of Strategic Services (OSS) was established in Bern. Through the efforts of Allen Dulles, the first US intelligence service in Western Europe was created. During the allied invasion of Italy, the OSS in Switzerland guided tactical efforts for the take over of Salerno and the islands of Corsica and Sardinia. Despite the public and political attitudes in Switzerland, some higher ranking officers within the Swiss Army had pro Nazi sympathies: notably Colonel Arthur Fonjallaz and Colonel Eugen Bircher, who led the Schweizerischer Vaterländischer Verband. In Letters to Suzanne (French: Lettres à Suzanne, Lausanne, Switzerland, 1949), the Swiss journalist Léon Savary retrospectively denounced in this sense "the occult influence of Hitlerism on the Swiss people during the Second World War, which they were not conscious of being under".

Ынтымақтастық үшін қудалау

Швейцарияның әскери заңы елге опасыздық жасағаны үшін және жау алдында қашып кету сияқты басқа да әскери қылмыстар үшін өлім жазасын қарастырды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 33 адам нацистік Германия үшін тыңшылық жасағаны үшін өлім жазасына кесілді, олардың 15-і қасынан болмағандар еді. Соғыстың соңына дейін 17 адам өлім жазасына кесілді. Лихтенштейннен келген бір адамды қоспағанда, өлім жазасына кесілгендердің барлығы швейцариялықтар болды. Тағы жүздеген адам Германия үшін тыңшылық жасағаны және ұлттық қауіпсіздікке қарсы әрекеттер жасағаны үшін түрмеге қамалды. 1946 жылдың қаңтар айында Швейцария үкіметі ынтымақтастық туралы есеп жариялады, ол, швейцариялық тарихшы Люк ван Донгеннің сөзімен айтқанда, қоғамдық естелікке ескерткіш пен идеологиялық мән берді, сонымен қатар таза сананы сыйлады. Соғыс аяқталғаннан 1949 жылдың сәуір айына дейін Швейцарияның Федералды Жоғарғы Соты 102 швейцариялық азаматқа қарсы алты сот откізді, олар елге опасыздық жасады және Швейцарияның бейтараптығы мен тәуелсіздігіне нұқсан келтірді, ынтымақтастық жасады, олардың 99-ы кінәлі деп танылды. Кінәлі деп танылғандардың кейбіреуі қасынан болмағанда сотталды. Мартин Гутманның сөзіне сәйкес, сот процестері швейцариялықтардың соғыс кезеңіндегі өткені туралы ыңғайлы және қарапайым мифті нығайтуға мүмкіндік берді. Алайда, олар Швейцарияның нацистік қозғалысының негізгі идеологиялық тұлғаларын нысанаға алып, нацизмді ұлттық тазартуды жүзеге асырды. Ваффен СС-те көптеген швейцариялық еріктілер дезертирлік, қызметтік міндеттерін орындамау және рұқсатсыз шекараны кесіп өту сияқты жеңіл қылмыстар бойынша сотталды. 1953 жылы Иоганнес Паули, Германия азаматтығы бар екі азамат, Бисинген концлагерінде жасаған қылмыстары үшін сотқа тартылды. Ол Швейцария соттарымен сотталған жеті нацистік соғыс қылмыскерінің бірі болды, олардың үшеуі қасынан болмағанда сотталды. Барлық істер Швейцарияның жалпы қылмыстық кодексі бойынша қарастырылды, бірақ сот процестерінің ерекше сипаты олардың іс материалдарында айқын көрінді. Швейцария полициясы 1947 жылы француз тарапынан соттан қашу үшін Швейцарияға қашқан Паули туралы ақпарат алды. Соғыс қылмыстарына қатысы жоқ деп мәлімдеген Паули, дәлелдердің жетіспеуіне байланысты бастапқыда босатылды. Алайда, келесі бірнеше жылда прокурорлар оған қарсы дәлелдер мен куәгерлердің куәліктерін жинады. 1951 жылы тексеру кезінде Паули екі тұтқынды өлімге жіберуге қатысқанын мойындады. Ол сондай-ақ 1945 жылы жүріп-тұруға шамасы келмейтін 41 концлагерь тұтқынын СС әскерлерінің өлтіруіне қатысқан Оффенбург қырғынының екі басты қатысушысының бірі болды және Украинадағы алты адамнан тұратын Фельджандармерия отрядының басшысы болды, онда ол Холокостқа қатысқан болуы мүмкін. Алайда, бұл фактілер сол кезде белгілі болған жоқ. 1953 жылы ол тонау үшін тұтқынды өлімге жібергені және тағы екі тұтқынды сотсыз өлім жазасына кескені үшін кінәлі деп танылып, 12 жылға бас бостандығынан айырылды. Паули 1961 жылы түрмеден босатылып, 1969 жылы қайтыс болды. Тарихшы Мартин Фаусттың сөзіне сәйкес, швейцариялық азаматтардың нацистік соғыс қылмыстарына қатысуы – «неміс тарихнамасы толығымен, ал швейцариялық тарихнама жеткіліксіз зерттеген мәселе».

