Микронезиялықтар: шығу тегі мен мәдени ерекшеліктері
Micronesians
Микронезиялықтар – Тынық мұхиты аймағының австронезиялық этникалық тобы. Тайваньнан шыққан, теңіз саяхаттарын дамытқан халықтардың бірі. Тарихы, генетикасы зерттелген.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Аустронезиялық халықтардың кіші этностық тобы
Sub ethnic group of Austronesian peoples
Микронезиялықтар немесе микронезиялық халықтары – Тынық мұхитындағы Океания аймағы Микронезияда туып өскен, бір-бірімен тығыз байланысты этностық топтар. Олар Тайваньда отаны бар австронезиялық этнолингвистикалық топтың бір бөлігін құрайды.
The Micronesians or Micronesian peoples are various closely related ethnic groups native to Micronesia, a region of Oceania in the Pacific Ocean. They are a part of the Austronesian ethnolinguistic group, which has an Urheimat in Taiwan.
Шығу тегі
Қазіргі ғылыми консенсусқа сүйене отырып, микронезиялықтар лингвистикалық, археологиялық және адам генетикалық дәлелдер бойынша полинезиялықтар мен меланезиялықтарды қамтитын, теңіз арқылы көшіп-қонған австронезиялықтардың бір тобы ретінде қарастырылады. Австронезиялықтар мұхитты кезіп жүзу технологиясын (әсіресе қос қабырғалы қайықтар, қанатты қайықтар, байланыстырылған қайық құрылысы және қабықша тәрізді желкендер) алғаш рет ойлап тапқан, бұл оларға Үнді-Тынық мұхиты аралдарына жылдам таралуға мүмкіндік берді. Б.з.д. 2000 жылдан бастап австронезиялықтар көшіп-қону жолындағы аралдардағы бұрынғы халықтарды сіңірді (немесе сіңірілді). Бұл араласу Жаңа Гвинеяның солтүстік жағалауында және оған жақын аралдарда болды, мұхиттық тілдер отбасы осы аймақтағы австронезиялық тілдер ерекшеленіп, австронезиялық отбасының жеке тармағына айналғаннан кейін шамамен төрт мың жыл бұрын пайда болды. Шығыстан келген көшпендер Лапита мәдениетіне жатты және Санта-Крус аралдарынан шығыс Микронезияға бірнеше жүз жыл бойы, шамамен б.з.д. 500-100 жылдары қоныстанды. Келесі ғасырларда Лапита көшпендері әкелген Океан тілінің нұсқасы бөлініп, Океан тілдерінің микронезиялық тармағына айналды. Яп шамамен 2000 жыл бұрын жеке қоныстанды, өйткені оның тілі Меланезиядан, мүмкін Адмиралтейство аралдарынан келген Океан тілінде сөйлейтін көздер арқылы әкелінді.
Based on the current scientific consensus, the Micronesians are considered, by linguistic, archaeological, and human genetic evidence, to be a subset of the sea migrating Austronesian people, who include the Polynesians and the Melanesians. Austronesians were the first people to invent oceangoing sailing technologies (notably double hulled sailing canoes, outrigger boats, lashed lug boat building, and the crab claw sail), which enabled their rapid dispersal into the islands of the Indo Pacific. From 2000 BCE the Austronesians assimilated (or were assimilated by) the earlier populations on the islands in their migration pathway. This intermingling occurred in the northern coast of New Guinea and adjacent islands, which was the location where the Oceanic language family developed around four thousand years or so ago, after the Austronesian languages of this area grew distinct and became a separate branch of the Austronesian family. The migrants from the east belonged to the Lapita culture and settled eastern Micronesia over the course of several hundreds of years from perhaps the Santa Cruz Islands, around 500 100 BC. In the following centuries, the Oceanic language variant brought by the Lapita migrants diverged and became the Micronesian branch of the Oceanic languages. Yap was settled separately approximately 2000 years ago, as its language was brought by an Oceanic speaking source in Melanesia, perhaps the Admiralty Islands.
