Кіріспе

Грек мифологиясындағы батыр, Троя соғысының батыры Диомед (/daɪəˈmiːdiːz/) немесе Диомед.

Ертедегі аңыздар

Диомед әкесінің жағынан этолиялық, ал анасының жағынан аргивтік еді. Оның әкесі Тидей де патшалық рудан шыққан, ол Калидон патшасы Энейдің ұлы болатын. Ол туыстарын – не інілерін, не әкесінің ағаларын өлтіргені үшін елден қуылған еді. Қайсы болғанда да, Тидей жер аударылып, Аргосқа келді, онда патша Адраст оған қонақжайлылық көрсетті, тіпті оған өзінің қызы Дейпилені әйел етіп берді. Екеуі бақытты некеде өмір сүріп, екі балаға ие болды: қызы Комаэто және ұлы Диомед. Кейіннен Аргосқа Тебаның қуылған ханзадасы Полиник келді; ол Адрастқа жақындап, өзін туған еліне қайтару үшін оның көмегін сұрады. Адраст осылай етуге уәде беріп, Фиваға қарсы жорыққа шығатын әскер жинауға кірісті. Бұл әскер жеті жекелей чемпиондардан құралды, олардың әрқайсысына қаланың жеті қақпасының біріне шабуыл жасау тапсырылды; Тидей, Полиник және Адраст олардың арасында болды. Бұл чемпиондар «Тебаға қарсы жетілік» деп аталды. Бірақ экспедиция толық апатқа ұшырады, өйткені Аргивтің жеті чемпионы да соғыста қаза тапты, тек Адраст өзінің жылдам аты Арионның арқасында құтылды. Диомедтің әкесі Тидей де қаза тапқандардың қатарында болды. Тидей сол кезде Афинаның сүйікті жауынгері болды, ол өліп жатқанда оған (әкесінен алған) өлмейтін эликсир сыйлағысы келді. Алайда, Тидей оны жарақаттаған жаудың миын жеп қойғанда, ол бұл сыйлықтан бас тартты. Диомедтің әкесі өлтірілгенде, ол төрт жаста еді. Әкелерін жерлеу кезінде жеті қаза тапқан чемпионның ұлдары (Эгиялеос, Алкмаон, Амфилокос, Диомед, Эвриал, Промах, Стенолус және Терсандер) кездесіп, әкелерінің құрметі үшін Фиваны жеңуге ант берді. Бұл жеті ұлды Эпигондар («кейінгі ұрпақ») деп атады. Он жылдан кейін Эпигондар тағы да Фиваға қарсы жорыққа аттанды, Алкмаонды бас қолбасшы етіп тағайындады. Олар бастапқы күштерін Месения, Аркадия, Коринф және Мегарадан келген отрядтармен күшейтті. Бірақ бұл әскер Теба әскерімен салыстырғанда әлі де аз болды. Эпигон соғысы грек мифологиясындағы Троя соғысына дейінгі ең маңызды экспедиция ретінде есте қалады. Бұл эпостардың сүйікті тақырыбы болды, бірақ қазір бұл эпостардың барлығы жоғалып кетті. Басты шайқас Глисаста өтті, онда ханзада Эгиялеусты (Адраст ұлы және тақтың мұрагері) патша Лаодамас өлтірді, ал оны өз кезегінде Алкмаон өлтірді. Патшасы өлгеннен кейін, Тебалықтар осының өзі олардың соңы болды деп сеніп, абыз Тиресиастан кеңес сұрады, ол оларды қаладан қашуға шақырды. Олар солай істеді, қарсылық көрмеген Эпигондар қалаға кіріп, қазыналарын тонап, қамал қабырғаларын қиратты. Мақсаттарына жеткеннен кейін Эпигондар үйлеріне оралды, бірақ олар құлаған ханзада Полиник ұлы Терсандрды қаланың жаңа билеушісі етіп тағайындады. Диомед пен Аргив әскерлері үйлеріне қайтып бара жатқанда, қарт патша Адраст ұлы Эгиялеустің шайқаста қаза тапқанын білгеннен кейін қайғыдан қайтыс болды. Сөйтіп, Аргосқа оралған Диомед Адрасттың соңғы еркек ұрпағы болды. Осылайша, Аргосқа оралғаннан кейін Диомед таққа отырды. Таққа берік орналасу үшін Диомед Эгиялеустың қызы, ханшайым Эгиялияға үйленді. Диомед Аргос қаласында бес жылдан астам билік жүргізіп, өз кезегінде қалаға байлық пен тұрақтылық әкелді. Ол шебер саясаткер болды және басқа билеушілер оны қатты құрметтеді. Ол әлі де Калидон саясатына (әкесінің отаны) назар аударды, ал Агрий ұлдары (Терсит бастаған) Онейді (Диомедтің атасы) түрмеге салып, өз әкесін таққа отырғызғанда, Диомед Онейді таққа қайтаруды шешті. Диомед шабуыл жасап, патшалықты басып алды, Терсит, Онхест (Пелопоннеске қашып кеткен) және Агрий (өзін-өзі өлтірген) сияқты сатқындарды өлтіріп, атасын таққа отырғызды. Кейіннен Оней патшалықты күйеу баласы Андрамонға тапсырып, Диомедпен кездесу үшін Аргосқа аттанды. Ол жолда (Аркадияда) Терсит пен Онхесттермен өлтірілді. Қылмыскерлерді таба алмаған Диомед атасының қазасын еске алу үшін «Оэноэ» деп аталатын мифтік қаланы құрды. Кейіннен Терсит Троя соғысында троялықтарға қарсы шайқасты, ал асыл Диомед оған жамандық істеген жоқ (бірақ Терсит басқа барлық ахаиялықтармен жек көрінді). Шындығында, Терсит Ахиллдің қолынан қаза тапқанда (Пентезилияның өлі денесі үстінде жылап жатқанда оны мазақ еткеннен кейін), Диомед Ахиллді жазалауды қалаған жалғыз адам болды. Гигин мен Псевдо-Аполлодордың айтуынша, Диомед Еленнің талапкерлерінің бірі болды және ол Тиндарийдің антына сәйкес, барлық талапкерлер Еленнің күйеуі ретінде таңдалған адамды оның некесіне қатысты кез келген зияннан қорғауға міндетті болды. Сәйкесінше, Троя ханзадасы Парис Менелайдың әйелін ұрлағанда, барлық ант бергендер Агамемнон шақырды (Менелайдың інісі), олар Авлистен Трояға қарай жорыққа шығу үшін бірігіп, Еленді және ұрланған спарталық мүлікті қайтарып алуға аттанды. Алайда, Гесиод Диомедтің талапкерлер тізіміне кіргізбеген. Диомедті Еленнің талапкері деп атау кейінірек қосылған болуы мүмкін, бұл оның «Кемелер тізімінде» аты көрсетілгенінен туындаған. Егер шындығында Елен күйеуі Менелаймен бірге Спартаны он жыл бойы басқарған болса, Диомед олардың некесі кезінде әлі бала болғандықтан, оның Еленге талапкер болуы екіталай болды.

