Швейцарияның Ури кантоны

Кіріспе

Швейцария кантоны Ури (Kanton Uri; ; ) – Швейцарияның 26 кантонының бірі және Швейцария Конфедерациясының негізін қалаушы мүшесі. Ол Орталық Швейцарияда орналасқан. Кантонның аумағы Санкт-Готтард жотасы мен Люцерн көлі арасындағы Реус өзенінің аңғарын қамтиды. Ури кантонының ресми тілі – (стандартты швейцариялық) неміс тілі, бірақ негізгі қолданылатын диалект – швейцариялық неміс тілінің урнер диалектісі. Бұрын Ури кантонындағы мектеп оқушылары итальян тілін алғашқы шет тілі ретінде міндетті түрде оқуға міндеттелген, бірақ 2005/2006 оқу жылында басқа Орталық және Солтүстік-Шығыс Швейцария кантондары сияқты, бұл тіл ағылшын тіліне ауыстырылды. Кантонның халқы шамамен 35 000 адамды құрайды, оның ішінде 3046 (немесе 8,7%) – шетел азаматтары. Аңыз бойынша, Уильям Телл Ури кантонында дүниеге келген. Рутли тарихи жері Ури кантонының аумағында орналасқан.

Атауы

Аңғардың аты алғаш рет 8 немесе 9 ғасырда Уронияның латыншаланған түрінде айтылады. Орта ғасырларда бұл атау Реусс аңғарының бүкіл аумағына емес, тек Альтдорфқа және оның төңірегіндегі елді мекендер мен иеліктерге қатысты. Атаудың кеңірек аумаққа тарауы 15 ғасырда кантонның аумақтық кеңеюінің нәтижесі болды. Дегенмен, Ури Альтдорфқа қатысты қолданылуын сақтап қалды. 13 ғасырдан бастап атаудың неміс тіліндегі түрі Ure(n) деп жазылған. Қазіргі заманғы Ури түрі 16 ғасырдан басталады. Атаудың шығу тегі латын тілінен алынған "жаға" (оң жақ, шет, жиек) деген мағына беретін "ora" сөзінен (романш тілінде ur) немесе "су" деген мағынаны білдіретін ежелгі үнді-еуропалық тілдің (PIE) "u̯er" түбірінен алынған римге дейінгі гидронимнен болуы мүмкін. Екі жағдайда да атауға n қосымшасы жалғанған. Екі этимология да Реус және/немесе Люцерн көлінің жағалауына сілтеме жасайды. n қосымшасы орта жоғары неміс тілінде n-мен аяқталды, ал неміс топониміндегі n аяқталуы тек қазіргі неміс тілінде жойылды (демоним Урнерде сақталған). Ұзақ жылдар бойы атауды ауроктың неміс тіліндегі атауы – ûr-мен байланыстыратын халықтық этимология бар. Бұл дәстүр орта жоғары неміс тілі кезеңіне дейін жетеді, бұл 13 ғасырда бұқа басын бейнелейтін кантондық мөрдің енгізілуінен көрінеді. 17 ғасырдан бастап Ури бұқасы (Uristier) тавристердің атымен байланыстырыла бастады. 853 жылы Людовик Неміс Уриді Цюрихтегі Фраумюнстер аббаттығына сыйлады. Урсереннің бір бөлігін Дисентис аббаттығы қоныстандырды және ол Чур епархиясының құрамына кірді. 10 ғасырға қарай, биік аңғарларда Дисентистен келген романш тілінде сөйлейтін адамдар қоныстанды. Келесі онжылдықтарда Конфедерация Ахт-Ортаға дейін кеңейді, бұл Габсбургтердің үстемдігіне қарсы тұруға қабілетті аймақтық күшті білдірді. Конфедерация 1386 жылы Семпах шайқасында Габсбургтерді жеңіп, одан әрі аумақтық кеңеюге жол ашты. Семпахтағы жеңістен кейін Ури бүкіл Готтард жолын бақылауға мүмкіндік беретін аумақтық кеңею бағдарламасын бастады. Бірінші қадам ретінде 1410 жылы Ури Урсерен аңғарын аннексиялады, бірақ Урсерен қауымына өз жиналысын және соттарын сақтауға рұқсат берілді. 1403 жылы Ури Обуальденнің көмегімен Левентина аңғарын Милан герцогынан иелене бастады. Швейцария Конфедерациясы мен Милан герцогтығы арасындағы Тичино кантонының қалыптасуына қатысты аумақтар үшін болған қақтығыс 15 ғасыр бойына жалғасты. Қақтығыс 1500 жылы Конфедерацияның Беллинзонаны басып алып, оны болашақ жаулап алуларға қарсы нығайтуымен шешілді. Конфедерация 1512 жылы Луганоны да иеленді, бірақ аумақтық кеңею кезеңі 1515 жылы Мариньяно шайқасында Конфедерацияның жеңілісімен аяқталды. Ури, жалпы алғанда, Орталық Швейцариямен бірге Швейцария реформациясына қарсы тұрды және Рим католиктігіне берік болды. Реформация Швейцария Конфедерациясы бойынша тараған сайын, бес орталық католик кантондары өзін оқшауланған сезіне бастады және одақтастар іздеуді бастады. Екі айлық келіссөздерден кейін Бес кантон 1529 жылдың 22 сәуірінде Австрияның Фердинандымен бірге Христиандық одақты (Die Christliche Vereinigung) құрды. 1531 жылғы Каппель шайқасынан кейін Цвингли қаза тапқаннан кейін Конфедерация конфессиялық принцип бойынша бөлінудің алдында болды. Каппель соғысынан кейінгі бейбітшілік шартында әр кантон қандай дінді қабылдау керектігін өзі шеше алатыны белгіленді, бірақ католик және протестант кантондары арасындағы бейбітшілік ерте заманда бұзыла бастады. Уридің өсуі орта ғасырларда өңделетін жердің шектеулі болуы, сондай-ақ аурулар мен егіншілік дақылдарының нашарлауына байланысты тоқтап қалды. Кантонда 1348–49, 1517–18, 1574–75 және 1629 жылдары оба індеті тарады. 1742–43 және қайтадан 1770–71 жылдары егіншілік дақылдарының нашарлауы мал ауруларымен бірге ашаршылыққа және жаппай көшіп кетуге әкелді. Халық үшін салдары ауыр болды, 1743 жылы Уриде 9828 адам тұрды, бірақ 18 ғасырдың соңында тек 9464 адам қалды. Христиан-демократиялық партия (ХДП) және еркін демократиялық партия (СДП) 20 ғасырда Уридегі саясатқа басымдық берді.

