Кіріспе

Географиялық орналасу

Макмердо шығалағы – Антарктидадағы шығалақ, ол әлемдегі ең оңтүстікке қарай өтетін су жолы ретінде белгілі және Оңтүстік полюске шамамен жақын орналасқан. Капитан Джеймс Кларк Росс 1841 жылдың ақпан айында осы шығалақты ашып, оны HMS Terror кемесінің лейтенанты Арчибальд Макмердоның құрметіне атады. Қазіргі таңда шығалақ Макмердо станциясының жанындағы мұз үстіндегі әуежайларға қонатын жүк кемелері мен ұшақтарын қайта жабдықтау маршруты қызметін атқарады.

Шекарасы мен көлемі

Саундтың ұзындығы және ені шамамен 55 шақырымға созылады және солтүстікке қарай үлкен Росс теңізіне құяды. Оңтүстік жағынан Росс мұздық шелегінің іші қуысымен шектелген, батыс жағында Корольдік қоғам қатары орналасқан, ал шығыс жағында Росс аралы жатыр. Макмердо сағасы Хаскелл бұғазы арқылы Макмердо мұздық шельфінен (Росс мұздық шельфінің бір бөлігі) бөлінген. Қысқы жайлау шығанағы Саундтың оңтүстік бөлігінде орналасқан және Жер шарындағы ең оңтүстік порты болып табылады.

Кеме қатынасы

Саунд кеме жүзуге жарамды болғанымен, онда көп мөлшерде дрейфтік мұз бар, әсіресе Қысқы кварталдар шығанағының жағалау бойында. Қысқы кварталдар шығанағы және саундтың басқа да бөліктеріндегі жағалауды айналаған мұздықтар, су үстіндегі кемелерге елеулі кедергі келтіреді. Кемелердің қабырғалары мұзға төзімді болуы керек және көбінесе мұз айқыш кемелердің сүйемелдеуін қажет етеді. Макмердо саундының жағалауының 10 пайыздан азы мұздан бос. Оңтүстік қыста Макмердо саундының үсті жағында кең мұз жатырлары пайда болады. Жазда саундқа жақындаған кемелер әртүрлі көлемдегі бірінші жылдық мұз, жылдам мұз (жағалауға бекітілген) және қатты көп жылдық мұздармен жиі тоқтатылады. Осыдан кейін Макмердо станциясына теңіз арқылы жабдықтау үшін мұз айқыш кемелер қажет болады. Росс аралы – Антарктидада кемемен баруға болатын ең оңтүстік құрлық бөлігі. Сонымен қатар, Макмердоның Қысқы кварталдар шығанағындағы порт әлемдегі ең оңтүстік теңіз порты болып табылады (Техас A&M университетінің география факультеті). Кемелердің кіруі жағдайдың мұзға қолайлы болуына байланысты. Антарктиданың басқа аймақтарында туризм кеңінен дамыған, бірақ Макмердо саундында теңіздің қатал жағдайларына байланысты шектеулі болып қалады.

Температуралар

Оңтүстік мұхиттың суық циркумполярлық ағымдары Макмердо шығанағына және Антарктиканың басқа да жағалау суларына жететін Оңтүстік Тынық мұхитының немесе Оңтүстік Атлантиканың жылы суларының ағынын азайтады. Макмердо шығанағы Антарктиканың полярлық үстіртіндегі катабатикалық желдерге ұшырайды. Макмердо шығанағы қыс айларында шамамен ... қалыңдығында теңіз мұзымен қатып қалады. Оңтүстік жазғы маусымында мұздың үйірлі қалың қабаттары ыдырағанда, жел мен ағымдар мұзды солтүстікке қарай Росс теңізіне итеріп, мұхит бассейндеріне құятын суық ағымдарды тудырады. Макмердо станциясындағы қыс айларындағы температура -28 °C (-18 °F) дейін төмендеген. Желтоқсан және қаңтар ең жылы айлар болып табылады, орташа ең жоғары температурасы 4 °C (25 °F) құрайды.

