Кіріспе

Палилула (серб кириллицасы: Палилула) – Белград қаласының муниципалитеті. Белградтың барлық муниципалитеттері арасында ең үлкен аумағына ие. Палилуланың орталық бөлігі қала орталығына жақын орналасқан, бірақ муниципалитет құрамына Дунай өзенінің сол жағындағы сирек қоныстанған жерлер де кіреді.

Орналасқан жері

Палилула Белградтың орталығындағы Терезиеден шығысқа қарай орналасқан. Белградтың көптеген аудандары сияқты, оның нақты шекаралары жоқ және шамамен Рузвельтова көшесімен және шығысында Звездара муниципалитеті мен ауданымен, солтүстікте Хаджипоповац ауданымен (өзінің муниципалитетінде), солтүстік-батыста Стари Град және Евремовац ауданы және муниципалитетімен (Евремовац іс жүзінде Палилула ауданына жатады, бірақ әкімшілік тұрғыдан Стари Градтың құрамына кіреді), ал оңтүстікте Ташмайдан және Король Александр бульварымен, Врачар муниципалитетімен шектеседі.

Халық саны

Палилула ауданындағы алты жергілікті қауымдастық, қалалық әкімшілік бірліктері 1981 жылы 36 216 адамды, 1991 жылы 35 579 адамды, 2002 жылы 34 559 адамды және 2011 жылы 26 942 адамды құрады. Палилуланың ең тар мағынасында (Стара Палилула және Старина Новак жергілікті қауымдастықтары, Ташмайдан, Хаджипоповац, Профессорлар колониясы және Богословия шағын аудандарын есептемегенде) 1981 жылы 12 638 адам, 1991 жылы 12 178 адам, 2002 жылы 11 590 адам және 2011 жылы 9 817 адам тұрды.

Тарих

Бұл аймақтағы алғашқы үйлер 16 ғасырда салынған. Қазіргі Ташмайдан және Цвижичева көшелерінің бағытында бау-бақшалар, жүзімдіктер, жайылымдар, сондай-ақ Белградтың бай азаматтарына тиесілі диірмендер мен жазғы үйлер болған. Бұл аудан 18 ғасырдың бірінші жартысында пайда болды, Габсбург монархиясы 1717–1739 жылдары Солтүстік Сербияны басып алған кезде. Белградтың сыртқы маңындағы бұл елді мекен бастапқыда Карлштадт деп аталды және ауыл шаруашылығы мен шеберліктерімен танымал болды, сол кезде Белградтың ең әдемі бөлігі саналды. 19 ғасырдың басында бұл елді мекенді көбінесе сербтер мекендеді және ол Белградтан "бір сағаттық жердегі ауыл" деп сипатталды. Ол кезде ауыл шағын лашықтар мен үйлерден тұратын, көбінесе Шығыс Сербиядан келген тұрғындар мекендеген. 1830 жылдары билеуші князь Милош Обренович өзінің інісі Еврем Обреновичке Сава өзенінің жағасында орналасқан Савамала ауданын қайта қоныстандыруды бұйырды, ол әлі де Осман империясының бақылауындағы Белград бекінісінен бастау алатын. Еврем 30 отбасын таңдап, оларды Бульбульдер ағысының оң жағалауына қоныстандырды. 1840 жылы Палилула ауылының тұрғындары Белградтың жоспарлау жобасын, болашақ көшелер тым кең болады деген негізде қабылдаудан бас тартты, кейін қала әкімдігі ауылға жеткілікті қаржы бөлмегендіктен Белград муниципалитетінен бөлінуге тырысты. Алайда, 19 ғасырдың соңында Палилула Белградтың үздіксіз құрылыс аймағының бір бөлігіне айналды. Аудан негізінен тұрғын үйлерден тұрды, ал сауда орындары Белградтың орталығына жақын орналасқан. 1860 жылы Белград алты ауданға бөлінген кезде Палилула солардың бірі болды. 1883 жылғы халық санауы бойынша ол 7,318 тұрғынымен Белградтағы ең көп халқы бар ауданға айналды, ал 1890 жылы бұл көрсеткіш 10,563-ке жетті.

Сипаттамалары

Палилуланың бір бөлігі хаджук Старина Новаққа арналған. Оның есімін алған нысандардың ішінде көше, жергілікті қауым, 1922 жылы құрылған бастауыш мектеп және саябақ бар. Бүгінде саябақтың орналасқан жері, Старина Новака, Цвижичева және Далматинская көшелерімен шектелген, 1954 жылға дейін Старина Новак алаңы деп аталды. 2017 жылдың қазан айында қала әкімшілігі паркте Старина Новаққа ескерткіш орнатылатынын жариялады. Парк, Таковская көшесі бойындағы жаяу жүргіншілер алаңымен бірге, Палилула паркіне бейімделді. Старина Новак паркі 2023 жылдың күзінде толығымен қайта ұйымдастырылды. Станоя Главаша, Далматинская, Старина Новака және Кнеза Данила көшелерімен шектелген аумақты, көбінесе IKL фабрикасының кешені алып тұрды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін бұл жерде Югославиядағы алғашқы ұшақ зауыты – Рогожарский зауыты орналасқан. Соғыстан кейін жаңа коммунистік билік компанияны мемлекеттік меншікке алды, ал Палилуладағы зауыт кешені 1948 жылы IKL (доңғалақ подшипниктері зауыты) болып өзгертілді. Кешен бұзылып, 2015 жылы «Орталық бақ» тұрғын және коммерциялық ауданының құрылысы басталды. Коммерциялық және бизнес бөлімдерінен басқа, онда 400 пәтер болады. 2017 жылдың қарашасында 18 ай мерзімде 16 қабатты «Бизнес-бақша мұнарасының» құрылысы жарияланды. 2019 жылдың қыркүйегінде Kraljice Marije және Knez Danilova көшелерінің арасында орналасқан, 2017 жылы бұзылған бұрынғы ашық сауда орталығының ауданы Раша Попов паркіне бейімделетіні хабарланды. Ол, 2017 жылы қайтыс болғанға дейін көрші ғимараттардың бірінде тұрған балалар жазушысының құрметіне аталды. Оның бюсті де саябақта орналастырылады. Азаматтар бастапқы «бетон парк» жобасын жоққа шығарды, көбірек жасыл аймақтарды сұрады, сондықтан қала жобаны өзгертті. Парктің 2020 жылдың көктемінде аяқталуы жоспарланған. Бюст орнына Поповтың кітап пен қолшатыры бар толық, биік ескерткішін салу туралы да шешім қабылданды. Мүсін Борис Дехельян жасаған, ол болат бұрандалар мен гайкалардан құралған. Оның ашылуы 2020 жылдың шілде айына жоспарланған. Қалалық әкімдік реконструкцияның өте күрделі екенін мәлімдегендіктен, мерзім 2020 жылдың қыркүйегіне ауыстырылды. Аймақ 2020 жылдың 17 қазанында ашылды, бірақ толыққанды парк орнына Раша Попов платосына бейімделді.

