Кіріспе

2002 жылы Гюнтер Грасс жазған «Қарқыра қадам» романы, неміс тілінде «Im Krebsgang» деп жарияланған. 1999 жылы әдебиет бойынша Нобель сыйлығын алған неміс жазушысы Гюнтер Грасс авторлық туындысы. 1929 жылы Данциг еркін қаласында (қазір Польшаның Гданьск қаласы) дүниеге келген Грасс, өткеннің қазіргі заманға тигізетін әсерін зерттейді: осы романында ол түрлі сюжеттік желілерді тоғыстырып, шындық пен ойдан құрастырылғанды үйлестіреді. Екінші дүниежүзілік соғыста немістердің басынан өткен қайғылы оқиғаларға толыққанды назар аударылмауы себебін көркем әңгімелер арқылы ашады. Ол, 1945 жылдың басында советтік теңізшілердің «Вильгельм Густлофф» кемесін батыруынан 9300-ден астам адамның, оның ішінде көптеген бейбіт тұрғындар мен мыңдаған баланың қаза табуы сияқты ауқымды оқиғалардың ұзаққа соққан салдарына тоқталады. Мұндай шығындарды мойындамау неонацистік қозғалыстардың күшеюіне себеп болды деп санайды.

Атау

"Крабвоқ" атауы Грасстың "артқа қарай иықтап жылжу арқылы алға жылжу" деп түсіндіргені, бір уақытта орын алатын, соңында апатқа ұшырататын әртүрлі оқиғаларды білдіреді. "Крабвоқ" сондай-ақ, халықтың алға жылжуына көмектесу үшін тарихқа сыршылдықпен қарауды да білдіруі мүмкін. Басты кейіпкердің анасымен және ұлынан алыстауымен арақатынасы, тарихтың қираған қалдықтарын емдік түсінік алу үшін зерттеудің қиын процесі арқылы ашылады, бұл атаудың тағы бір мағынасы.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Романның баяндаушысы – журналист Пол Покрифке. Ол 1945 жылғы 30 қаңтарда дүниеге келді, дәл сол күні Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы жылында кеңес суденесі «Вильгельм Густлофф» кемесін батырды. Оның жас анасы, Тулла Покрифке (Данцигте туған, «Мысық және тышқан» және «Иттің жылдары» атты Данциг трилогиясының екі бұрынғы бөлігінде есімдері кездеседі). Ол кемедегі 10 мыңнан астам жолаушының бірі болды, олардың көп бөлігі эвакуацияланғандар мен бірқатар әскерилерді құрады, сондай-ақ салыстырмалы түрде аз – бірнеше жүз адам ғана аман қалды. Тулла романда Пол кеме батып жатқан сәтте туғанын айтады, ол құтқарылып торпедалық катерде болғанда. Пол өміріне осы оқиғалардың зор әсер еткенін сезінеді, әсіресе Тулла оны үнемі «міндетін» орындауға және оқиғаны жазбаға түсіруге шақыратындықтан. Зерттеу барысында Пол ұлы Конрадтың (Конни) «Вильгельм Густлофф» кемесінің батыруына қызығушылық танытқанын, бұл нацистік идеологияның көрінісі екенін жайсыз сезінеді. Ата-анасы ажырасқаннан кейін Конни көп жыл бойы анасымен бірге тұрды. Ол ‘blutzeuge.de’ деген веб-сайт құрды, онда 1936 жылы швейцариялық нацистік көшбасшы Вильгельм Густлоффты өлтіру және оның құрметіне аталған кеменің батып кетуі туралы зерттеулер жүргізеді. Ол Густлоффтың рөлін ойнайтын диалог жасайды. Тағы бір жас жігіт, Вольфганг Стемплин, Густлоффты өлтірген еврей саскін, Дэвид Франкфуртердің рөлін онлайн ойнайды. Екі жігіт ақырында Коннидің туған қаласы Шверинде жеке кездеседі. (Онда тарихи тұлға Густлоффқа арналған ескерткіш орналасқан.) Кездесу 1997 жылғы 20 сәуірде, Гитлердің 1889 жылы туылған күнінен кейін 100 жылдан астам уақыт өткен соң өтеді. Вольфганг рөлдік ойынға еврей бейнесін қабылдайды. Ол нацистік белсенді Густлоффқа арналған ескерткішке үш рет түкіріп, Коннидің көзінде оны түксіздендіреді. Конни оны атып өлтіреді, бұл Франкфуртердің Густлоффты атуын қайталайды. Кейін ол полицияға өзін тапсырып: «Мен неміс болғандықтан атым», – дейді. (Франкфуртердің айтуынша: «Мен еврей болғандықтан атым».) Баяндаушы түрмеде отырған ұлының жаңа үлгідегі шейітке айналғанын түсінеді. Оны интернеттегі неонацистер мақтайды.