Желдің әсері

Полярлық желдер Макмердо шығанасында жиналатын үш беткі аймақтан туындайтын ауа райы жүйелерінің қозғаушы күші болып табылады: полярлық плато және Трансантарктикалық таулар, Росс мұздық алқабы және Росс теңізі. Бұл беткі аймақтар ауа райының әртүрлі динамикалық жүйелерін қалыптастырады. Полярлық платодан жылдам төмен түсетін суық, ауыр ауа, 6 метр немесе одан да биік болғанда, қатал катабатикалық желдерді тудырады. Бұл құрғақ желдер Антарктика жағалауына жеткенде, дауылдық күшке жетеді. Жел өлшегіштер Антарктидадағы ең жоғары жел жылдамдығын 1972 жылдың шілдесінде (Австралия үкіметінің Антарктикалық бөлімі) Dumont d'Urville жағалау станциясында тіркеді. Макмердо шығанасына соғатын желдер тау өткелдері мен басқа да жер бедерлері арасымен өтеді, бұл жергілікті тұрғындар "Герби" деп аталатын қарлы борандарды тудырады. Мұндай борандар жылдың кез келген уақытында болуы мүмкін. Макмердо станциясының және Скотт базасының тұрғындары жақын орналасқан Ақ арал мен Қара аралды Герби аллеясы деп атады, себебі жел аралдар арасындағы борандарды шоғырландырады (АҚШ Антарктика бағдарламасының далалық нұсқаулығы). Жалпы, континенттің өте суық ауасы маңызды қар жаууына жеткілікті ылғалды ұстай алмайды. Росс аралындағы жылдық қар жаууының орташа көрсеткіші тек Антарктиканың ішкі аймақтарында қар жаууы одан да аз. Макмердо шығанасының құрғақ аңғарларында қар сирек жиналады. Макмердо шығанасы Антарктиканың жаһандық климатқа тигізетін әсерінің маңызды бөлігін құрайды. Негізгі фактор – полярлық желдер, олар шығананың мұз жамылғысын Росс теңізіне қыс және жаз маусымдарында айдай алады. Суық катабатикалық желдер бұрыннан ашық қалған су бетін соғып, теңіз мұзының қалыптасуына себеп болады. Судың мұздануы беткі қабаттан тұзды шығарып тастайды, ал төменде ауыр, суық су қалады, ол мұхит түбіне шөгеді. Бұл процесс Антарктиканың жағалау аймақтарында қайталанылып, суық теңіз суын Жердің мұхит алаптарына таратуға мүмкіндік береді. Ұлттық ғылым қорының "Антарктика Күні" журналында жарияланған климатолог Герд Вендлермен жасалған сұхбатта, әлемнің кез келген жерінде мұхит түбіне сүңгіп, Антарктика жағалауынан келген суға кездесуге болатыны айтылды. "Қайда болсаңыз да, мұхит түбінің 75 пайызы Антарктидадан келеді".

Температуралар

Теңіз деңгейінің орташа температурасы: 20 °C (4 °F). Айлық орташа ауытқуы: қаңтарда 3 °C (27 °F) және тамызда 28 °C (18 °F). Ең дауылды айлар: ақпан және қазан.

Жабайы табиғат

Макмердо шығанағының мұздықтарының астында құнарлы теңіз өмірі гүлденеді. Әлемдегі көптеген балықтарды өлтіретін суық сулар Антарктиканың нототениоидтарын – шұңғыл денелі, шұбарлар мен ақбалыққа жақын "мұз балықтарын" сақтап тұрады. Кактус губкалары, шар тәрізді губкалар, теңіз жұлдыздары, теңіз кірпілері және теңіз анемондары да кездеседі. Ірі теңіз сарышаяндары шығанақтың тереңдігінде мекендейді және теңіз анемондаларымен қоректенеді. Антарктика крилі судың жоғары қабаттарында өркендейді.

Антарктика пингвиндері, император пингвиндері және Адели пингвиндері шығанақта және оның төңірегінде өмір сүреді. Жел және теңіз ағындары кішкентай болғанымен, әлі де алып Айсберг B 15A-ны Макмердо шығанағына қарай итеріп жіберді. B 15A-ның көлемі уақытша Макмердо шығанағынан мұздың ағынын тоқтатты. Айсберг B 15A-ның Макмердо шығанағының аузында тоқтауы мыңдаған пингвиндердің ашық судағы тамақ көзіне жету жолын да кесті. Ұлттық ғылым қорының мәліметінше, мұздықтың артында Росс теңізінде мұз жиналды, бұл Макмердо станциясына жабдық жеткізіп бара жатқан екі жүк кемесінің жолын тосқауылдады. Мұзды үзуге арналған USCGC Polar Star және ресейлік "Красин" кемелері мұздың қалыңдығына дейін кеме өтетін арнаны ашуға мәжбүр болды. Арнаның соңғы бөлігі Росс аралына жақын Макмердо шығанағының шығыс жағалауымен жүрді. Мұзды үзуге арналған кемелер қаңтар айының соңында USNS Paul Buck танкерін Макмердо станциясының мұз айдынына жеткізді. 3 ақпанда MV American Tern жүк кемесі одан кейін ерді. Ұқсас мұз қатқысы National Geographic экспедициясының "Braveheart" кемесімен B 15A-ға жетуіне кедергі келтірді. Алайда, экспедициялық суға түсушілер басқа бір тоқтаған айсбергтің су астындағы әлемін зерттей алды. Олар мұздықтың терең жарығында орналасқан балықтар мен басқа да теңіз жануарларының таңғажайып ортасын тапты. Олар теңіз жұлдыздары, крабтар және мұз балықтарын кездестірді. Соңғылары мұздың ішіне бармақтай тесіктер қазғанын анықтады. Экспедиция айсбергтің жарылғанын хабарлады. Мұздың сынықтары бомба жарылғандай ауаға ұшып шықты, суға түсушілер судан шыққаннан кейін және "Braveheart" айсбергтен алыс кеткеннен кейін бірнеше сағат өткен соң (National Geographic).