Swiss military law provided for capital punishment for treason and certain other military offenses, such as desertion in the face of the enemy. During World War II, 33 people were sentenced to death for spying for Nazi Germany, 15 of them in absentia. Seventeen of those condemned were executed before the end of the war. With the exception of one man from Liechtenstein, all of those executed were Swiss. Hundreds of others were also imprisoned for spying for Germany and acts against national security. In January 1946, the Swiss government published a report on collaboration which, in the words of Swiss historian Luc van Dongen, gave the public memory its memorial and ideology tone and also its clear conscience." From the end of the war to April 1949, the Federal Supreme Court of Switzerland held six trials against 102 Swiss citizens, who were charged with treason and undermining Swiss's neutrality and independence, for collaboration, of which 99 were convicted. Some of those convicted were tried in absentia. According to Martin Gutmann, the trials served as a way for the Swiss establishment to reinforce a convenient and simplistic myth over its wartime past. However, they constituted a genuine national cleansing of Nazism by targeting key ideological figures in Switzerland's Nazi movement. Many Swiss volunteers in the Waffen SS were tried on lesser charges, including desertion, dereliction of duty, and unauthorized border crossing. In 1953, Johannes Pauli, a dual national with German citizenship, stood trial for crimes committed at the Bisingen concentration camp. He was one of only seven Nazi war criminals to be convicted by Swiss courts, three of whom were tried in absentia. All of the cases were tried under the regular Swiss Criminal Code, but the special nature of the trials was made clear in their files. Swiss police had received word of Pauli, who'd fled to Switzerland to avoid prosecution, from the French in 1947. Pauli, who denied any involvement in war crimes, was initially released due to a lack of evidence. Over the next few years, however, prosecutors compiled evidence and witness testimony against him. In 1951, under questioning, Pauli finally admitted to his involvement in the executions of two prisoners. He was also one of the two main participants in the Offenburg massacre, in which SS men massacred 41 concentration camp prisoners who were too weak to walk in 1945, and had been the leader of a six man Feldgendarmerie squad in Ukraine, where he was most likely involved in the Holocaust. However, neither of these things were known at the time. In 1953, he was found guilty of murder for executing a prisoner for looting and ordering the executions of two other prisoners without trial, and sentenced to 12 years in prison. Pauli was released from prison in 1961, and died in 1969. According to historian Martin Faust, the participation of Swiss citizens in Nazi war crimes is "a topic that has so far been dealt with almost completely by German historiography and only insufficiently by Swiss historiography."

Германияның заң бұзушылықтары

Нацистік Германия Швейцарияның әуе кеңістігін қайталап бұзды. 1940 жылы Франция шайқасы барысында неміс ұшақтары Швейцарияның әуе кеңістігін кем дегенде 197 рет бұзған. Соғыс бойы Швейцарияның солтүстік шекарасында неміс және швейцар әскерлері арасында қақтығыстар болды.