Троя соғысы

Диомед ең алдымен Троя соғысына қатысқанымен танымал. Гомердің айтуынша, Диомед 80 кемеден тұратын флотпен соғысқа келді, бұл Агамемнонның (100 кеме) және Нестордың (90 кеме) үлесінен кейін үшінші орынды иеленді. Стенол мен Эвриал (бұрынғы Эпигондықтар) әскерлерімен бірге оның қолбасшылығында шайқасты. Стенол Диомедтің көлігін жүргізіп, оның ең жақын досы болды. Аргос, Тиринф, Троэзен және басқа қалалардан келген әскерлердің барлығы Диомедтің басшылығында болды. Ахая патшаларының ең жасы болғанымен, көптеген ғалымдар Диомедті ең тәжірибелі басшы деп санайды (ол басқалардан көп шайқасқа қатысқан, соның ішінде Троя соғысынан бұрынғы маңызды әскери жорыс – Эпигон соғысы, тіпті егде Нестор да мұндай әскери іске қатыспаған). Ахиллден кейін Диомед ахаялықтардың арасындағы ең күшті және ең шебер жауынгер деп есептеледі. Ол қарулы күресте Теламон Аяксты жеңіп тұрғанда, ахаялықтар оны тоқтатып, Аякстың өміріне қауіп келгендіктен, екеуіне де тең жүлде берді. Аякс Диомедке жүлде берді (ұзын қылыш), себебі Диомед бірінші қанды жара жасады. Ол бір рет Энейді (троялықтардың екінші жауынгері) жеңіп, тіпті оны өлтіруге де мүмкіндігі болды. Диомед пен Одиссей тәртіп, батылдық, қайрат, айлакерлік және тапқырлықты талап ететін құпия әскери операцияларға қатысқан жалғыз ахаялық батырлар болды. Диомед ең тікелей құдайлық көмек пен қорғауға ие болды. Ол Афинаның сүйікті жауынгері болды (ол бірде оның көлігін де жүргізген). Ол Гераклдан басқа, Зевстің ұлы, Олимп құдайларына шабуыл жасаған жалғыз батыр болды. Ол тіпті Ареске дабылын тигізіп, жаралады. Бірде ол тіпті өлмейтіндерді тану үшін құдайлық көру қабілетіне ие болды. Гомерден кейінгі мифологияда Диомед пен Менелай ғана өлместік сыйға ие болып, құдайларға айналды. Құдай Гефест Диомед үшін оның төсқаушасын жасады. Ол Ахиллден басқа Гераның ұлы жасаған қару-жарақтарды тасыған жалғыз ахаялық жауынгер болды. Оның қолында қабаның бейнесі салынған дөңгелек қалқан да болды. Ол соғыста әкесінің қылышындай сиқырлы емес, бірақ найзасын да алып жүрді. Оның алтын қару-жарағында қабаның суреті бар. Оны шебер ұста жасаған, бірақ Афина бата беріп, Тидейге сыйлаған. Тидей қайтыс болғаннан кейін ол Диомедке берілді. Шебер ұста Тидей үшін арыстан мен ірі қабаның суреттері салынған қылыш жасады.

Аулистегі Диомед

Ахия басшылары жиналған Аулисте Диомед өзінің әріптесі Одиссеймен кездесті, олар бірнеше оқиғаны бөлісті. Екеуі де Афинаның сүйікті батырлары еді және әрқайсысы өздерінің қамқоршы құдайының қасиеттерін мұра еткен: Одиссей – оның даналығы мен айлакерлігін, ал Диомед – оның батылдығы мен шайқастағы шеберлігін; алайда, екеуі де осы екі қасиеттен толық айырылмады. Олар Аулисте болған кезден бастап күш-жігерлерін біріктіре бастады. Ахаиялықтар Аулистен теңізге шығу үшін Ифигенияны (Агамемнонның қызын) құрбандыққа шалуға мәжбүр болғанда, Агамемнон патша қызынан бас тарту мен Ахаияның бас қолбасшысы лауазымынан кетудің арасында таңдау жасауға тиіс болды. Ол қызын Артемидаға құрбандыққа шалуға шешім қабылдағанда, Одиссей Агамемнонның бұйрығымен Ифигенияны Микеннен Аулиске алдап әкелді, онда оны той ретінде жамылған кісі өлтіру күтіп тұрды. Гигиннің айтуынша, Диомед Одиссеймен бірге Ифигенияны алуға барған, бұл екі серіктің алғашқы бірлескен тапсырмасы болды. Дегенмен, Псевдо-Аполлодор Агамемнонның Одиссей мен Талтибийді жібергенін айтады. Еврипидтің пікірінше, екеуі де Ифигенияны алуға бармаған, бірақ ол бұл жоспарды Одиссейдің идеясы деп атады.

Паламед

Трояға келген соң Одиссей Паламедті өлтіреді (Итакада Одиссейді алдап, оның есінен жаңылысқанын көрсетіп, осылайша оны сертіне міндетті етіп, одаққа қосылуға мәжбүрлеген қолбасшы), оны балық аулап жатқанда суға батырып өлтіреді. Басқа әңгімелерде Паламед ахейлерге үйлеріне қайтуға кеңес бергенде, Одиссей оны опасыздықпен айыптап, жалған дәлелдер ойлап шығарып, оған қарсы куәлік беру үшін жалған куәгер табады, содан кейін Паламед таспен ұрып өлтіріледі. Кейбіреулер Диомед пен Одиссейдің бірлесіп Паламедті суға батырғанын айтады. Тағы бір нұсқада, олар Одиссеймен бірігіп Паламедке қарсы құлық жасап, жасырын қазына тапқан сылтаумен оны құдыққа түсіріп, таспен ұрып өлтіреді. Ал кейбіреулер Диомед бұл құлықты білгенімен, Паламедті қорғауға тырыспады, себебі Одиссей Трояның құлауы үшін аса маңызды еді.