Этностық топтар тізімі
Микронезия халықтарын екі мәдени топқа бөлуге болады: жоғары аралдықтар мен төменгі аралдықтар. Палау, Чаморро, Яп, Чуук, Понпей, Косра және Науру аралдары жоғары аралдықтар тобына жатады. Төменгі аралдарда (атоллдарда) Маршалл аралдары мен Кирибати халқы тұрады, олардың мәдениеті жоғары аралдықтардан ерекшеленеді. Төменгі аралдықтар тіршілік ету үшін жақсы навигация мен каноэ технологиясын дамытқан. Жоғары аралдықтардың сенімді және мол ресурстары болғандықтан, олар аралдарынан тысқары көп саяхаттау қажеттілігін сезінбеді. Сондай-ақ, жоғары аралдарда халық саны көп болды. Банаба халқы мәжбүрлі көші-қон мен 1900 жылы фосфаттың табылуының салдарынан ассимиляцияланды. 1945 жылдан кейін британдық билік тұрғындардың көп бөлігін Фиджидегі Раби аралына көшірді, содан кейін 1977 жылы және 1981-1983 жылдары эмиграция толқындары болды. Кен өндіру 1979 жылы тоқтағаннан кейін кейбір банаба халқы қайта оралды, 2001 жылы аралда шамамен 300 адам тұрды. 2010 жылғы халық санауы бойынша Банаба халқы 295 адамды құрады. Фиджиде және басқа елдерде банаба тегінен шыққан шамамен 6000 адам бар. Банаба халқы банаба тілінде сөйлеген, бірақ христиан миссионерлері Киелі кітапты Гилберт тіліне аударғаннан және банаба халқын оны оқуға шақырғаннан кейін бұл тіл жойылып, Гилберт тіліне ауысты. Бүгінде банаба тілінен тек бірнеше сөз қалған.
The Micronesian peoples can be divided into two cultural groups, the high islanders and the low islanders. The Palauans, Chamorros, Yapese, Chuukese, Pohnpeians, Kosraeans and Nauruans belong to the high islander group. The inhabitants of the low islands (atolls) are the Marshallese and the Kiribati, whose culture is distinct from the high islanders. Low islanders had better navigation and canoe technology, as a means of survival. High islanders had access to reliable and abundant resources and did not need to travel much outside of their islands. High islands also possessed larger populations. The Banabans were assimilated through forced migrations and the heavy impact of the discovery of phosphate in 1900. After 1945, the British authorities relocated most of the population to Rabi Island, Fiji, with subsequent waves of emigration in 1977, and from 1981 to 1983. Some Banabans subsequently returned, following the end of mining in 1979; approximately 300 were living on the island in 2001. The population of Banaba in the 2010 census was 295. There is an estimated 6,000 people of Banaban descent in Fiji and other countries. The Banabans spoke the Banaban language, which has gone extinct due to a shift to the Gilbertese language, introduced by Christian missionaries that translated the Bible into Gilbertese and encouraged the Banabans to read it. Today, only a few words remain of the original Banaban language.
Қайта бағалау
Рефалуаш халқы – Микронезия этносы. Олар Океанияда, Каролин аралдарында шыққан. Солтүстік Марианда олардың саны 8500-ден асып түседі. Яп аралдарының шет аймақтарында оларды Рематау деп те атайды. Каролин тілінде бұл сөз "Теңіздің түбіндегі халық" деген мағынаны білдіреді. Олардың ата-бабалары шамамен 2000 жыл бұрын Азия, Индонезия, Меланезиядан Микронезияға көшіп келген болуы мүмкін деп саналады. Олардың негізгі тілі – каролин тілі, ал жергілікті тұрғындар оны Рефалуаш деп атайды, және оны шамамен 5700 адам қолданады. Рефалуаш қоғамы аналық билікке негізделген, онда құрмет өте маңызды, әсіресе аналарға деген құрмет күнделікті өмірде маңызды орын алады. Көптеген Рефалуаштар Рим-католик дінін ұстанады. Рефалуаштардың Сайпанға қоныс аударуы 19-шы ғасырдың басында басталды, бұл испандықтар жергілікті чаморро халқының санын 3700-ге дейін азайтқаннан кейін болды. Олар негізінен басқа аралдардан келген кішкентай каноэлермен теңізге шығып, көшіп келе бастады, ал бұл аралдар бұрын тайфуннан қираған еді. Рефалуаштардың терісі чаморролардан қараңғырақ.