Достасқандардың бомбалаулары мен бұзушылықтары

Екінші дүниежүзілік соғыста одақтас әуе күштерінің ұшақтары Швейцарияның әуе кеңістігіне еніп кірді. Соғыс барысында одақтастардың 6304 ұшағы Швейцарияның әуе кеңістігін бұзды. Италия мен Германияға шабуылдан қайтып келе жатқан, зақымданған одақтас бомбалаушылары кейде қасақана Швейцарияның әуе кеңістігіне кіріп, швейцариялықтардың тұтқындауына, соғыс тұтқынына түсуден гөрі, интернировкада болуды жөн көретін. Осылайша, жүзден астам одақтас ұшағы мен олардың экипаждары интернировкаланды. Кейіннен олар соғыс кезінде туристердің азайған санына байланысты бос қалған шаңғы курорттарында орналастырылып, соғыс аяқталғанға дейін ұсталды. 1944 жылғы маусымда Нормандияға одақтастардың шабуылынан кейін кем дегенде 940 американдық авиатор Францияға қашып кетуге тырысты, бірақ швейцариялық билік 183 интернированныйды ұстады. 160-тан астам авиатор Швейцарияның Ваувилермус лагерінде тұтқындалды. Лагерь Люцернге жақын орналасқан және нацистік көзқарастағы швейцариялық офицер Андре Беггин басқарды. Американдық тұтқындар 1944 жылдың қарашасына дейін Ваувилермуста болды, содан кейін АҚШ Мемлекеттік департаменті Швейцария үкіметіне наразылық білдіріп, олардың босатылуын қамтамасыз етті. Берндегі американдық әскери атташе 1944 жылы Швейцарияның сыртқы істер министрі Марсель Пилет Голазды «АҚШ авиаторларына жасалған қастандық Германияға бомбалау шабуылы кезінде «навигациялық қателіктерге» әкелуі мүмкін» екені туралы ескертті. Осілік күштермен қоршалған Швейцария соғыс кезінде одақтастардың бомбалауынан зардап шекті; ең ірісі – 1944 жылғы 1 сәуірде американдық ұшақтардың Шаффхаузенді кездейсоқ бомбалауы. Ол алысқа орналасқан неміс қаласы Людвигсхафенмен шатастырылды, нәтижесінде қырық адам қаза тауып, елуден астам ғимарат қирады, олардың ішінде Германия үшін ұшаққа қарсы снарядтар, подшипниктер және Bf 109 ұшақтарының бөлшектерін шығаратын шағын зауыттар да болды. Бұл бомбалау швейцариялықтардың одақтастардың әуе кеңістігін бұзуына деген көңілділігін азайтты. Ақырында, жағдай нашарлағандықтан, олар Осілік және одақтас ұшақтарының бұзуына қатысты нөлдік төзімділік саясатын жариялады және американдық ұшақтарға шабуыл жасауға рұқсат берді. Бұл қателік салдарынан зардап шеккендер швейцариялық азаматтармен ғана шектелмей, швейцариялық истребительдермен атып түсірілген американдық экипаждар мен американдық авиаторлармен атып түсірілген бірнеше швейцариялық истребительдер де болды. 1945 жылғы ақпан айында Штайн-ам-Райн, Вальс және Рафц қалаларына одақтастардың бомбаларынан 18 бейбіт тұрғын қаза тапты. Ең танымал оқиға 1945 жылғы 4 наурызда болды, осы күні Базель мен Цюрих американдық ұшақтармен кездейсоқ бомбаланды. Базельдегі теміржол станциясына жасалған шабуыл жолаушылар пойзының жойылуына әкелді, бірақ ешкім зардап шекпеді; B-24 Liberator бомбаларын Цюрихке тастап, екі ғимаратты қиратып, бес бейбіт тұрғынды өлтірді. Экипаж олар Германиядағы Фрайбургке шабуыл жасап жатыр деп мәлімдеді. АҚШ Әскери Әуе Күштерінің Бас қолбасшысы генерал Генри Х. Арнольд тіпті немістердің Швейцария үстінен ұшып өтіп, пропагандалық жеңіске жету үшін тұтқынға алынған одақтас ұшақтарын ұшырып жатыр деген болжам айтты. 1943 жылдан бастап Швейцария американдық және британдық ұшақтарды, көбінесе бомбалаушыларды тоғыз рет Швейцарияның үстінен ұшып өтуіне тосқауыл қойды, оның алты реті Швейцария Әуе Күштерінің истребительдерімен, ал тоғыз реті зениттік артиллериямен тоқтатылды. 36 одақтас авиаторы қаза тапты. 1943 жылғы 1 қазанда алғашқы американдық бомбалаушы ұшағы Бад-Рагаз маңында атып түсірілді, одан тек үш адам ғана аман қалды. Офицерлер Давоста, ал авиаторлар Адельбоденде интернировкаланды. Бернде орналасқан АҚШ әскери барлау тобының өкілі Барнвелл Легге (Швейцариядағы АҚШ әскери атташесі) сарбаздарға қашып кетпеуді бұйырды, бірақ олардың көпшілігі мұны дипломатиялық әзіл деп ойлады және оның өтінішіне мән бермеді.