V кітап

V кітап Афинамен басталады, ол – даналық құдайы сияқты өзінің батыр жауынгерінің жүрегіне батылдық сыйлайтын соғыс құдайы. Ол сондай-ақ оның қалқаны мен дулығасынан от жалыны шығарады. Диомед бірнеше троялық жауынгерді өлтіреді, соның ішінде Фегейді (ағасы Диомед өлтірмей тұрып Гераның ұлы Гефестпен бірге алып кетілді, кейін Диомед өлтірді), Пандар оны жебемен жаралайды. Диомед Афинаға Пандарды өлтіруді сұрап дұға етеді. Ол оған ерекше көрініс сыйлап, құдайларды адамдардан ажыратуға көмектеседі және егер ол соғысқа келсе, Афродитаны жарақаттауын өтінеді. Сондай-ақ, оған басқа құдайларға шабуылдамауды ескертеді. Ол троялықтардың арасында Астиносты, Гиперонды, Абасты, Полидусты, Ксантусты, Тунды, Эхеммонды және Хромийді (Приамның екі ұлы) өлтіру арқылы қиындықтарды тудырады. Соңында Эней (Афродитаның ұлы) Пандардан өзінің соғыс күймесіне мінуін және Диомедпен бірге шайқасуын сұрайды. Стенел досына олардың жақындап келе жатқанын ескертеді. Диомед өзінің күш-қуатын да, даналығын да көрсетіп, осы жағдайға қарсы тұрады. Ол осы екі жауынгерге қарсы тұруға қабілетті болса да, Афродита өз ұлын құтқаруға тырысатынын біледі. Ол сондай-ақ Энейдің екі жылқысының тарихын біледі (олар Зевстің өлмейтін жылқыларынан тараған). Афинаның бұйрығын орындауға міндетті болғандықтан, ол Афродитаның ұлымен бетпе-бет келген кезде Стенелге жылқыларды ұрлап алуға бұйырады. Пандар алғашқыда найзасын лақтырып, Тайдейдің ұлын өлтіргенімен мақтанады. Соңғысы: "кем дегенде, біреуің өлтіріледі" деп жауап береді және найзасын лақтырады. Пандар өлтіріледі, ал Эней Диомедпен (қазір қарусыз) күресуге қалдырылады. Қарумен айналыспай, Диомед үлкен тасты алып, жауының жамбасын қиратады. Эней есінен танып, Диомед оны өлтірместен бұрын анасы құтқарады. Афинаның бұйрығын ескере отырып, Диомед Афродитаның артынан жүгіріп, оның қолын жаралайды. Ұлын тастап, құдай әйел Олимпке қашады. Аполлон троялық батырды құтқаруға келеді. Афинаның кеңесін елемеген Диомед Аполлонға үш рет шабуыл жасайды, содан кейін Аполлон оны өлмейтіндерге қарсы тұруға шақырады. Аполлонға құрмет көрсетіп, Диомед бұл шайқастан бас тартады. Стенел Энейді өлтіре алмаса да, оның бұйрығына сәйкес, Энейдің екі қымбат жылқысын ұрлап алады. Диомед ахейлердің арасындағы ең жақсы жылқылардың (Ахиллдің өлмейтінінен кейін) иегері болады. Афродита Диомедтің қолынан шыққан жұмысты анасына айтып, шағымданады. Соңғысы оған күшті Гераклді (қазір ол өзі Олимпиада ойындарына қатысушы) еске салады, ол адам ретінде Олимпиада ойындарында бір емес, екі құдайды жарақаттаған. Диомедтің Аполлонға шабуыл жасауы салдарына әкелді. Аполлонның ықпалымен Арес троялықтарға көмекке келеді. Диомед соғыс құдайы екенін анықтап, ахейлерді қорғап, оларға кемелеріне қарай шегінуді бұйырады. Гера ұлының тудырған қиындықтарын көріп, Афинамен бірге ахейлерге көмекке келеді. Афина Диомедтің жылқыларының жанында демалып отырғанын көргенде, оған жиі кеңесіне құлақ қоймаған Тидейді еске түсіріп, оны мазақтайды. Диомед: "Құдайша, мен сізді шын мәнінде білемін және сізден ештеңе жасырмаймын. Мен сіздің нұсқауларыңызды орындап, артқа шегінемін, өйткені Арес троялықтар арасында соғысып жатқанын білемін". Афина: "Диомед, менің жүрегімнің сүйіктісі, осы өлмейтін немесе басқа құдайдан қорықпа, мен сені қорғаймын". Стененусты күймеден лақтырып, өзі отырып, құдай (күймені ойлап тапқан және адамдарға оны жүргізуді үйреткен) тікелей Ареске қарай жүрді. Ол тіпті құдайларға көрінбейтін етіп, Аидтың дулығасын киді. Арес тек Диомедті күймеде көріп, найзасын лақтырады, оны Афина ұстап алады. Диомед содан кейін Ареске найзасын (Афинаның басшылығымен) лақтырып, оның құрсағын жарақаттайды. Ол он мың адамның дауысымен айқайлап, қашып кетеді. Осылайша Диомед бір күнде екі олимпиада құдайын жарақаттаған жалғыз адам болады.

VI кітап

Диомед өзінің ерліктерін Аксил мен Калесийді өлтіру арқылы жалғастырды. Гектордың ағасы Хелен Диомедтің жауынгерлік шеберлігін былайша сипаттады: "Ол ашумен соғысып, адамдардың жан-дүниесін үрейге толады. Мен оны бәрінен де күшті деп санаймын; біз тіпті олардың ұлы батыры Ахиллден де қорықпадық, ол өлімсіз болса да, осы адамды секілді қорығамыз: оның ашуы шексіз, және оған тең келген ешкім жоқ". Содан кейін Хелен Гекторды Троя қаласына апарып, анасына болған оқиғаны айтты. Хеленнің нұсқауымен, Приамның әйелі Афинаның ғибадатханасында акропольде әйелдерді жинап, қаланың ең үлкен, ең әдемі киімін құдайға ұсынды. Егер Афина оларға жаны ашып, Диомедтің сөйлегішін сындырса, он екі бұқаны құрбандыққа шалатынын да уәделеді. Бірақ Афина оған көнбеді. Осы уақытта, Глаукус есімді бір батыл троялық Тайдей ұлын жекпе-жекке шақырды. Оның батылдығы мен сұлу келбетіне таң қалған Диомед, оның жасырынған өлімсіз екенін сұрады. Афина бұрын оған өлмейтіндерден қорықпауға айтқан болса да, Диомед кішіпейілділік танытып: "Мен енді ешқандай өлмейтінмен шайқаспаймын", – деді. Глаукус өзінің Химера мен Амазонкаларды өлтірген Беллерофоннан таратынын айтты. Диомед өзінің атасы Энейдің Беллерофонды қабылдағанын түсінді, сондықтан Диомед пен Глаукус та дос болуы керек. Олар бір-бірімен соғыспауға келісті, ал Диомед олардың қаруларын алмастыруды ұсынды. Салымды Диомед алтын қаруды алып, орнына қоладан жасалған қаруды берді. Осы оқиғадан "Диомедиандық айырбас" деген сөз пайда болды.