Refaluwasch people are a Micronesian ethnic group who originated in Oceania, in the Caroline Islands, with a total population of over 8,500 people in northern Mariana. They are also known as Remathau in the Yap's outer islands. The Carolinian word means "People of the Deep Sea." It is thought that their ancestors may have originally immigrated from Asia, Indonesia, Melanesia and to Micronesia around 2,000 years ago. Their primary language is Carolinian, called Refaluwasch by native speakers, which has a total of about 5,700 speakers. The Refaluwasch have a matriarchal society in which respect is a very important factor in their daily lives, especially toward the matriarchs. Most Refaluwasch are of the Roman Catholic faith. The immigration of Refaluwasch to Saipan began in the early 19th century, after the Spanish reduced the local population of Chamorro natives to just 3,700. They began to immigrate mostly sailing from small canoes from other islands, which a typhoon previously devastated. The Refaluwasch have a much darker complexion than the native Chamorros.
Чаморро халқы
Чаморро халқы – Мариана аралдарының түпкілікті халқы, саяси тұрғыдан АҚШ-тың Гуам территориясы және Микронезиядағы Солтүстік Мариана аралдарының АҚШ-тың басқаруымен бөлінген. Чаморролар шамамен б.з.д. 2000 жылы Оңтүстік-Шығыс Азиядан келген деп саналады. Олар Филиппин мен Тайваньдағы және оңтүстіктегі Каролина аралдарындағы басқа австронезиялық халықтармен ең жақын туыс. Чаморро тілі австронезия тілдер отбасының малай-полинезиялық топшасына жатады. Гуам 300 жылдан астам уақыт бойы Испанияның отарлауында болғандықтан, көптеген сөздер испан тілінен алынған. Дәстүрлі чаморро сандар жүйесі испан сандарымен ауыстырылды.
The Chamorro people are the indigenous peoples of the Mariana Islands, which are politically divided between the United States territory of Guam and the United States Commonwealth of the Northern Mariana Islands in Micronesia. The Chamorro are commonly believed to have come from Southeast Asia at around 2000 BC. They are most closely related to other Austronesian natives to the west in the Philippines and Taiwan, as well as the Carolines to the south. The Chamorro language is included in the Malayo Polynesian subgroup of the Austronesian family. Because Guam was colonized by Spain for over 300 years, many words derive from the Spanish language. The traditional Chamorro number system was replaced by Spanish numbers.
Чуукездер
Чуук халқы – Чуук штатының этникалық тобы. Олар Микронезия Федеративтік Штаттарының халқының 48% құрайды. Олардың тілі – чуук тілі. Чуук атолы бұрынғы атауымен "Трук" деп те белгілі. Чуук мәдениетінде ерлер отбасын қорғауға және қауіптен сақтауға міндетті болған. Олар өз руларын, тегін және мүлкін қорғауға өте мұқият қараған. Төбелес кезінде шегіну еркектікке лайық емес деп есептелген. Науру халқының шығу тегі әлі толық анықталған жоқ. Бұл, шамамен 1200 жылға дейінгі соңғы Малао-Тынық мұхиты аймағындағы адамдардың қоныс аударуымен түсіндірілуі мүмкін. Науруға қоныстанғандар, бұрыннан жергілікті халық болмағандықтан, теңіз саяхатшылары немесе кеме апатынан құтқалып қалған Полинезиялықтар немесе Меланезиялықтар болған болуы мүмкін. Ал микронезиялықтар осы аймақта меланезиялықтармен араласып кеткен.
