Кіріспе

Грек мифологиясындағы кейіпкер
құрттар туысы

Тидеус ( /taɪdiəs/, /djuːs/, /tɪdiəs/; ежегіс грекше: Τυδεύς Tūdeus) – грек мифологиясындағы этолиялық батыр, Троя соғысына дейінгі буынға жатады. Ол Фиваға қарсы жеті батырдың бірі және Диомедтің әкесі, ол көбінесе Тидид аталымымен танымал.

Өмір

Тидей Онейдің екінші әйелі Перибоядан немесе Онейдің қызы Горгеден туған. Ол Диомедтің анасы Деипиланың күйеуі болды. Тидейді оның ағасы Агрий Калидоннан қуды, себебі ол ағасын немесе басқа туысын немесе алты туыстасын өлтірді. Ол Аргосқа сапар шегіп, Адраст патшасының қызы Деипилаға үйленді.

Жеті кісінің жиналуы

Тидейді қонаққа алғанда Аргос патшасы Адраст сонымен қатар Эдиптің шеттетілген ұлы Полиникке де жайғастырды, ол Тебаны ағасы Этиоклмен бірге билеген, бірақ кейіннен одан қуылған еді. Бір түні, екеуі Адраст сарайындағы қонақ бөлмесі үшін қызу дауға түсті. Ұйқысынан қалған шуға оянған Адраст дереу залға жүгіріп, екі ер адам ұрысып жатқанын көрді. Содан Адраст "қыздарыңды қабан мен арыстанға қосыңдар" деген ескі болжамды есіне алды. Адраст Тидейді қабан, ал Полиниксті арыстан деп таныды (олардың шайқасқан қатыгездігі немесе қалқандарында бейнеленген жануарлар бойынша) және оларға қыздарын үйлендіріп, Аргоста күйеу балалары ретінде қалдырды. Адрасттың отбасына үйлену арқылы Полиникс пен Тидей Аргос князьдеріне айналды, балалары болды және жалпы алғанда жақсы өмір сүрді. Адраст оларға өз патшалықтарын қайтаруға көмектесетінін уәде берді (немесе аңыздың басқа нұсқаларында Полиникс Адрасттан Тебаны қайтаруға көмектесуін сұрайды) және ол Тебаға қарсы Жетінің жорығын ұйымдастырды, олардың әскері Арголис (Аргос маңындағы аймақ) аймағынан жиналды, сол кезде Грецияда көрінген ең ірі әскер.

Немей ойындары

Экспедиция Немеяға келгеннен кейін көп ұзамай патша Ликургостың жас ұлы жыланның шабуынан қаза тапты. Оның орнына Адрасттың әскері жыланды өлтіріп, баланың мәйітін жерлеп, оның құрметіне алғашқы Немей ойындарын өткізді (кейбір аңыздарда Гераклдың Немей арыстанына жеңісі осы ойындардың бастауы деп айтылады). Тидей осы ойындарда бокс сайысында жеңіс туды.

Фибаға елші

Экспедиция Цитаэронға жеткенде Тидей алға жіберілді, чтобы талап ету тебандықтардан Полиниксті қайта орналастыруды. Етеоклдің назарсыздығына ашуланған Тидей, бір-бірлеп күш сынасуға шақырды және Афинаның күшімен оларды жеңді. Тидей одақтастарына қайтқанда, тебандықтар Маон мен Полифонт басшылығымен елу сарбаздық әскер жинап, оған шабуыл жасады. Тидей барлығын өлтірді, тек Маонды ғана құдайлардың белгісімен тірі қалдырды.

Адамды жейтіндік

Соғыс кезінде Тидей Астак ұлы Меланипптің қолынан қаза тапты. Құдайша Афина Тидейді өлмес етуді ниеттенген, бірақ болашақты көре білетін Амфиараус мұны біліп, Тидейді жек көріп, Меланипптің басын кесіп, Тидейге берді, ол өзінің өлтірушісінің миын жеді. Амфиараус қалағандай, Афина бұған қатты ашуланып, ойын өзгертіп, Тидейді өлдірді.

Әдебиет пен өнерде

VII ғасырдағы ақын Мимнерм Антигонаның қарындасы Исмененің өлтірілуін Тидейге байланыстырады. Ешбір басқа классикалық автор бұл оқиғаны еске алмайды, бірақ бұл сахна қазір Луврде сақталатын б.з.д. VI ғасырғы Коринфтік қара фигуралы амфорада бейнеленген. Тидей Эсхилдің "Тебаға қарсы жеті" пьесасында "жеті" сапында, сондай-ақ Еврипидтің "Феникиялық әйелдер" пьесасында да кездеседі. Ол қорғаушы Меланиппты өлтіреді, бірақ өзі де қаза табады. Мифтің басқа нұсқаларында, Афина қадірлігі оны өлмес етуді ниеттенген, бірақ Тидейдің өлген Меланипптің миын мақтан тұтып жегеннен кейін қанағаттанбайды. Тидей "Илиадада" бірнеше рет еске алынады. Ең танымал еске алулардың бірі – IV кітапта, онда Агаммнон Диомедке әкесі Тидейдің ерліктерін еске түсіреді. Агаммнон жоғарыда баяндалған оқиғаларды қайталайды.