VII кітап

Диомед Гектормен жекпе-жекке шайқасуға шыққан тоғыз ахаилік жауынгердің қатарында болды. Олардың арасынан біреуін таңдау үшін құда түскенде, ахаилықтар: «Әке Зевс, құда Аяксқа, Тидей ұлына немесе Агамнондыққа тисін» деп дұға етті. Аякс Гектормен шайқасуға таңдалды. Троялық Идей бейбіт келісімдер үшін келді де, Париж ұрлаған барлық қазынаны және одан да артығын, тек Еленаны ғана қоспағанда қайтаруға уәде берді. Ахаи кеңесінде Диомед бірінші болып сөз сөйледі: «Ешқандай қазына да, Елена да алынбасын, себебі тіпті бала да троялықтардың азабы жақын екенін түсінеді». Бұл сөздерге барлығы қолдау білдірді, ал Агамнондық: «Осы – ахаилықтардың жауабы» деді.

VIII кітап

Зевс басқа құдайларға шайқасқа араласпауды бұйырды. Ол троялықтарды күшейтіп, ахаилықтарды шайқастан ығыстыра алды. Сосын Ида тауынан қатты күркіреп, найзағайдың шамымен ахаилықтардың үстіне түсті. Мұны көрген ахаилықтардың барлық батырлары – екі Аякс, Агамемнон, Идоменей және Одиссей – қашқан жол тартты. Нестор қашып құтыла алмады, себебі оның бір жылқысын Парис жебесімен жаралады. Егер Диомед болмағанда, ол қаза болар еді. Осы оқиға Диомедтің тамаша батылдығының көрнекті мысалы. Нестордың өміріне қауіп төнгенін көріп, Тидей ұлы Одиссейден көмек сұрады. Бірақ Одиссей оның дауысын естімеді де, қашып кетті. Соғыс алаңында жалғыз қалған Диомед Нестордың алдына шығып, Стенолдің орнына оны қоюға бұйырды. Несторды керуенші етіп алған Диомед батыл түрде Гекторға қарсы шабуылдады. Оның найзасымен Гектордың керуеншісі Эниопей қаза тапты. Гектор жаңа керуенші, Архептолеммен, қайтадан алға жылжыды. Зевс Диомед Гектор мен Архептолемді өлтіре жазуға айналғанын көріп, араласуға бел буды. Ол құдіретті найзағайын алып, Диомедтің соғыс арбасының алдына найзағай жарқырауын жіберді. Нестор Диомедке кері қайтуға кеңес берді, себебі ешкім Зевстің еркіне басып кірмеуі керек. Диомед: "Гектор троялықтарға: "Тидей ұлы менің алдымнан кемелерге қашты" дейді. Осыны мақтан етеді, сонда жер мені жұтып алсын!" – деді. Нестор: "Тидей ұлы, Гектор сені қорқақ десе де, троялықтар мен дардандар оған сенбейді, сондай-ақ сен жеңген батырлардың әйелдері де сенбейді" – деді. Осы сөздерді айтып, Нестор жылқыларды кері бұрды. Гектор олардың шайқастан қайтқанын көріп, Диомедті "әйел және қорқақ" деп атап, оны өзі өлтіретініне уәде берді. Диомед үш рет кері қайтып, Гектормен шайқасуды ойлады, бірақ Зевс әр жолы аспаннан күркіреп дауыс берді. Ахаиялықтардың бәрі көңілсіз болған кезде, Зевс жақсы белгі ретінде бүркітті жіберді. Диомед бұл белгіні бірінші болып түсінді және бірден троялықтарға шабуыл жасап, Агелайды өлтірді. Күндізгі шайқастың соңында Гектор тағы да мақтанды: "Әрбір әйел үйінде үлкен от жағып, қаланы күзетсін, әскер сыртта болғанда жау қалаға кірмесін. Ертең батыл Диомед мені кемелерден қабырғаға дейін ығыстыра ма, әлде мен оны өлтіріп, қанға батқан олжасын ала ма, көремін. Ертең ол өзінің батырлығын көрсетсін, егер батыл болса, менің найзағайымды қабылдасын. Мен таңда оның және оның серіктерінің көптеген адамдарының бірінші болып құлайтынын күтемін. Мен өлімсіз болып, қартаймай, Афина мен Аполлон сияқты құдайларға табынылатынымды білгенімде, осы күн Аргивтерге жамандық әкеледі деп сенер едім". Бірақ бұл сөздер кейін дұрыс емес екені белгілі болды. Диомед ұқыпты күзетуге қарамастан, ұйықтап жатқан троялықтарға шабуыл жасауға үлкерді. Гекторды Диомед тағы да жеңіп алды, ал ақырында Диомед өлімсіздікке ие болды.

IX кітап

Агаммнон жылап, соғысты тоқтатуды ұсынды, себебі Зевс троялықтарды қолдады. Диомед мұндай мінез-құлық Агаммнон сияқты басшыға лайық емес екенін айтты. Ол сондай-ақ, қаланы жеңілмеген күйде қалдырмайтынын мәлімдеді, өйткені бастапқыда құдайлар олардың жағында болған. Бұл сөз Гомер дәстүрінің мәнін көрсетеді, онда тағдыр мен құдайлардың араласуы адам таңдауларынан жоғары тұрады. Диомед Трояның құлауы тағдырмен белгіленгенін сенді және жеңіске толық және шартсыз сенімді болды. Алайда, бұл Диомедтің пікірін Нестор сынға алған екі жағдайдың бірі болды. Ол Диомедтің зиялылығын мақтап, оның жас кезінде ақыл-кеңеспен теңесетін адам жоқ екенін айтты. Содан кейін ол Диомедті Агаммнонның пікірін алмастыру үшін ешқандай тиімді ұсыныс жасамағаны үшін сынады – бұл Нестор жастығына байланысты деп есептеді. Нестор адам таңдауының маңыздылығына сеніп, Ахиллдің ойын өзгерту үшін көптеген сыйлықтар ұсынуды ұсынды. Бұл ұсынысты Агаммнон мен Одиссей де мақұлдады. Елшілік сәтсіз аяқталды, себебі Ахилл өзінің таңдауына тағдыр мен құдайлардың араласуынан гөрі көбірек сенді. Ол Троядан кететінін және ешқашан қайта оралмайтынын айтты, себебі бұл шешім оған ұзақ өмір сыйлайды деп ойлады. Елшілер оралғанда Диомед Нестордың шешімін және Ахиллдің мақтанышын сынады, Ахиллдің Троядан кетудің жеке таңдауының маңызсыз екенін айтты (сондықтан оны сыйлықтармен өзгертуге тырысу бекер). Диомед: «Ахилл қаласа, қалады, қаласа, кетеді, бірақ уақыты келгенде шайқасады. Оның ниетін құдайларға қалдырайық». (15-кітапта Зевс Гераға Ахиллді шайқасқа қайтару жолын бұрыннан жоспарлағанын айтады, бұл Диомедтің әрқашан дұрыс болғанын растайды).