Allied aircraft intruded on Swiss airspace throughout World War II. In total, 6,304 Allied aircraft violated Swiss airspace during the war. Some damaged Allied bombers returning from raids over Italy and Germany would intentionally violate Swiss airspace, preferring internment by the Swiss to becoming prisoners of war. Over a hundred Allied aircraft and their crews were interned in this manner. They were subsequently put up in various ski resorts that had been emptied from lack of tourists due to the war and held until hostilities ended. At least 940 American airmen attempted to escape into France after the Allied invasion of Normandy in June 1944 but Swiss authorities intercepted 183 internees. Over 160 of these airmen were incarcerated in a Swiss prison camp known as Wauwilermoos, which was located near Lucerne and commanded by André Béguin, a pro Nazi Swiss officer. The American internees remained in Wauwilermoos until November 1944 when the U. S. State Department lodged protests against the Swiss government and eventually secured their release. The American military attaché in Bern warned Marcel Pilet Golaz, Swiss foreign minister in 1944, that "the mistreatment inflicted on US aviators could lead to 'navigation errors' during bombing raids over Germany". Switzerland, surrounded by Axis controlled territory, also suffered from Allied bombings during the war; most notably from the accidental bombing of Schaffhausen by American aircraft on 1 April 1944. It was mistaken for Ludwigshafen am Rhein, a German town away; forty people were killed and over fifty buildings destroyed, among them a group of small factories producing anti aircraft shells, ball bearings, and Bf 109 parts for Germany. The bombing limited much of the leniency the Swiss had shown toward Allied airspace violations. Eventually, the problem became so bad that they declared a zero tolerance policy for violation by either Axis or Allied aircraft and authorized attacks on American aircraft. Victims of these mistaken bombings were not limited to Swiss civilians but included the often confused American aircrews, shot down by the Swiss fighters as well as several Swiss fighters shot down by American airmen. In February 1945, 18 civilians were killed by Allied bombs dropped over Stein am Rhein, Vals, and Rafz. Arguably the most notorious incident came on 4 March 1945, when Basel and Zürich were accidentally bombed by American aircraft. The attack on Basel's railway station led to the destruction of a passenger train, but no casualties were reported; a B 24 Liberator dropped its bomb load over Zürich, destroying two buildings and killing five civilians. The crew claimed they believed that they were attacking Freiburg in Germany. General Henry H. Arnold, Commanding General of the U. S. Army Air Forces, even suggested that it was the Germans themselves who were flying captured Allied planes over Switzerland in an attempt to gain a propaganda victory. From 1943 onwards Switzerland stopped American and British aircraft, mainly bombers, overflying Switzerland on nine occasions, six times by Swiss Air Force fighters and nine by flak. Thirty six Allied airmen were killed. On 1 October 1943 the first American bomber was shot down near Bad Ragaz, with only three men surviving. The officers were interned in Davos and the airmen in Adelboden. The representative of the US military intelligence group based in Bern, Barnwell Legge (a US military attaché to Switzerland), instructed the soldiers not to flee, but most of them thought it to be a diplomatic joke and gave no regard to his request.