The Chuukese people are an ethnic group of Chuuk State. They constitute 48% of the population of the Federated States of Micronesia. Their language is Chuukese. The home atoll of Chuuk is also known by the former name "Truk". In Chuukese culture, the men were expected to defend and protect their family. They were very protective of their clan, lineage identity and property. Backing down from a fight is not seen as manly. The origin of the Nauruan people has not yet been finally determined. It can possibly be explained by the last Malayo Pacific human migration (c. 1200). It was probably seafaring or shipwrecked Polynesians or Melanesians that established themselves in Nauru because there was not already an indigenous people present, whereas the Micronesians were already crossed with the Melanesians in this area.
Палау халқы
Палаулықтар немесе Белаулықтар (палау тілінде: Belau, ngukokl a Belau) – Палаудың түпкілікті халқы. 2013 жылғы мәліметтер бойынша, олардың саны шамамен 26 600-ге жетеді. Палаулықтар басқа Микронезиялық халықтармен салыстырғанда алыс қашықтықтарға саяхат жасау және теңіздік навигация саласында аса дамымаған. Таро олардың егіншілік практикасының негізгі бөлігін құрайды, алайда нан жемісінің де символдық маңызы зор.
The Palauans or Belauans (Palauan: Belau, ngukokl a Belau) — are the indigenous people of Palau. They numbered around 26,600 as of 2013. Palauans are not noted for being great long distance voyagers and navigators when compared to other Micronesian peoples. The taro is the center of their farming practices, although breadfruit has a symbolic importance.
Сонсороле халқы
Сонсоролестер – Микронезия халқы, Палау арал мемлекетіндегі Пулу-Анна, Мерир және Сонсороль аралдарында қоныстанған. Шамалы бөлігі Солтүстік Мариан аралдарында және Микронезия Федеративтік штаттарында тұрады. Сонсоролестер тілдік жағынан тобиандармен байланысты. Көптеген сонсоролестер экономикалық себептермен Корор қаласының жанындағы Эчанг ауылына көшіп келді. Сонсоролестер тіл және мәдениет тұрғысынан каролиндіктерге ең жақын. Олар туралы этнографиялық мәліметтерді 1710 жылы аралдарды ашқан Дон Франсиско Падилла экспедициясының мүшесі Хосе Сомера қалдырған. Оның сөзіне сүйенсек, олардың киімдері алжапқыш, плащ және конустық бас киімнен тұрған, бұл 1696 жылы Пауль Клейн сипаттаған каролиндіктердің киіміне ұқсас болған.
The Sonsorolese are Micronesian people, that inhabit the islands of Pulo Anna, Merir and Sonsorol in the island nation of Palau. A small proportion live in both the Northern Mariana Islands and the Federated States of Micronesia. The Sonsorolese are linguistically related to the Tobians. Most Sonsorolese live in the village of Echang near Koror, where they moved for economic reasons. The Sonsorolese are both linguistically and culturally most closely related to Carolinians. Ethnographic information about them was left by Jose Somera, a member of the Don Francisco Padilla expedition who discovered the islands in 1710. According to him, their clothing consisted of an apron, cloak and conical hat, and was similar to that described by Paul Klein in 1696 among the Carolinians.
Тобиандықтар
Тобиан – Микронезия тілдерінің бірі, Палаудағы Хатогебей (Тоби) және Корор штаттарында шамамен 150 адам қолданады. Ол әсіресе Хатогебей штатындағы Тоби (Торовеи) аралында, сондай-ақ Корор штатындағы Коро аралында таралған. Тобианды Хатогебей немесе Тоби деп те атайды. Бұл тіл Sonsorolese тілімен тығыз байланысты. Тобиандықтардың мәдени мұрасы орталық Каролин аралдарының халықтарымен, Палаудың солтүстік-шығысындағы 1000 км-ден астам қашықтықтағы халықтармен тығыз байланыста екенін көрсетеді.