Х кітап

Агамэмнон мен Менелай өздерінің басты қолбасшыларын жинап, ертеңгі шайқасқа дайындалды. Олар Одиссей, Нестор, Аякс, Диомед және Идоменені оятты. Басқалары шатырларында ұйықтап жатқанда, Диомед патшасы шатырының сыртында, қару-жарағымен киініп, өгіз терісіне жатып, түнде кездесетін кез келген қиындыққа дайын күйде болды. Ахаи кеңесінде Агамэмнон троялықтарды тыңдау үшін ерікті іздеді. Тағы да Диомед алға шықты. Тидей ұлы былай деді: "Егер біреу менімен бірге барса, мен оны үлкен сеніммен және қолайлы жағдайда істей аламын. Екеуі бірге болғанда, біреуі екіншісі байқамаған мүмкіндікті көре алады; жалғыз болған адамда ресурстар жеткіліксіз, ал ойы әлсіз." Бұл сөздер көптеген батырларды алға шығуға ынталандырды. Агамэмнон Диомедке міндетті тапсырып, серігін өзі таңдауға рұхсат берді. Батыр бірден Одиссейді таңдады, өйткені ол Афинаның сүйіктісі және тез ойлайтын еді. Одиссей сол күні шайқаста Диомедті тастап кеткенімен, ол оны сынамай, керісінше, басқалардың алдында батылдығын мақтады. Одиссейдің сөздері оның таңдалуға құштар еместігін білдірді. Сонымен қатар, Гектор өткізген кеңесте Ахаиялықтарды тыңдауға ерікті біреу болған жоқ. Ақырында Гектор жалған ант бергеннен кейін (жеңіс алғаннан кейін Ахиллдің аттарын уәделегеннен кейін) жақсы жүгіруші Долонды жіберуге қол жеткізді. Троя лагеріне бара жатқанда Диомед пен Одиссей Долонның Ахаи лагеріне жақындағанын көрді. Екі патша мәйіттердің арасында жатып, Долон олардан өтіп кеткенде, оның артынан қуды. Долон жақсы жүгіруші екенін көрсетті, бірақ Афина Тидей ұлына жаңа күш берді, себебі ол басқа ахаиялық Долонды бірінші соққыға түсіріп, даңққа ие болуынан қаушады. Диомед Долонның иығына найзасын лақтырып, тоқтауға бұйырды. Долон оларға бірнеше құнды ақпарат берді. Долонның айтуынша, Гектор және басқа кеңесшілер ұлы Илус ескерткішінің жанында, жалпы дауылдан алыс кеңес өткізіп отыр. Сонымен қатар, ол троялық әскердегі үлкен кемшілік туралы айтты. Тек троялықтарта ғана күзет оттары болды, сондықтан олар ояу болып, күзетшілік міндеттерін орындады; ал басқа жерлерден келген одақтастар ұйықтап, күзетті троялықтарға қалдырды. Эпоста Долонның ақыл-ойы төмен адам ретінде ерекше аталғаны, Гектордың (барлық мақтануына қарамастан) бұл кемшілікті мүлдем байқамауының себебі түсіндірілмеген. Диомед пен Одиссей одан әрі сұрастырып, әртүрлі одақтастардың ішінде тракиялықтар ең осал екенін білді, өйткені олар соңғы болып келген және лагердің шетінде басқалардан бөлек ұйықтап жатқан. Резус олардың патшасы болды және Долон Резустың аттарын былайша сипаттады: "Оның аттары мен көрген ең жақсы және ең күшті, олар қардан да ақ және кез келген желден де жылдам". Шындықты айтқаннан кейін, Долонның кемелерге тұтқын ретінде әкетіледі немесе байланады деп күткені, ал қалған екеуі ол шындықты айтты ма, жоқ па, соны біледі. Бірақ Диомед оған: "Сен бізге керемет хабар әкелдің, бірақ енді біздің қолымызға түсіп қалғаныңнан қашып құтыла алмайсың. Егер біз сені бүгін түнде босатып жіберсек, сендерге Ахаи кемелеріне тағы бір рет келуге ештеңе кедергі болмайды. Тыңшы болып ойнауға немесе ашық ұрысқа қатысуға. Бірақ егер мен сені ұстап, өлімге кесіп жіберсем, Аргивтер үшін енді қайтып ауыртпалық бола алмайсың". Осыны айтқаннан кейін Диомед тұтқынының басын қылышымен кесіп тастады, оған өмірі үшін жалбарынуға уақыт бермеді. Түнгі миссияның бастапқы мақсаты троялықтарды тыңдау болса да, Долон берген ақпарат екі досты тракиялықтарға шабуыл жасауды жоспарлауға көндірді. Олар олжаны алып, Афина құрметіне тамариск ағашына орналастырды. Олар Долонның көрсеткен жеріне барып, Тракия патшасын тапқан соң, Диомед оның он екі сарбазымен бірге ұйқыдан басқа ұйқыға ауысып кетті, себебі олардың бәрі де ұйықтап жатқанда өз төсектерінде өлтірілген болатын. Осы арада Одиссей Резустың атты жасағын жинады. Диомед қашан тоқтамақшы екенін ойлады. Ол тағы да тракиялықтарды өлтіріп, патшаның соғыс күймесін қару-жарағымен ұрлауды жоспарлап отырғанда Афина оған басқа құдай троялықтарды ескертуі мүмкін деп, кері шегінуге кеңес берді. Бұл алғашқы түнгі іс-шара осы екі патшаның басқа бір қырын көрсетті. Олар жасырындық пен сатқындықты күш пен батылдықпен қатар қолданды. XIII кітабында Идомен Мерионды мақтап, ең жақсы жауынгерлер екі түрлі соғыста да өте жақсы екенін айтады, "локхос" (сақшылық) және "полемос" (ашық шайқас). Идоменнің сөздері сақшылықты "адамның қадір-қасиеті ең көп көрінетін жер, батыр және қорқақ азаматтар ажыратылатын жер" деп сипаттайды, бұл тек ең батылдарға ғана арналған соғыс түрі. Бұл алғашқы түнгі миссия Трояның құлауына қатысты болжамдардың бірін де орындайды: Резустың аттары оның жазығында бағаланғанша, Троя құламайды. Басқа нұсқа бойынша, егер Резустың тайыншалары Скамандр өзенінен су ішсе, онда Троя қаласы ешқашан құламайды деп болжаған. Ахаиялықтар бұл аттардың өзеннен су ішуіне жол бермеді, өйткені олар Диомед пен Одиссеймен бірге келгеннен кейін ұрланды. Тағы бір әңгімеде (Пиндарға жатқызылады), Резус Ахаиялықтарға қарсы осылай шайқасқандықтан, Гера Одиссей мен Диомедті оны түні бойы жасырын өлтіруге жібереді. Тағы бір нұсқада (Виргилий мен Сервий) Резусқа Скамандрдан су ішкеннен кейін жеңіліссіз болады деп болжам жасалған. Барлық нұсқаларда Диомедтың Резусты өлтіруі жеңіске үлкен үлес қосты. Резустың аттары Диомед патшасына берілді. Кейбір ғалымдардың пікірінше, патшасынан айырылған қалған тракиялықтар Троядан өздерінің патшалығына қайтып кетті. Бұл түнгі миссияның тағы бір пайдасы болды.