Конрад Покрифке

Конрад (Конни деп аталған) – Пол Покрифке мен Габидің ұлы; ата-анасы ажырасқаннан кейін Конниді анасы тәрбиелейді және ол әкесімен сирек қарым-қатынаста болады. Өте зерек, ата-анасы оны "жекеқұрлы" деп сипаттайды. Ол әжесі Тулламен тығыз қарым-қатынаста, ол оған кеме туралы әңгімелер айтады, және кейін ол Тулламен бірге тұрады. Өзінің сайты арқылы ол Вольфганг Штромплинмен күйреген махаббат сезіміне ұшырайды: саяси көзқарастарымен бөлінгенімен, олардың мінездері ұқсас және үстел теннисіне құмар. Өзінің сот процесінде Конни еврейлерге қарсы ештеңесі жоқ екенін айтады, бірақ оларды арий халқының арасында "бөгде дене" деп санайды. Әкесі оның еврейлерге деген жеккөрушілігі ұзаққа созылған, жайлы оттай жанады деп есептейді.

Тулла Покрифке

Тулла (Урсуланың қысқаша түрі) бойы аласа да, жіңішке; кеме батып кеткеннен кейін шашы ақарған кезде ол жас әйел болған. Ол қартайған күніне дейін ерлерге тартымды. Саяси көзқарастары әртүрлі, радикалды: бір жағынан, ол «Күш – бірлікте» кемесінің «классыз қоғамын» жиі мақтап, немересі досын өлтіргеніне қарамастан оны қолдайды; екінші жағынан, ол Шығыс Германиядағы Германияның Социалистік бірлік партиясының үлгілі қызметкері болды және Иосиф Сталиннің қазасы туралы хабарды естігенде жылады. Тулла айқын акцентпен сөйлейді (ол Данцигтің бір бөлігінен шыққандықтан, төменгі неміс тілінің «Лангфурш» деп аталатын диалектісі). Ол Покрифке әулетінің жоғалған Данциг отанымен, сондай-ақ ата-бабаларының кашуб халқының «жоғалған әлемімен» байланысты адам ретінде, түсініксіз және жасырын күшке ие. Көптеген сыншылар Тулланы, әсіресе ер адамдарды өз ойларына тартып алатын сирена сияқты кейіпкер деп қарастырады. Ол үшін 1937 жылы салынған «Вильгельм Густлофф» круиздік кемесі – Volksgemeinschaft (халықтық қауымдастық) идеясын іске асырып, қарапайым немістерге шетелде тегін демалуға мүмкіндік берген, жүзетін утопия. Бір сәтте ол «классыз» қоғамды қолдады, онда әркімге қамқорлық жасалды. Соғыс аралық кезеңде көптеген немістер Рейхсмарканың құнсыздануына байланысты шетелде демалуға мүмкіндік ала алмады, сондықтан кемеде саяхаттау үлкен артықшылық саналды. Кеме суға түсірілгеннен кейін, Volksgenossen («Ұлттық жолдастар», яғни Volksgemeinschaft-қа жататын адамдар) «Вильгельм Густлофф» кемесінде тегін демалуға рұқсат алды. Кемеге саяхаттауға таңдалғандар Gemeinschaftsfremde («Қоғамдық жаттар», яғни Volksgemeinschaft-қа жатпайтындар) емес еді. Volksgenossen отбасылары неміс қоғамының әртүрлі топтарын көрсете алу үшін таңдалды: жұмысшы және орта таптың отбасылары; католиктер мен протестанттар; солтүстік және оңтүстік Германиядан келгендер, барлығы бірге кемеде саяхаттап, нацистік режимде неміс қоғамы біртұтас болғанын дәлелдеді. Тулла үшін Volksgemeinschaft идеалы – неміс қоғамының алып үлкен отбасыға айналуы – оның арман қоғамы. Ол осыны «Вильгельм Густлофф» арқылы жетістікке қол жеткізді деп ойлады. Gemeinschaftsfremde деп саналатын адамдардың Volksgemeinschaft-тен шеттетілуі оны мазалаған жоқ. Тулланың көзқарастары «Гитлер жастарының буынына» тән, олар 1930 жылдары ересек болып, жастық шақтарын бақытты кезең ретінде еске алады. Олар көбінесе басқалардың сол кезеңді көңілсіз есте сақтауына түсіне алмайды. Тулла кеме батып кеткеннен туған өлім-жұлымды ғана емес, кеменің символы болған нәрсенің жоғалғаны үшін де қайғырады. Ол Шығыс Германияны өзінің сүйікті утопиялық қоғамының тағы бір үлгісі деп санайды, онда баршаға қамқорлық жасалады деп есептеледі, бірақ «Вильгельм Густлоффтың» бейнесі туралы сезімдері күштірек болды. Ол кеменің тарихын көпке жария етуді қалайды, өйткені ол ұзақ уақыт бойы үнсіздікке ұшыраған. Ұлын апат туралы жазуға көндіруге тырысқанда, ол сөйлесе алмайды. Нео-нацист скинхедтерден қорқып қалғаннан кейін, ол оған қару береді.

