Кіріспе

Швейцарияның Аргау кантоны (Kanton Aargau; ) – Швейцария конфедерациясын құрайтын 26 кантонның бірі. Ол он бір ауданнан тұрады және оның астанасы Арау қаласы. Аргау – Швейцарияның ең солтүстік кантондарының бірі. Ол Аре өзенінің төменгі ағысында орналасқан, сондықтан кантон Aar gau деп аталады ("Аре провинциясы" деген мағынаны білдіреді). Бұл Швейцарияның ең тығыз халқы қоныстанған аймақтарының бірі.

Ерте тарих

Аргау және оның төңірегіндегі аймақтарды б.з.д. 200 жылға дейін келт тайпасы – гельветтер бақылаған.

Ортағасырлық Аргау

Аргаудың қайта құрылған көне жоғары неміс тіліндегі атауы – Аргоу, алғаш рет 795 жылы (Argue орфографиясында) нақты айқындалды. Бұл термин қазіргі кантон аумағымен толыққандай сәйкес келмейтін, Ааре және Рейсс өзендері арасындағы аймақты, соның ішінде Пилатус және Напф тауларын қамтитын территорияны білдірді, яғни қазіргі Берн кантондарының (Берн Аргау, Эмменталь, Берн Оберландтың бір бөлігі), Золотурн, Базель-Ландшафт, Люцерн, Обвальден және Нидвальден кантондарының аймақтарын, бірақ қазіргі кантонның Рейсстен шығысқа қарай орналасқан бөліктері (Баден округі) кірмейді, олар Цюрихгаудың құрамында болды. Франк империясы (8-10 ғасырлар) кезеңінде бұл аймақ Аламанния және Бургундия герцогтықтары арасындағы даулы шекаралық аймақ болып табылды. Веттераулық (Конрадиндер) әулеті 750 жылдан шамамен 1030 жылға дейін Аргау графтығын үзіліс-үзіліспен иеленді, содан кейін оны жоғалтты (осы уақыт аралығында Тегерфельден әулетінің өкілдері атанды). Бұл бөлініс 10 ғасырдың екінші жартысында құрылған ертедегі Киелі Рим империясының нашар анықталған (және сирек қоныстанған) сыртқы шекарасына айналды. Шамамен 1200 жылға қарай аймақтың көп бөлігі Царинген герцогтық үйінің және Габсбург және Кибург графтық үйлерінің бақылауына көшті. 13 ғасырдың екінші жартысында территория Берн, Люцерн және Золотурн императорлық қалалары мен Швейцарияның Унтервальден кантоны талап еткен аумақтар арасында бөлінді. Қалған бөлігі, көбінесе қазіргі Аргау кантонымен сәйкес келетін аймақ, 1415 жылы Ескі Швейцария Конфедерациясының «Аргауды бағындыруына» дейін Габсбургтердің билігінде болды. Габсбургтер әулетінің бастапқы ордасы – Габсбург қамалы 1415 жылдың сәуір айында Бернге қарады. Габсбургтер бірнеше монастырьлар құрды (кейбір құрылыстары сақталды, мысалы, Веттинген және Муриде), оларды 1841 жылы үкімет жабуы 1847 жылы швейцариялық азаматтық соғысқа – «Сондербунд соғысына» – себеп болды.

Швейцария Конфедерациясының тұсында

Габсбургтің Фридрих IV Констанс кеңесінде XXIII антипапаның жағына шыққанда, император Сигизмунд оны имперлік алапатқа (немесе имперлік тыйымға) ұшыратты. 1414 жылдың шілдесінде Папа Бернге сапар шегіп, Габсбургтерге қарсы шаралар қолданатындарына олардан сенім алды.