ХІ кітап

Таңертең шайқас тең болып басталды, бірақ Агамменон күнді ахеялықтардың пайдасына бұрып, жарақат алып алаңнан шықты. Сосын Гектор шайқас алаңын басып алып, көптеген ахеялықтарды өлтірді. Мұны көрген Диомед пен Одиссей ахеялықтарға үміт сыйлап, ерлікпен күресін жалғастырды. Аргос патшасы Мероптың екі ұлы – Тимбрей мен Агастрофты, сондай-ақ Тимбрайды өлтірді. Гектор Диомед пен Одиссейдің тудырған қырқынын байқап, оларға жақындады. Диомед дереу Гекторға найза лақтырып, басына тидіруге тырысты. Лақтыру өте дәл болды, бірақ Аполлонның берген дулығасы Гектордың өмірін сақтап қалды. Дегенмен, найзаның күші соншалық, Гектор есінен танып құлады. Осы сәтте Диомед Гектордың найзасын алу үшін жүгірді. Гектор есін жинап, көпшілікке араласып, Диомедтен екінші рет өмірін сақтап қалды. Ашуға мініп, Диомед Гекторды "ит" деп айғайлады. Тидестің ұлы, соғыс дауысының мырзасы деп танылатын ол, бұрын жауына құрметсіз сөз айтқан емес. Осыдан кейін Париж қуаныштан секіріп, Диомедтің аяғын жебемен тіреп, үлкен жетістікке қол жеткізгендігіне риза болды. Бұған қорқыныш білдірген Диомед: "Алданшы, сен сияқты батырлығы жоқ әлсіз адам тек жеңіл жарақаттар келтіре алады. Ал мен жараласам, тіпті терісін сызып өтсем де, ол жара жазылмайды. Оның әйелі қайғыдан жанына шыдай алмай, балалары жетім қалады. Ол жерде шіріп, қанмен жерді қызылдандырады, және оның төңірегінде әйелдер емес, құстар жиналады!" деді. Одиссейдің қорғауымен Диомед жебені шығарды, бірақ ақсап тұрып шайқаса алмағандықтан, шайқастан шықты.

ХІV кітап

Жарақат алған патшалар (Диомед, Агамемнон және Одиссей) Троя әскерінің кемелеріне жете алу мүмкіндігі туралы Нестормен кеңес өткізді. Агамемнон жағадағы кемелерді суға тартып алуды ұсынды, бірақ Одиссей оны сынап, мұндай кеңестің ақылсыздығын айтты. Агамемнон: «Кез келген адам, жасы үлкен не кіші, бізге жақсы кеңес берсе, мен оны қуана тыңдаймын», – деді. Дана Диомед: «Ондай адам қасында, оны іздеу қиын емес, егер сіздер мені тыңдасаңыздар және мен сіздерден жас болсам да, сөзімді ренжімесеңіздер. Менің ойымша, жараланған болсақ та, бізге қажетті шайқасқа барайық. Сол жерде біз шайқастан шетте, найзаның жете алмайтын қашықтықта тұрып, қазіргі жараларымызға үстеме жаралар алмаймыз, бірақ соңғы уақытқа дейін шайқастан қашқандарды, ашуларын басып, соғысқа қатысуға шақыруға болады», – деді. Бұл кеңес барлығына ұнады.

XXIII кітап

Патроклдың жерлеу ойындарында Диомед (жарақаттанған болса да) қатысқан барлық жарыста жеңіске жетті. Біріншіден, ол арба жарысына қатысты, онда старт сызығында соңғы орынды алуы тиіс болды (жорамал арқылы таңдалған). Диомед Ахиллден кейін (ол қатыспағандықтан) ең жылдам жылқыға ие болды. Еумел есімді жауынгер бастап кетті, ал Диомед оны оңай жеңе алатын еді, бірақ Аполлон (оған наразы болғандықтан) оның қамшысын түсіріп алды. Күн құдайының бұл әрекетін көрген Афина қатты ашуланды. Ол Тидей ұлына қамшысын қайтарып қана қоймай, жылқысына жаңа күш сыйлап, Еумелдің арбасын бұзу үшін оның артынан қуды. Кедей Еумел жерге құлап, шынтақтары, аузы және мұрыны жыртылды. Антилох аттарына Диомедті жеңуге тырысудың қажеті жоқ екенін айтты, себебі Афина оның жеңісін қалайды. Диомед бірінші жүлде – "барлық қолөнерге шебер әйел және үш аяқты қазанды" жеңіп алды. Арба жарысы жерлеу ойындарының ең беделді жарысы және элитаның мәртебесін растау үшін ең ресми шара саналды. Осылайша Диомед Ахиллден кейінгі ең маңызды ахей батыры ретінде өзінің мәртебесін бекітті. Содан кейін ол Ұлы Аякспен қарулы күресте белдесіп, жеңімпаз бірінші болып қан төгуі керек болды. Аякс Диомедке оның денесін қорғаған қару-жарағына шабуыл жасады, бірақ сәттілікке жете алмады. Аякс ең үлкен қару-жарақ пен ең биік қалқанға ие болды, ол оның денесінің көп бөлігін жауып, мойны мен қабырға асты екі жерін ғана осал қалдырды. Сондықтан Диомед найзасын Аякс қалқанының үстінен өткізіп, мойнына шабуыл жасап, қан төкті. Ахей басшылары Аякс тағы да осындай соққыдан қаза табады деп қорқып, күресті тоқтатты. Диомед жеңімпаздың жүлдесін алды. Бұл Диомедтің дастандағы соңғы пайда болуы.