Ескісі

Ескі адамның құпия тұлғасы Грасс пен баяндаушы Пауылдың арасында тұр. Соғыс аяқталғаннан кейін Батысқа қашқан буынға жататын ол, өзі осыны жаза алмағандықтан Пауылды кеменің батып кетуі туралы жазуға ынталандырады. Баяндаушы оны "жұмыс берушісі" немесе "бастығы" деп атайды. Оны Грасспен байланыстыру мүмкіндігі баяндаушыны автормен шатастырудың алдын алуға көмектеседі.

Талдау

Роман ұсынады, неміс және олардың елінен тыс адамдар екінші дүниежүзілік соғыста немістердің азап-тозағын көбінесе назарға алмағандықтан, саяси экстремистер назарсыз қалған адамдардың сезімін пайдаланып, қазіргі қоғамда өздеріне платформа жасады. Грасс Германияның толыққанды тәжірибесін көрсететін оқиғалардың, мысалы, кеме батып кеткенде мыңдаған бейкүнә адамның қаза болуының, өткен мен соғыс туралы халық жадының бөлігі болуы керек деп санайды. "Шабақ жүрісі" романының баяндаушысы Пол Покрифке кеме батуы туралы әңгімелеуден тартынады. Ол бұл туралы тек нео-нацистік веб-сайтты тапқаннан кейін ғана айта бастайды, ол суға батуды үшінші рейхті даңқтап көрсету үшін пайдаланады. Сынаушы Стефан Бразе романның басты тақырыбы ата-ананың (және ұрпақтың) сәтсіздігі екенін айтады, себебі Пол мен оның бұрынғы әйелі Габи ұлдарының нацист болуына жол бермейді. Бразе Пол мен Габи кейіпкерлерін соғыстан кейінгі ұрпақтың символы деп санайды, олар 1960 жылдары есейді және жақсы Германия құруды қалады, бірақ тұрақты оң өзгерістер жасауға қол жеткізе алмады. Грасс Паулды жақсы ниетпен бейнелеген, бірақ ол қалаған өзгерістерді жасай алмайды, өйткені романның бірінші жартысында ол Вильгельм Густлоффтың батуы туралы айта алмайды. Паул кеме батқаны туралы айтқанда да, кеме тез батып, мұздай суға батқандықтан құтыла алмаған жолаушылардың өлімі сияқты оның кейбір аспектілерін сөзбен жеткізу мүмкін емес екенін атап өтеді. Басқаша айтқанда, Вольфганг Штремплиннің ата-анасы сәтсіздікке ұшырады, өйткені олардың ұлының Холокостқа байланысты кінә сезімінен туған филосемитизмі терең сезімтал, бірақ сонымен қатар ақымақтық және абсурдты болып бейнеленеді. Романның соңғы жолдары: "Бұл аяқталмайды. Ол ешқашан тоқтамайды". 2002 жылы Die Zeit журналында Томас Шмитт Грасс ұсынған "ұлттық табу" тезисін қабылдамады. Ол соғыстан кейін басқа ұлттық аумақтардағы ұзақ жылдар бойы тұрған үйлерінен қашып кеткен неместердің отбасылары осы жоғалған отандарының естеліктерін сақтап қалғанын атап өтті. Ол сондай-ақ консервативті неміс тарихшыларының немістердің жоғалтулары туралы, соның ішінде әскерилер, бомбаланған қалалардың немесе суға батқан кемелердің бейбіт тұрғындары және Шығыс Еуропадан қуылған және көбінесе шабуылға ұшыраған ондаған мың адамдар туралы ұзақ жазғанын атап өтті. Бірақ Шмитт сонымен қатар Германия тарихының кейбір аспектілері адамдарға немістердің азапталу естелігін өткенге қатысты естеліктеріне енгізуді қиындататынын мойындады. Шмитт "68-шілер" деп аталатын, 1960 жылдардың соңында есейген ұрпақ, нацистік дәуірде жасаған және жасамаған барлық нәрселері үшін ата-аналары мен ата-бабаларын айыптауға бейімділігін көрсетті. 