Ластану

Росс аралында АҚШ және Жаңа Зеландияның 50 жылдан астам үздіксіз жұмыс істеуі МакМердо шығанағында ауыр ластану ошақтарын қалдырды. 1981 жылға дейін МакМердо станциясының тұрғындары қоқыстарын теңіз мұзына тасып, табиғаттың өз бетінше шешуіне қалдыратын. Жаңалықтарда хабарланғандай, көктемде мұз ерігенде қоқыс теңіз түбіне шөгіп кеткен. 2001 жылы МакМердо маңындағы теңіз түбін зерттеу кезінде 15 көлік, 26 контейнер, 603 отын бөшкесі, сондай-ақ, шамамен 1000 түрлі зат тасталған жер анықталды. Су астындағы шолушылардың тапқандары Жаңа Зеландияның қолдауымен жүргізілген «Қоршаған ортаның жағдайы» есебінде жарияланды. Жаңа Зеландияның Антарктика ұлттық агенттігі жүргізген зерттеу ондаған жылдар бойы 1200 жазғы тұрғыннан шыққан мыңдаған галлон шикі кәрізді шығанаққа құюдың Winter Quarters шығанағын ластағанын көрсетті. Ластану 2003 жылы 5 миллион долларлық қалдықтарды өңдеу орнатылысы іске қосылғанда тоқтатылды. Құжатталған басқа да ластағыштарға станцияның ашық қоқыс полигонынан ағып шығу жатады. Бұл полигон суға ауыр металдар, мұнай өнімдері және химиялық заттардың енуіне әкеп соқты. Мұндай бояулар кемелердің корпусына жабысқан балдырларды, ұлуларды және басқа да теңіз жануарларын өлтіреді. Ғалымдар теңіз түбінен алынған сынамаларда антифоулинг бояуларының құрамындағы трибутильқалай (ТБТ) деңгейінің жоғары екенін анықтады. Институттың қызметкері Эндрю Негри: «Бұл деңгейлер кемелердің тұрақтап қалған жерлерінен басқа, кез келген жерде кездесетін ең жоғары деңгейге жақын», - деді. МакМердо шығанағындағы кемелер, ұшақтар және құрлықтағы операциялардың барлығы мұнай төгілуіне немесе отынның ағып кетуіне қауап тудырады. Мысалы, 2003 жылы екі жылдық қиын мұз жағдайлары АҚШ танкері MV Richard G. Matthiesenнің мұзжарғыштардың көмегіне қарамастан МакМердо станциясының портына жетіп келуіне кедергі келтірді. Оның орнына жағалаудағы жұмысшылар кеме жүгін түсіру үшін мұздың үстінен уақытша отын құбырын тартып орнатты. Кеме МакМердодағы қоймаға 200 тоннадан астам отын құйды. Ресми тұлғалар мұндай операцияларға байланысты отын төгілуі мүмкіндігін және МакМердо станциясын мұнаймен қамтамасыз етудің маңызды қажеттілігін теңестіреді. 2003 жылы басқа да бір оқиғада МакМердо станциясындағы тікұшақ алаңында отын резервуарынан шамамен 50 тонна дизель отыны төгілді. 1989 жылы Аргентинаның «Bahía Paraíso» кемесінің жағаға тірелуі және Антарктика түбегінің жанындағы теңізге мұнай төгілуі Антарктикаға жабдықтау миссияларының экологиялық қауіптерін көрсетті. Күш-жігердің басым бөлігі МакМердодағы ашық қоқыс полигонына бағытталды. Австралияның «Herald Sun» газетінің хабарлауынша, 2003 жылы АҚШ Антарктика бағдарламасы қалдықтардың шамамен 70 пайызын қайта өңдеген. 1989 жылғы тазалау жұмыстары кезінде жұмысшылар полигоннан жүздеген бөшкелерді, көбінесе отын мен адам қалдықтарымен толтырылған, экспорттау үшін жүк кемесіне тиеуден бұрын анықтау үшін тексерді. Қалдықтарды экспорттауға қатысты алғашқы прецедент 1971 жылы туды. АҚШ билік өкілдері кішкентай атом электр стансасын жапқаннан кейін тонналармен радиоактивті ластанған топырақты экспортқа жіберді.