Tobian is a Micronesian language spoken in the Hatohobei (Tobi) and Koror states in Palau by about 150 people. In particular it is spoken on the island of Tobi (Torovei) in Hatohobei State, and also on Koro Island in Koror State. Tobian is also known as Hatohobei or Tobi. It is closely related to Sonsorolese. The Tobians share a cultural heritage that shows close ties with peoples of the central Caroline Islands, more than 1000 km to the northeast and on the other side of Palau.
Яп халқы
Яптықтар – Микронезиялық, шамамен 15 000 адамды құрайтын этникалық топ. Олар Яп аралының түпкі тұрғындары және яп тілінде сөйлейді.
The Yapese people are a Micronesian ethnic group that number around 15,000. They are native to the main island of Yap and speak the Yapese language.
Тілдер
Микронезиялықтар он бес түрлі тілде сөйлейді. Микронезиялықтардың сөйлейтін ең ірі тілдер тобы – микронезия тілдері. Олар Океания тілдері отбасына жатады, ал ол австронезия тілдері тобының бір бөлігі. Бұл тілдер Proto Oceanic тілінен, ал ол өз кезегінде Proto Malayo Polynesian тілі арқылы Proto Austronesian тілінен тараған. Микронезия тілдері отбасына маршалл, гильберт, косрае, науру тілдері, сондай-ақ 11 тілді қамтитын Чуук-Понпей тілдері кіші отбасы жатады. Яп тілі – Микронезия тілдерінен бөлек, Океания тілдерінің жеке тармағы. Океания тілдеріне жатпайтын екі малайя-полинезия тілі бар: Мариана аралдарындағы чаморро және Палаудағы палау тілдері. Вэриенг – Микронезияның орталық Каролин аралдарында сақталған екі дәстүрлі теңіз жүзу мектебінің бірі, екіншісі – Фанур.
Fifteen distinct languages are spoken by the Micronesians. The largest group of languages spoken by the Micronesians are the Micronesian languages. They belong to the family of Oceanic languages, part of the Austronesian language group. They descended from the Proto Oceanic language, which in turn descended via Proto Malayo Polynesian from Proto Austronesian. The languages in the Micronesian family are Marshallese, Gilbertese, Kosraean, Nauruan, as well as a large sub family called the Chuukic–Pohnpeic languages containing 11 languages. The Yapese language is a separate branch of the Oceanic languages, outside of the Micronesian branch. Two Malayo Polynesian languages are spoken that do not belong to the Oceanic languages: Chamorro in the Mariana Islands and Palauan in Palau. Weriyeng is one of the last two schools of traditional navigation found in the central Caroline Islands in Micronesia, the other being Fanur.
Мифология
Микронезия мифологиясы – микронезиялықтардың дәстүрлі сенімдерінің жиынтығы. Микронезия аралдарында бірыңғай сенім жүйесі жоқ, себебі әрбір арал аймағының өзіне тән мифологиялық жаратылыстары бар. Еуропалықтардың келгенімен дәстүрлі сенімдер азайды және өзгерді, бұл 1520 жылдардан бастап көбейе түсті. Сонымен қатар, еуропалық мәдениеттермен байланыс жергілікті мифтер мен аңыздардың өзгеруіне себеп болды.
Micronesian mythology comprises the traditional belief systems of the Micronesians. There is no single belief system in the islands of Micronesia, as each island region has its own mythological beings. Traditional beliefs declined and changed with the arrival of Europeans, which occurred increasingly after the 1520s. In addition, the contact with European cultures led to changes in local myths and legends.