68-шілер ата-аналары мен ата-бабаларының құрбандық ретінде бейнеленуін қабылдауға құштар емес еді. Шмитт сондай-ақ қуылғандардың ісі Конрад Аденауэрдің Батыс Германия үкіметімен қолдауға алынғанын атап өтті, ол Одер-Найс шекарасын қабылдамады, бірақ Вилли Брандттың Остполитикасы және 1970 жылы Одер-Найс шекарасын қабылдауы Батыс Германия мемлекетінің қуылғандарды және олардың "отанға құқығы" туралы талаптарын қабылдамауына әкелді. Шмитттің айтуынша, қуылған топтар Польшаның Германияның бір кездері бақылауында болған бөліктерін қайтарып алуға бағытталған реваншистік сыртқы саясатты талап ету арқылы өздерінің мүдделеріне зиян келтірді. Бұл олардың азапталу естелігін өткенге қатысты естеліктерге қабылдауды қиындатты. Осы себептердің барлығы үшін Шмитт "Шабақ жүрісі" тым кеш шыққанын және оның Грасс қалағандай өткенге қатысты естелікке әсер етуі екіталай екенін сендірді. Кеме батқанда болған адам өмірінің қорқынышты жоғалуын мойындаған Шмитт келесі күні нацистердің өлтіру науқаны сол аймақта аяқталып, теңіз жағасында аман қалғандардың қырғынына ұшырағанын атап өтті. СС Штутгоф концлагерінің тұтқындарын (Данцигтен тыс) Балтық теңізінің жағалауына өлім науқанына мәжбүрледі. Тірі қалғандар сонда атып тасталды және толқындарға құлады. Шмитт сондай-ақ Вильгельм Густлофф әскери қызметкерлер мен қару-жарақ тасығанын атап өтті, бұл оны халықаралық құқық бойынша Кеңес Одағы үшін заңды соғыс нысанасы етті. Жолаушылардың көпшілігі азаматтық адамдар болғанымен, кемеде Қызыл Крест белгілері болған жоқ. Ал Штутгофтағы өлім шеруі геноцидтік әрекет болды. Шмитт кеме батуы геноцид емес екенін және оны өлім шеруімен салыстыруға болмайды деп мәлімдеді. Грасс "Flakhelfer ұрпағының" бірі болды, үшінші рейх кезінде Wehrmacht-қа шақыруға тым жас болған немістер, бірақ әдетте олар стратегиялық бомбалау шабуылы кезінде одақтас бомбалаушыларға қарсы қолданылған Люфтваффе зениттік батареяларының көмекшілері ретінде тағайындалған. Сынаушы Фриц Й. Раддатц, 1960 жылдардың соңындағы студенттік наразылықтардың көшбасшыларының бірі, 2006 жылғы сұхбатта Грасс "Шабақ жүрісінде" "68-шілерге" қатысты тым қатал болғанын айтты. Ол Грасс олардың неміс қоғамын өзгертуге жасаған әрекеттерін сәтсіздік ретінде бейнелегенінің әділ емес екенін айтты. Раддатц "68-шілердің" өзінің кемшіліктеріне байланысты