Туризм

Антарктиканың өте шалғай орналасуы және қауіпті саяхат жағдайлары Антарктика туризмін, негізінен Антарктика түбегінде шоғырланған, қымбатқа түсетін салаға шектейді. 1990 жылдары теңіз арқылы келетін туристердің саны төрт еседен астам өсті, 2000 жылы 14 000-нан асып, он жыл бұрынғы 2 500-ден жоғарылады. Халықаралық Антарктика туристік операторлар қауымдастығы (IAATO) мәліметінше, 2007–2008 жылғы маусымда Антарктикаға 46 000-нан астам әуе және теңіз туристері келді. Бұл туроператорлар конфедерациясы Антарктика туристерінің бар болғаны 5% ғана МакМердо шығанағын қамтитын Росс теңізі аймағына баратынын хабарлайды. Жаз мезгілінде туристер Антарктика түбегіндегі мұзсыз жағалау аймақтарында шоғырланады. Түбектегі жануарлар дүниесі, биік таулары және әсерлі теңіз пейзаждары 1950 жылдардың соңынан бері коммерциялық келушілерді қызықтырып келеді, сол кезде Аргентина мен Чили Оңтүстік Шетланд аралдарына круиздер ұйымдастырды. 1957 жылы Pan American Boeing 377 Stratocruiser Антарктикаға алғашқы азаматтық рейсті жасаған кезде туристік рейстер басталды. 1960 жылдары коммерциялық рейстер МакМердо шығанағы мен Оңтүстік полюске қонды. 1977–1980 жылдар аралығында Австралия мен Жаңа Зеландиядан үздіксіз рейстер жасалып, Скотт базасын басқаратын Антарктида Жаңа Зеландиясы мәліметінше, 11 000-нан астам жолаушы тасымалданды. Жаңа Зеландияның 901 рейсі МакМердо шығанағының шығыс жағалауындағы Эребус тауына құлап, белсенді жанартаудың беткейіндегі апатта барлығы 257 адам қаза тапты. 1969 жылы MS Explorer кемесі теңізде саяхаттайтын туристерді Антарктикаға жеткізді (Британдық Антарктикалық зерттеу). Круизді ұйымдастырушы Ларс Эрик Линдблад экспедициялық круизді біліммен үйлестірді. Оның сөзінше, "Білмегеніңді қалай қорғайсың?" (IAATO). Содан бері Антарктикаға экскурсиялық круиздерге шығатын кемелердің саны мен көлемі артты. Антарктикаға сирек круиздерге 960 жолаушыға дейін тасымалдайтын жолаушылар кемелері кіреді (IAATO). Мұндай кемелер жағаға түспей, "өткізіп кететін" круиздерді жүргізе алады. Ресейлік мұзқұйғыш "Капитан Хлебников" (оң жақта) 1992 жылдан бері Ведделл теңізі мен Росс теңізі аймақтарына сапарлар жасап келеді. Тығыз мұздықтағы жоғары ендіктегі круиздер оңтүстік жаз мезгілінде ғана, қарашадан наурызға дейін мүмкін болады. 1997 жылы "Капитан Хлебников" кемесі жолаушылармен Антарктиканы айналып өткен алғашқы кеме атағын алды (Quark Expeditions). Мұзқұйғышта саяхаттайтын жолаушылар алыс жағалауларды зерттеу үшін "Зодиак" үрмелі қайықтарына түседі. Олардың бағдарламасына МакМердо станциясына жақын орналасқан Дискавери Пойнттағы Росс аралының тарихи зерттеушілер үйлеріне немесе Ройдс мысына (Антарктида, Жаңа Зеландия) тоқтаулар кіруі мүмкін. Сонымен қатар, ресейлік мұзқұйғыш палубасынан тікұшақ рейстерін ұйымдастыру арқылы туризмнің шегін кеңейтеді, оның ішінде МакМердо құрғақ аңғарларына және жануарлар дүниесіне бай аймақтарға сапарлар ұйымдастырады. "Эндерби рухы" кемесі көптеген жылдар бойы Росс теңізі аймағына, соның ішінде МакМердо шығанағына круиздер жасап келеді. "Эндерби" кемесінің корпусы мұзға төзімді болғанымен, ол мұзқұйғыш емес. "Эндерби" Антарктика саяхаттарына арналған "Зодиак" үрмелі қайықтарымен, аэроглиссермен және мұз үстінде немесе құрлықта саяхаттауға арналған барлық жерге жүре алатын көлік құралдарымен жабдықталған. Дегенмен, Антарктикада құрлықтағы туризм әлі де сирек. Антарктикада тұрақты құрлықтағы туристік нысан жоқ, туристердің саны жыл сайын артып келе жатқанына қарамастан. Халықаралық туроператорлар қауымдастығы (IAATO) туристердің жануарлар дүниесіне зиян келтірмеуі үшін ерікті стандарттарды енгізді. Дегенмен, 400-ден астам жолаушыны тасымалдайтын үлкен кемелер туристерді көбейту орындарына дейін 12 сағатқа дейін тасымалдай алады. Мұндай ірі кемелердің жұмысы жануарлар дүниесін кішкентай кемелерге қарағанда әлдеқайда ұзақ уақыт адамдармен қарым-қатынасқа түсіреді.