Арттау немесе Бернер Арттау

Аргаудың Берн бөлігі Унтерааргау деп аталды, бірақ оны Бернер немесе Берн Аргау деп те атауға болады. 1514 жылы Берн солтүстікке қарай Юраға қарай кеңейіп, Австрияның Фрикталына бірнеше стратегиялық маңызды тау асуларын иеленді. Бұл жер Унтерааргауға қосылды және Берннен тікелей басқарылды. Ол жеті ауылдық сот округіне және төрт әкімшілік қалаға бөлінді: Арау, Зофинген, Ленцбург және Брюгг. Габсбургтар қуып шығарылған кезде, олардың көптеген кіші дворяндарына жерлері мен лауазымдарын сақтауға рұқсат етілді, бірақ уақыт өте келе олар Берн үкіметіне билігін жоғалтты. Сот округі әкімшілігі өте аз қызметкерлерге негізделген, көбінесе Берн азаматтарынан, бірақ жергілікті тұрғындардан құралған. 1528 жылы протестанттық реформация кезінде Берн дінін өзгерткенде, Унтерааргау да дінін өзгертті. 16 ғасырдың басында көптеген анабаптистер Цюрихтен Винен және Рудер аңғарларының жоғарғы жағына көшіп келді. Берн билігінің қысымына қарамастан, 16-17 ғасырларда анабаптизм толыққанды түрде жойылған жоқ. Төрт Ämter кейін бір Конфедерация сот орындаушысының басқаруына біріктірілді, ол 15 ғасырда Ваггентал сот округі ретінде белгілі болды. 16 ғасырда ол Vogtei der Freien Ämter деп аталды. Фрайен Ämter көбінесе тәуелсіз төменгі соттарға ие болғанмен, олар Конфедерацияның егемендігін қабылдауға мәжбүр болды. Ақырында, 1532 жылы Ури кантоны Фрайен-Амтердің бірлескен басқаруына кірді. Протестанттық реформация кезінде әмірлердің көпшілігі жаңа дінге көшті. 1529 жылы аймақты сүрлеушіліктің толқыны шарпып, ежелгі діннің көп бөлігін жойды. 1531 жылы Каппельдің екінші шайқасында Цюрих жеңілгеннен кейін, жеңімпаз бес католик кантоны әскерлерін Фри-Амтерге аттандырып, оларды католик дініне қайтадан көшірді. Заңдық құрылымның шатақтығы мен жер иелігінің фрагменттелгендігі, сондай-ақ мұрагерлердің арасында жерді бөлу дәстүрі ірі реформаларға кедері келтірді. 18 ғасырда губернатор округ бойынша заңдарды және меншік құқығын реформалауға және стандарттауға тырысты, бірақ сәттілігі шектеулі болды. Әкімшілік үнемі өзгеретін болғандықтан, округте ұзақ мерзімді экономикалық саясат немесе реформаларға қолдау болған жоқ. 18 ғасырдың соңында Цюрих шекарасында фабрикалар мен диірмендер болған жоқ, тек шағын қолөнер кәсіпорындары ғана болды. Жол құрылысы 1750 жылдан кейін басымдыққа ие болды, осы кезде Цюрих пен Берн жеті жылға губернатор тағайындай бастады, ол кейін Медиация актісінен кейін қайта құрылған Конфедерацияның толық мүшесі ретінде қабылданды. Бұл кезде Баден кантонының кейбір бөліктері басқа кантондарға берілді: Хитцкирх провинциясы Люцернге, ал Хюттикон, Оэтуил ан дер Лиммат, Диетикон және Шлиерен Цюрихке өтті. Алғашында Люцерннің Мереншвант аймағы Аргауға (Мюри ауданы) ауыстырылды. 1802 жылы Австрия Наполеон Франциясы арқылы Хельветтік Республикаға берген Фриктал қысқа уақытқа Хельветтік Республиканың жеке кантоны (Фриктал кантоны) болды, бірақ 19 наурызда 1803 жылы (Медиация актісінен кейін) Аргау кантонына қосылды. Бұрынғы Баден және Фрикталь кантондарын қазіргі аудандармен сәйкестендіруге болады: Баден кантоны Зурзах, Баден, Бремгартен және Мури аудандарын қамтиды (жоғарыда аталған 1803 жылғы пайда мен шығынмен бірге); Фрикталь кантоны Рейнфельден және Лауфенбург аудандарымен (Хоттвиллден басқа, ол 2010 жылы осы ауданға ауыстырылды).

Аргаудағы еврей тарихы

17 ғасырда Аргау еврейлерге төзімділік көрсетілген жалғыз федералдық кондоминиум болды. 1774 жылы олардың тұруы тек екі қаламен – Эндинген мен Ленгнаумен шектелді. Ауылдық элита еврейлерді қуғынға салуға тырысса да, биліктің қаржылық мүдделері оған кедергі келтірді. Олар еврейлердің негізгі кәсіптері болған сауда және мал сатуға арнайы салықтар салды. Протестант билеушілер еврей қауымының болуынан жергілікті католиктердің наразылығын пайдаланды. Еврейлер тікелей губернаторға бағынышты болды және 1696 жылдан бастап 16 жыл сайын одан қорғау қағазын алуға міндетті болды. Швейцариялық еврей мәдениеті қауымдастығы 1862 жылы құрылғаннан бастап, 20 жылдан кейін таратылғанға дейін осы мәселеде белсенді күресті жүргізді.