Яһуди босқындары

Германиямен шекаралас бейтарап мемлекет болғандықтан, Швейцарияға нацистерден қашқан босқындар салыстырмалы түрде оңай жете алатын. Швейцарияның босқындар заңдары, әсіресе Германиядан қашып келген яһудилерге қатысты, қатаң болды және Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан бері дау тудырып келеді. 1933 жылдан 1944 жылға дейін босқындарға тек саяси қызметіне байланысты жеке қауіп төнген жағдайда ғана баспана берілуі мүмкін еді; нәсіл, дін немесе ұлттық белгісіне байланысты қауіп төнгендер бұл шартқа кірмейтін. Осы анықтамаға сәйкес, Швейцария 1933-1945 жылдар аралығында барлығы 644 адамға ғана баспана берді, олардың 252-сі соғыс кезінде қабылданды. Олардың 104 000-ы Гаага конвенциясында баяндалған Бейтарап мемлекеттердің құқықтары мен міндеттеріне сәйкес ұсталған шетелдік әскерлер еді. Қалғандары шетелдік азаматтар болды және олар кантондық билік органдары тарапынан ұсталды немесе төзімділік немесе тұруға рұқсат алды. Босқындарға жұмыс істеуге рұқсат берілмеді. Босқындардың 60 000-ы нацистердің қуғын-сүргінінен қашқан азаматтар еді, олардың 27 000-ы яһудилер болды. Соғыс аяқталған кезде Швейцарияда барлық санаттағы босқындардың саны 115 000-нан асты, бұл кез келген уақыттағы ең көп көрсеткіш еді. Швейцарияның яһуди босқындарына қатысты қарым-қатынасын Холокост зерттеушілері сынады. 1999 жылы халықаралық тарихшылар тобы Швейцарияны "көптеген мыңдаған қашқан яһудилерді қабылдаудан бас тартып, оларды нацистердің қолынан дерлік жойылғанға дейін қайтару арқылы Холокостқа қатысушы деп тануға болады" деп мәлімдеді. Швейцария сонымен қатар Офлаг IV C (Колдиц) лагерінен қашқан одақтас әскери тұтқындары үшін де пана болды.

Қорғаушы державаның мандаттары

Соғыс кезінде әрбір соғысып жатқан мемлекет өзінің дипломатиялық мүдделерін халықаралық құқықта, әсіресе 1899 және 1907 жылғы Гаага конвенцияларында белгіленген "мандаттар" арқылы қорғау үшін тәуелсіз бейтарап үшінші тарапқа сенеді. Екінші дүниежүзілік соғыста Швейцария, сондай-ақ Швеция және АҚШ екі тарапқа да осы қызметтерді атқарды. 1941 жылдың соңында АҚШ соғысқа қатысқанда, Швейцария оның мандаттарын өз үстіне алды. Басты рөлдер тұрғысынан алғанда, швейцариялық дипломаттардың Ұлыбритания, АҚШ, Югославия, Түркия және Голландия Индонезиясындағы Германияның мүдделерін қорғауға берілген мандаты болды. Швейцария Германия, Франция, Италия, Венгрия, Румыния және Жапониядағы британдық мүдделерді қорғады. Ол Виши Франциясының Ұлыбритания, АҚШ, Италия, Египет және Бразилиядағы мүдделерін қорғады. Ол Италияның Мысыр мен Бразилиядағы мүдделерін қорғады. Ол АҚШ-тың Германия, Франция, Италия, Жапония, Қытай және Даниядағы мүдделерін қорғады. Ол Жапонияның Ұлыбритания, АҚШ, Египет және Аргентинадағы мүдделерін қорғады. Дипломаттар сапарға қағаздар рәсімдеп, ондаған мың адамға жаугершілік аймақта қалып қойғаннан кейін өз елдеріне оралуға көмектесті. Швейцария дипломаттары жабылып қалған жау елшіліктерін де бақылады. Әсіресе, соғыс тұтқындарына, оның ішінде аурулар мен жараланғандарға көмек көрсету ерекше маңызды болды.