Көрнекті белгілері

Бофорт аралы – Макмердо шығанағының солтүстік кіреберісіндегі бұл кішкентай арал пингвин колониясы орналасқандықтан қорғалатын аумақ болып табылады. Қара арал – Бұл арал жақын орналасқан Ақ аралдың батысында және Макмердо станциясынан шамамен 25 миль (40 км) қашықтықта жатыр. Мұнда адамсыз телекоммуникациялық база бар. Ройдс мүйісі – Бұл ең оңтүстік Адели пингвинінің қонысы (Антарктида Жаңа Зеландия) орналасқан қорғалатын аймақ. 1907 жылы Эрнест Шеклтон және оның «Нимрод» экспедициясының экипажы Росс аралының батыс жағалауында экспедициялық үй салған. Discovery Point – сонымен қатар Hut Point деп те аталады, бұл орналасқан жер Winter Quarters Bay-ге көрінеді. Роберт Фалькон Скотт басқарған 1901–04 жылдарғы Британдық Антарктика экспедициясы осы жерде экспедициялық үй салған. Мұздық тілдер – Эребус мұздығы жағалаудан шығып, биіктігі белгісіз. Эребус тауының түбінен жылдам ағатын мұз осы мұзды құрылымды құрайды. Маккей мұздығы Гранит портында солтүстік-батысқа қарай орналасқан. Макмердо құрғақ аңғарлары – Батыс жағалаудағы бұл аңғарлар қатары өте төмен ылғалдылығы және қар мен мұздың болмауы себепті осылай аталады. Макмердо мұздық шельфі – Бұл жүзбелі мұздық шельф Макмердо шығанағының оңтүстік шекарасын құрайды және үлкен Росс мұздық шельфінің бір бөлігі болып табылады. Discovery тауы – Бұл Макмердо шығанағының батыс жағалауында орналасқан жалғыз жанартаулық конус. Эребус тауы – Бұл тау Жердегі ең оңтүстік белсенді жанартау болып табылады (Антарктикалық байланыс). Таудың биіктігі белгісіз және ол Росс аралында орналасқан. Росс аралы – Бұл аралда төрт маңызды жанартау бар: Эребус, Террор, Бёрд және Терра-Нова. АҚШ және Жаңа Зеландия ғылыми базалары аралдың оңтүстік бөлігінде орналасқан. Корольдік қоғам қатары – Бұл жанартаулық қатар Трансантарктикалық таулардың бөлігі болып табылады, ол әлемдегі ең ұзын тау тізбектерінің бірі (Антарктикалық байланыс). Корольдік қоғам қатары Макмердо шығанағының оңтүстік-батыс жағалауында орналасқан. Ақ арал – Макмердо мұздық шельфі Скотт базасынан көрінетін Ақ аралды қоршап тұрады. Мұздағы жылдық мұз жарығы Уэдделл итіқаздарына аралда жыл бойы өмір сүруге мүмкіндік береді (Техас A&M университеті, Галвестон LABB).