География

Кантонның астанасы – Аарау, ол батыс шекарасында, Ааре өзенінің жағасында орналасқан. Кантонның солтүстігі Германиямен (Баден-Вюртемберг) шектеседі, ал Рейн өзені шекараны құрайды. Батысында Базель-Ланд, Солотюрн және Берн кантондары жатыр; оңтүстігінде Люцерн, ал шығысында Цюрих және Цуг кантондары орналасқан. Жалпы ауданы… Рейннен басқа, Ааре және Рейсс сияқты екі ірі өзен бар. Аргау кантоны – Швейцарияның таулылығы аз кантондарының бірі, Альп тауларының солтүстігінде және Юра тауларының шығысында, төменгі төбелермен көтерілген үлкен жазық даланың бөлігін құрайды. Жер беті толқынды жазықтармен, орманды төбелермен әртүрлі, және Ааре және оның салаларымен суарылатын құнарлы аңғарлармен алмасады. Мұнда Баден және Шинзнах Бадтың ыстық күкірт бұлақтары бар, ал Рейнфельденде кең тұзды су бұлақтары кездеседі. Брюгг қаласының төменгі жағында Рейсс және Лиммат өзендері Аареге қосылады, ал Брюггтің маңында Хабсбургтердің қираған қамалы, Кенигсфельденнің ежелгі монастыры (әдемі боялған ортағасырлық әйнектермен) және Римдік Виндонисса (Виндиш) елді мекенінің қалдықтары сақталған. Фахр монастыры кантонның шағын эксклавы болып табылады, ол Цюрих кантонымен қоршалған, және 2008 жылдан бері Аргау муниципалитеті Вюренлос құрамына кіреді.

Қалалық округтер

Аргау кантонында (2014 жылғы жағдай бойынша) 213 муниципалитет бар. Швейцария кантондарының көптегенінде 2000 жылдардың басынан бері муниципалитеттер бірігуге бейімделген, алайда Аргаудағы бірігулер басқа кантондардағыдай кең ауқымды болған жоқ.

Елтаңба

Гербтің сипаттамасы: тік бөлінген, оң жағы: қара, күміс толқынды белдеу, үстіне көк түсті екі толқынды сызық салынған; сол жағы: аспан көгі, күміс бес қабырғалы үш жұлдыз. Аргау кантонының туы мен гербі 1803 жылға дейін сақталып келеді және Самуэль Рингер Сельматердің түпкі дизайны болып табылады; қазіргі ресми нұсқасы, жұлдыздардың бес қабырғалы екенін көрсетеді, 1930 жылы бекітілді.

Кантондық саясат

Аргау кантонының Ұлы Кеңесі Гроссер Рат деп аталады. Ол кантонның заң шығару органы, 140 орыннан тұрады және мүшелері төрт жыл сайын сайланады.

Дін

2000 жылғы санақ бойынша 219 800 адам немесе 40,1% - рим-католик, ал 189 606 адам немесе 34,6% - швейцариялық реформаттық шіркеуге жатады. Қалған халықтың ішінде 11 523 адам православиелік шіркеудің мүшесі (немесе халықтың шамамен 2,10%), 3 418 адам (немесе халықтың шамамен 0,62%) христиан-католик шіркеуіне, ал 29 580 адам (немесе халықтың шамамен 5,40%) басқа христиан шіркеуіне жатады. 342 адам (немесе халықтың шамамен 0,06%) еврей, ал 30 072 адам (немесе халықтың шамамен 5,49%) мұсылман. 1 463 адам буддист, 2 089 адам индуист және 495 адам басқа дін өкілі. 57 573 адам (немесе халықтың шамамен 10,52%) ешбір шіркеуге жатпайды, агностик немесе атеист, ал 15 875 адам (немесе халықтың шамамен 2,90%) сұраққа жауап бермеді. Жұмыс істейтін халықтың 19,5%-ы жұмысқа қоғамдық көлікпен, ал 55,3%-ы жеке көлікпен барады. Туризм маңызды, әсіресе Баден және Шинзнах Бадтың ыстық сулары, ежелгі қамалдар, ландшафт және кантонның көптеген ескі мұражайлары үшін. Таулы жерлерде серуендеу де туристерді қызықтырады, бірақ оның маңызы шектеулі.