Афинаның сүйікті жауынгері рөлі

Әдебиетте Афина Диомедке ең жақын екені қабылданған. Мысалы, Одиссей де, Диомед те Афинаның сүйіктілері болғанмен, Одиссей аталған жүгіріс жарысын бастамас бұрын көмек сұрап дұға жасады, ал Диомед Афинадан сұрамастан-ақ көмек алды. Сонымен қатар, V кітабында құдайша кейіпкерге ешқандай жасырынбастан сөйледі, онда ол оны нағыз құдайлық бейнеде көре алды (оған ерекше көрініс сыйланды). Мұндай жағдай тіпті Гомердің тағы бір дастаны – «Одиссеяда» да болған емес, онда Афина Одиссейге әрқашан жамылып көрінеді.

Америкадан кейінгі

Пентселиея Троя соғысының соңғы жылы Амазонканың шағын әскерін Трояға бастап келді. Ал Алкибия мен Деримахея есімді екі жауынгерін Диомед өлтірді. Пентселиея шайқаста көптеген ахаиктерді өлтірді. Дегенмен, ол Ахиллге тең келмеді, ол оны өлтірді. Ахилл Пентселиеяның қаруын шешіп алғанда, ол әйелдің жас және өте әдемі екенін көріп, оған махаббат сезімі ұялады. Ахилл оны өлтіргеніне өкінді. Терсит Ахиллдің осы әрекетін қынжырлап, оны мазақтап, оның жауының қазасын жоқтағанын баяндады. Ашуға буған Ахилл Терситті бір соққымен өлтірді. Терсит мінезінде өте ұрыс-керісшіл және жамандауға бейім болғандықтан, оны тек туысы Диомед ғана жоқтады. Диомед Терсит үшін кек алмақшы болды, бірақ басқа басшылар екі ең күшті ахаик жауынгерін бір-бірімен соғыспауға көндірді. Достарының дұғасын тыңдап, екі батыр ақыры татуласты. Квинт Смирнейдің айтуынша, ахаик басшылары оның денесін троялықтарға қайтарып, жерлеу үшін өртеуге келісті. Кейбір деректерге сәйкес, Диомед ашуланып Пентселиеяның денесін өзенге лақтырып жіберді, сондықтан екі жақ та оны лайықты түрде жерлеуге мүмкіндік алмады. Ахилл қайтыс болғаннан кейін ахаиктар оған үлкен оба үйіп, оның құрметіне ұлы ойындар ұйымдастырды. Аполлодордың айтуынша, Диомед жүгіруде жеңіске жетті. Смирналық Квинт оның Ұлы Аякспен күресінде тең нәтижеге қол жеткізгенін айтады. Ахилл қайтыс болғаннан кейін, егер Неоптолем (Ахиллдің ұлы) келмей, шайқаспаса, Трояны алу мүмкін емес деп болжалды. Квинт Смирнейдің айтуынша, Одиссей мен Диомед оны Троя соғысына алып бару үшін Скиросқа келді. Эпикалық циклде Одиссей мен Феникс осы жұмысты атқарғандығы айтылады. Ахаик көріпкелі Калхас Филоктет (ахаиктар жылан шаққаннан туған жаман иіс себепті Лемнос аралында тастап кеткен) және Гераклдің садағы Трояны алу үшін қажет деп болжады. Филоктет Одиссейді, Агамемнонды және Менелайды жек көреді, өйткені олар оны тастап кеткен. Диомед пен Одиссейге де осы болжамды орындау міндеті жүктелді. Филоктет ешқашан олармен келіспейтінін білген олар аралға жүзіп барып, Гераклдің садағын алаялықпен ұрлап алды. Кіші Илиадаға сәйкес, Одиссей садақпен үйге қайтуға ниеттенген, бірақ Диомед Филоктетті тастап кетуге қарсы болды. Содан кейін Геракл (қазір құдай) немесе Афина Филоктетті ахаиктарға қайта қосылуға көндірді (оның жазылатынына уәде берді) және ол Диомедпен бірге жүруге келісті. Гераклдің садағы мен улы жебелерін Филоктет Парижді өлтіру үшін қолданды, бұл Трояның құлауының шарты болды. Кейбір деректерге сәйкес, Диомед пен Одиссей Париж қайтыс болғаннан кейін бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізу үшін Троя қаласына жіберілді.

Палладий

Парис қайтыс болғаннан кейін, Елена қаладан шығып кетті, бірақ Одиссей оны тұтқынға алды. Ахеялықтар аруақтың күшімен Трояның әлсіз тұсын ашуға көндірді. Ахеялықтар Хеленнан Троя Палладиум – Афинаның бейнесі не мүсіні қала ішінде болғанда ғана тұратынын білді. Бұл қасиетті бейнені ұрлаудың қиын міндеті Одиссей мен Диомедтің үстіне жүктелді. Одиссей түнде Трояға барды, Диомедті күтіп отырып, кейіпке еніп, қалаға сақау болып кірді. Сол жерде оны Елена танып, Палладиум қайда екенін айтты. Диомед Троя қабырғасына көтеріліп, қалаға кірді. Екеуі бірге бірнеше сақшыны және Афина ғибадатханасының бірі немесе бірнеше дін қызметкерлерін өлтіріп, "қанға батқан қолдарымен" Палладиумды ұрлады. Диомед Палладиумды алып, кемелерге жеткізген адам деп есептеледі. Оның бірнеше мүсіндері мен көптеген ежелгі суреттері сақталған. Кіші Илиада бойынша, кемелерге қайтар жолда Одиссей Диомедті өлтіріп, Палладиумды (немесе оны алу құрметін) өзіне иеленгісі келді. Ол Диомедтің арқасына пышақ тігуге көтерілді. Диомед айдың сәулесінде пышақтың жылтылдауын көріп, қауіпті сезінді. Ол кері бұрылып, Одиссейдің пышағын тартып алды, қолын байлап, алдынан жетелеп, пышақтың жалпақ жағымен арқасын ұрды. Одиссей Трояны құртуда маңызды болғандықтан, Диомед оны жазаламады. Осыдан гректерде "Диомедтің қажеттілігі" деген мақал пайда болды, бұл үлкен мақсат үшін өз ыңғайына қарсы әрекет ететіндерге қолданылады. Осы оқиғадан "Диомедиялық мәжбүрлеу" деген ұғым да туды. (Бұл оқиға 1842 жылы француз мүсіншісі Пьер Жюль Кавельердің бұлшық еттеріне толы гипстен жасалған мүсінімен еске алынды). Диомед Троядан кеткенде Палладиумды өзімен бірге алып кетті. Кейбір деректер бойынша, ол оны Аргосқа әкелді, онда оның ұрпақтарының бірі Эргией оны лакондық Леагрдың көмегімен алып, Спартаға жеткізді. Басқалары оны Италияға әкелген дейді. Кейбіреулер Диомедтің Аттикада Демфонон Палладиумды ұрлап кеткенін айтады, ол Троядан қайтып келгенде қайда екенін білмей, бір түнді сонда өткізген. Тағы бір дерек бойынша, Палладиум Диомедке сәттілік әкелмеді, себебі ол оны әділетсіз жолмен алған. Оракул оған, егер ол қасиетті бейнені троялықтарға қайтармаса, мәңгілік азапқа ұшырайтынын айтты. Сондықтан ол оны жауы Энейге қайтарып берді. Діни қызметкерлерді өлтіріп, Палладиумды ұрлауды троялықтар Диомед пен Одиссейдің жасаған ең үлкен қылмысы деп есептеді. Одиссей осы сезімді өзінің пайдасына қолданып, Троялық ат аңқаулығын ойлап тапты.