жақсы ниетпен бірақ тиімсіз зиялылар ретінде бейнеленуі бұрмаланған және Грасс 1960 жылдардағы наразылық қозғалыстарына деген жеке наразылығын көрсеткенін айтты. Көптеген рецензенттер "Шабақ жүрісінің" керемет табысы немістердің соғыста құрбандықтары туралы бейнені өткенге қатысты естеліктерде басымдыққа ие ететін жаңа ұлттық дискуссияға әкеледі деп сенді. Неміс журналисі Ральф Джордано, нацистік дәуірде еврей анасы болғандықтан қуғынға ұшыраған, "Шабақ жүрісін" Грасс романдарының ең жақсыларының бірі деп бағалады. Ол Вильгельм Густлоффтың бату сияқты оқиғалар есте қалуы және соғыстың қорқынышты кезеңі ретінде қайғыруы керек екеніне келісті. Бірақ Джордано Германияның Польшадан және Шығыс Еуропаның басқа жерлерінен этникалық немістерді қууына Германияның басталған соғысы себеп болғанын мәлімдеді. Ол 1950 жылғы қуылғандардың негізгі тобының хартасы "тарихи фактілерді жасыруға өте қолайлы құрал" болғанын атап өтті, өйткені ол Польшаның 1939 жылы Германияға шабуыл жасағанын, шындығында Германия шабуыл жасағанын ұсынды. Джордано Грасс "Шабақ жүрісінде" іздеген мақсаттарының артықшылықты екенін айтты, бірақ оның аргументі моральдық эквиваленттілік туралы мәлімдемеге бұрмалануы мүмкін, яғни Оса мен Одақтың мемлекеттері арасында ешқандай айырмашылық жоқ. Ол өткенді осылай бейнелеуге қарсы болды. Сынаушы Зигфрид Мьюс британ рецензенттері "Шабақ жүрісін" "этностық тазалаудың ұмытылған құрбандарына" назар аударғаны үшін мақтағанын және роман қабылдаған "жоғалту сезімі" Германияның "нормалануының" белгісі екенін ұсынғанын жазды. Daily Telegraph газетіндегі рецензияда "Вильгельм Густлоффта қаза болған 9 000 адам [Титаник апаттан алты есе көп] елдің әдеби элитасы және белгілі бір дәрежеде тарихшылар тарапынан көбінесе назарға алынбады" делінген. Мьюс көптеген британ рецензенттері романның хабарламасын қабылдағандай көрінетінін атап өтті, соғыс кезіндегі немістердің тарихы өткенге қатысты естеліктердің бөлігі болуы керек, бұл Грасс ниеттеріне қайшы келеді. Британ сынаушысы Джулиан Прис кеме батуы "Der Flucht" ("Қашқындар") символына айналғанын атап өтті, яғни 1944-1945 жылдардың қысында немістердің Шығыс Германиядан жапсарылысы, қақтығыс және апатты қашқындары, Ресей армиясы Рейхке қарай жылжығанда. Грасс Вильгельм Густлоффта әскерилер болғанын атап өткенімен, қаза болғандардың көпшілігі азаматтық адамдар екенін және Кеңес суденесі S 13 капитаны Маринеско кеменің азаматтық кеме екеніне сенуінің себебі болмағанын айтты. Прис Грасс кеме батуын негіссіз деп санайтынын айтты. Романның ішінде Грасс суға бату туралы әңгіменің Шығыс Германияда тыйым салынғанын айтады. Ол мұны Батыс Германияда да осындай тыйымдар бар екеніне теңеді...