Атауы

Апокрифтік халықтық этимологиялық әңгімелерде «Палилула» атауы ағылшын тілінде «түтін шығару» дегенді білдіретін «пали лулу» тіркесінен шыққан делінеді. Белград пен Сербия Осман империясының билігінде болған кездегі бір оқиғада Палилула аймағында егін көп болғандықтан, түрік билеушілері егін өртеніп кеткен жағдайларға байланысты темекі шегуге тыйым салған. Жаздың соңы мен күздің басында егін жиналғаннан кейін темекі шегуге тыйым алынып, жергілікті тұрғындар көршілеріне хабарласып, құрылдарды жағуға болатынын ескертетін. Тағы бір түсіндірме – князь Милош Обреновичтің билігі кезінде ол Белградта темекі шегуге тыйым салған, сондықтан адамдар тек қала қақпасының сыртында ғана темекі шеге алатын. Дегенмен, жылнамашылар бұл атаудың шығу тегі Булбулдер ағысының оң жағалауында орналасқан кірпіш заводтарынан шыққандығын айтады. Кірпіш жасауға арналған саз араластырылып, қалыпқа құйылып, күнде кептірілгеннен кейін кірпіштер конус пішінде үйіліп қойылатын. Содан кейін кірпіштердің астына сабан салынып, отқа қойылып, кірпіштер пісіріліп, қатайтылған. Кірпіштердің астындағы түтін тежегіштер «лула» (құрыл) деп аталған, содан осылай аталған.

Дунавский Венац және Чента

Бұрынғы Краньяча муниципалитетінің аумағын бөлу идеясы 2000 жылдардың басында, бұл жолы «Дунавский Венац» деген атпен күш алуда. Қалалық жарғыда белгіленген тәртіп бойынша, қалалық мәслихат (осы жағдайда Палилула мәслихаты) қалалық мәслихатта осы мәселені көтеруі керек. Жылдар бойы халықтың талап-тілегінен кейін, Палилула мәслихаты 2005 жылдың жазында мұны істеуге келісті. Бірақ ол ресми түрде осы қадамды жасаған жоқ, ал «Дунавский Венацты» бөліп шығару жөніндегі ұйым сотқа шағымдануға ниетті екенін мәлімдеді. Воеводинаның Зреньянин муниципалитетіне қарасты Чента ауылы Палилула муниципалитетінің солтүстік шекарасында орналасқан. Кез келген уақытта жергілікті тұрғындар Чента ауылын Белград қаласына қосу туралы өтініш білдіреді. Халықтың көп бөлігі Белград аумағында жұмыс істейді және соңғы кездерге дейін Белград қалалық қоғамдық көлігінің бір тұрақты автобус бағыты Чента мен Белградты байланыстырып тұрды.

Демография

2022 жылғы халық санауының нәтижесі бойынша 182 624 тұрғыны бар Палилула Белградтағы халық саны ең көп екінші муниципалитет (Нови-Београдтан кейін). Муниципалитеттегі халық саны ең жылдам өсіп жатқан аймақ – Борча шағын қаласы.

Мәдениет, білім және спорт

Қалалық Палилула Белград университетінің ең маңызды факультеттеріне: Техникалық факультет, Заң факультеті және Кен-геология факультеті кіреді. Сонымен қатар, Сербия радио-телевизиясы ғимараты, Әулие Марк шіркеуі, Ташмайдан паркі, «Пионер» спорт залы және ОФК Белград футбол командасының стадионы осы муниципалитетте орналасқан. «Đuro Strugar» паркі Митрополита Петра, Браће Грим, Яше Продановића және Чарлија Чаплина көшелері арасында орналасқан, бұл парк оны екіге бөледі. Ол «Раде Кончар» электротехникалық мектебінің солтүстігінде және Александр Николич кешеніндегі «Пионер» мұз сарайының батысында жатыр. Паркте балалар ойын алаңы мен баскетбол алаңы бар, және ол 2017 жылдың мамыр айында жаңартылды.

Туризм

Вишничка Баня мен Овчанска Баня шипажайлары толыққанды пайдаланылмай және жеткілікті деңгейде дамытылмаған. Белградтағы ең ірі картинг трассасы Ада Хужада орналасқан. Дунайдағы болашақ жасанды Чапля аралы заманауи ойын-сауық паркі ретінде жоспарлануда, онда аквапарктер, гольф алаңдары және басқа да демалыс орындары болады.