Соғыс тұтқындарына интеллектуалдық көмек көрсету қызметі (SIAP)

1939 жылы Женевада орналасқан, білім беру мәселелеріне арналған халықаралық ұйым – Халықаралық білім беру бюросы (IBE) соғыс тұтқындарына интеллектуалдық көмек көрсету қызметін (SIAP) құрды. Швейцария Федералдық Кеңесі, жобаны бастапқыда қаржылаған және Халықаралық Қызыл Крест комитетімен (ХҚКК) бірлесіп, SIAP Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде тұтқындарға жарты миллионнан астам кітап ұсынды, сондай-ақ тұтқын лагерьлерінде білім алу мүмкіндіктерін және оқу топтарын ұйымдастырды.

Нацистік Германиямен қаржылық қатынастар

Швейцарияның саудасына одақтастар да, Осі мемлекеттері де тосқауыл қойды. Екі тарап та Швейцарияға екіншісімен сауда жасауға қарсы ашық қысым көрсетті. Экономикалық ынтымақтастық және үшінші рейхке несие беру, басқа елдермен сауда мүмкіндігіне және шабуылға ұшырау қаупіне байланысты өзгерді. 1942 жылы Виши Франциясы арқылы өтетін маңызды теміржол байланысы үзілгеннен кейін, Швейцария Торап мемлекеттерімен толығымен қоршалып, концессиялар ең жоғары деңгейге жетті. Швейцария өзінің азық-түлік мұқтаждарының жартысын және отынның барлығын сауда арқылы қамтамасыз етті; алайда, Швейцария Германия мен Италия арасындағы маңызды Альпілік теміржол туннельдерін бақылады және әуе шабуылынан салыстырмалы түрде қорғалған электр энергиясын өндіруге ие болды. Соғыс кезінде Швейцарияның ең маңызды экспорт тауарлары – дәлдікпен жасалған станоктар, сағаттар, зергерлік подшипниктер (бомба нысаналарында қолданылатын), электр энергиясы және сүт өнімдері болды. 1936 жылға дейін швейцариялық франк әлемдегі жалғыз еркін айырбасталатын валюта болып саналды, және одақтастар да, немістер де Швейцария Ұлттық банкіне көп мөлшерде алтын сатты. 1940-1945 жылдар аралығында неміс рейхсбанкі швейцариялық банктерге 1.3 миллиард франк (2019 жылғы инфляцияға сәйкес түзетілгенде шамамен 18 миллиард франк) құнды алтынды швейцариялық франк және басқа шетел валютасына айырбастау үшін сатты. Бұл валюталар нейтралды елдерден вольфрам және мұнай сияқты стратегиялық маңызды шикізаттарды сатып алуға жұмсалды. Сондай-ақ, Швейцарияның Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистер тонаған өнер туындыларын сату және берудегі маңызды орталық екендігі құжатталды. [[Файл:3D. кесте. швейцариялық. қару. оқ-дәрі. және. детонатор. экспортқа. кіру. 1940-1944 жылдар аралығында Германия Швейцарияға 10 267 000 тонна көмір экспорттады. 1943 жылы бұл импорт Швейцарияның энергия қажеттілігінің 41% -ын қамтамасыз етті. Сол кезеңде Швейцария Германияға 6,077,000 тонна көмірге тең электр қуатын сатты.