The name of the valley is first mentioned in the 8th or 9th century, in the Latinized form of Uronia. In the medieval period, the name referred not to the entire Reuss valley but just to Altdorf and the surrounding settlements and estates. The extension of the name to a larger territory is the result of the territorial expansion of the canton in the 15th century. However, usage of Uri as referring to Altdorf remained current. From the 13th century onward, the German form of the name is recorded as Ure(n). The modern form Uri dates to the 16th century. The name has been derived from either Latin ora "brim, edge, margin" (reflected as Rumantsch ur), or from a pre Roman hydronym containing the PIE root u̯er "water", in either case extended by a suffix in n Both etymologies would refer to the Reuss and/or the shore of Lake Lucerne. The n suffix was reduced to an ending in n in Middle High German, and the ending n in the German toponym was lost only in early modern German (remaining visible in the demonym Urner). There is a long standing popular etymology associating the name with ûr, the German name of the aurochs. This tradition may date as far back as the Middle High German period, reflected in the introduction of the cantonal seal showing a bull's head in the 13th century. Beginning in the 17th century, the bull of Uri (Uristier) came to be associated with the name of the Taurisci in learned speculation. In 853, Uri is granted to the Fraumünster abbey in Zürich by Louis the German. Parts of the Urseren were settled by Disentis Abbey and were part of the Diocese of Chur. By the 10th century, there were settlements of Romansh speakers from Disentis in the high valleys. Over the following decades, the Confederacy expanded into the Acht Orte, now representing a regional power with the potential to challenge Habsburg hegemony. The Confederacy decisively defeated Habsburg in the Battle of Sempach 1386, opening the way to further territorial expansion. Following the victory at Sempach, Uri began a program of territorial expansion to allow them to control the entire Gotthard route. As a first step, Uri annexed the Urseren valley in 1410, although the community of Urseren was allowed to retain its own assembly and courts. In 1403, Uri began to acquire its transmontane bailiwicks, with the help of Obwalden taking the Leventina valley from the duke of Milan. The conflict between the Swiss Confederacy and the Duchy of Milan for territories now forming canton of Ticino continued throughout the 15th century. The conflict was decided in 1500, when the Confederates captured Bellinzona, heavily fortifying it against future conquests. The Confederates also acquired Lugano in 1512, but the period of territorial expansion came to its end in 1515 with the Confederate defeat at Marignano. Uri, along with Central Switzerland as a whole, resisted the Swiss Reformation and remained staunchly Roman Catholic. As the Reformation spread through the Swiss Confederation, the five central, catholic cantons felt increasingly isolated and they began to search for allies. After two months of negotiations, the Five Cantons formed die Christliche Vereinigung (the Christian Alliance) with Ferdinand of Austria on 22 April 1529. After the Battle at Kappel of 1531, in which Zwingli was killed, the Confederacy was on the point of fracturing along confessional lines. The peace treaty after the Kappel war established that each canton would choose which religion to follow, but peace between Catholic and Protestant cantons remained brittle throughout the early modern period. Growth of Uri stagnated in the early modern period, due to the limited availability of arable land, as well as disease and crop failures. Plague broke out in the canton in 1348–49, 1517–18, 1574–75 and 1629. In 1742–43 and again 1770–71, crop failures combined with cattle diseases led to starvation and mass emigration. The consequences for the population were severe, in 1743 Uri had 9,828 inhabitants, but by the end of the 18th Century there were only 9,464 people. The Christian Democratic Party (CVP) and the Free Democratic Party (FDP) have dominated politics in Uri during the 20th century.

Ту және герб

[[Файл:Уристиер Семпахер Баннер. jpg|thumb|Тарихи ту, дәстүрлі түрде 1386 жылғы Семпах шайқасына (1386) жатқызылады, Альтдорф қалалық әкімшілігінде сақталады. Кантон атын аурокс атауымен байланыстыратын халықтық этимологияға байланысты, геральдикалық белгі ретінде бұқа басының қолданылуы мүмкін.

Федералды сайлау

2015 жылғы федералды сайлауда ең көп дауыс жинаған партия SVP/UDC болды, оларға дауыс берушілердің 44,1% қолдау көрсетті. Одан кейін ең көп дауыс жинаған партиялар – CVP/PDC/PPD/PCD (26,8%) және GPS/PES (26,3%) болды. FDP 2007 жылғы федералды сайлаумен салыстырғанда дауыс берушілердің шамамен 13,0% үлесін жоғалтты (2007 жылы 87,3%, 2011 жылы 74,3%). SP/PS 2007 жылы төртінші орыннан екінші орынға көтерілді.

Федералды сайлау нәтижесі

Кантонның федералдық сайлауындағы партиялар бойынша жалпы дауыс үлесі 1971 2015 Партия Идеологиясы 1971 1975 1979 1983 1987 1991 1995 1999 2003 2007 2011 2015 2019 FDP. Либералдар Классикалық либерализм 95.2 76.0 39.0 84.7 85.5 93.2 86.0 81.7 36.6 87.3 74.3 * * CVP/PDC/PPD/PCD Христиандық демократия * 18.6 * * * * * * * * * 26.8 39.2 SP/PS Әлеуметтік демократия * * 23.0 * * * * * * * * * 21.5 * 22.3 SVP/UDC Швейцария ұлтшылдығы * * * * * * * * 31.3 * * 44.1 36.3 GPS/PES Жасыл саясат * * * * * * * * 30.6 * * 26.3 * FPS/PSL Оңшыл популизм * * * * 1.7 * * * * * * * * Басқалар 4.8 5.4 38.0 15.3 12.8 6.8 14.0 18.3 1.5 12.7 4.3 2.8 2.2 Сайлауға қатысу үлесі 56.1 47.3 56.2 30.0 46.2 34.6 39.7 36.3 44.4 24.1 49.8 57.1 45.9 2009 жылға дейін FDP, 2009 жылдан кейін Либералдар партиясы. "*" – партияның осы кантонда сайлау тізімінде болмағанын көрсетеді.