Ағаш ат

Одиссей ойлап тапқан бұл айла-шарғы қаланы алуға мүмкіндік берді. Диомед сол қаланың ішіндегі жауынгерлердің бірі еді. Ол қала ішінде көптеген троялық жауынгерлерді өлтірді. Квинт Смирнейдің айтуынша, Диомед троялықтарды сансыз қырғанда, Ілионей есімді қарт кісіге кездесіп, одан мейірімділік тіледі. Соғыс ашуына қарамастан, Диомед қарттың сөйлеуі үшін қылышын тоқтатты. Илионей жалбарынып: "О, мейірімді, жалбарынатын қолымды қабыл ал! Жастарды, батырларды өлтіру – даналық, бірақ қартты өлтірсең, есімділік таба алмайсың. Сондықтан, егер мен сияқты қартайғанға жеткің келсе, жас жігіттерге қолыңды тигізбе!" деді. Диомед нық қадаммен жауап берді: "Қарт кісі, мен де қадірлі шаққа жеткім келеді, бірақ күшім бар кезде, бірде-бір жау тірі қалмайды. Батыр адам әрбір жауды жеңіп бітіреді." Осы сөздерден кейін Диомед Илионейді өлтірді. Сол түні Диомед өлтірген троялық жауынгерлердің арасында Трояға Кассандраны алуға келген Коребус, Евридамас және Эвриксон да болды. Киприя бойынша, Поликсена қаланы басып алғанда Одиссей мен Диомед жаралағаннан кейін көз жұмды.

Троя құлағаннан кейін

Ұлы қала тоналып, талан-таражға ұшыраған кезде Приам мен Геккубаның қызы, көріпкел Кассандра Афинаның мүсініне жабысып, тіреліп тұрды, бірақ Кіші Аяк оны зорлады. Одиссей Ахаи басшыларын Аяксты өлтіруге көндіруге тырысты, Локрия басшысын таспен ұрып өлтіруді ұсынды (құдайдың ашуын қайтару үшін). Ахаи басшыларының көпшілігі келіспеді, себебі Аякс өзін құтқару үшін сол Афина мүсініне жабысып тұрды. Ахаи басшылары Кіші Аяксты Афинаның құрбандық тағын тұрпаттағаны үшін жазаламағаны үшін оның қаһарына ұшырады. Афина Троядан қайту жолында Агамемнон мен Менелайдың арасында дау тудырды. Агамемнон Афинаның ашуын басу үшін Трояда қалды. Диомед пен Нестор жағдайды талқылап, дереу Троядан кетуге шешім қабылдады. Олар зор әскерлерін алып, Троядан кетіп қалды. Олар аман-есен үйлеріне қайта оралды, бірақ Афина Посейдоннан көптеген ахаи кемелеріне қатаң дауыл жіберуін сұрады. Диомед – аман-есен үйіне оралған ахаи қолбасшыларының санаулы бірі. Басқа ахеялықтар өздерінің «ностои» (қайта оралу) кезінде қиындықтарға ұшырады, себебі олар қандай да бір зұлымдық жасаған еді. Диомедтің қауіпсіз ностосы оның саяхаты барысында құдайлардың қамқорлығында болғанын көрсетеді. Паламед ісі Диомедті қоса алғанда, бірнеше ахаи басшыларын мазалады. Паламедтің інісі Оэакс Аргосқа барып, Агелияға, шындыққа жақын немесе жақын емес, күйеуінің әйелінен гөрі басқа әйелді әкеліп отырғанын айтты. Басқалар Агелияның өзі Паламедтің әкесі Науплийдің ықпалымен Кометке (Стенолус ұлы) үйленгенін айтады. Тағы да біреулері Диомед ұлы Энейге жақсы қарым-қатынас жасағанына қарамастан, Афродита Троя даласында денесін тескен аргив найзасын ешқашан ұмыта алмады дейді. Ол Агелияға бір емес, бірнеше сүйікті табуға көмектесті. (Әртүрлі дәстүрлерге сәйкес, Агелия Гипполитпен, Кометпен немесе Циллабармен адалсыздық жасаған.) Қай жағдайда болса да, аргивтер Агелияға көмектесіп, Диомедтің қалаға кіруіне кедергі келтірді. Немесе, егер ол Аргосқа кірсе, Гераның құрбандық тағына сиынып, түнде жолдастарымен бірге қашып кетті. Диомед болмағанда Комет қысқа уақытқа Аргос патшасы болды, бірақ оның орнын Аигелейдің ұлы Кинипп тез арада басып алды.

Италиядағы өмір

Диомед содан кейін Этолияға, одан Италиядағы Даунияға (Апулия) көшті. Ол Даун патшасының сарайына барды. Патша осы ұлы жауынгерді қабылдауға мәртебелі болды. Ол Диомедтен мессапийлерге қарсы соғыста көмек сұрап, жер бөлігін және оның қызына үйленуді өтінді. Диомед ұсынысқа келісіп, әскерін жинап, мессапийлерді жеңді. Ол өз жерін иеленді және оны өзінің ізбасарлары – дорийлерге берді. Диомед "Монади" және "Дарди" есімді екі тайпаны, сондай-ақ "Апина" және "Трика" атты екі қаланы жеңіп алды. Кейін Диомед Даунның қызы Эвпипеге үйленіп, Диомед және Амфином есімді екі ұлды дүниеге келтірді. Кейбір деректерге сәйкес, Трояны тонағаннан кейін Диомед Ливияға (дауыл салдарынан) келді, онда оны Ликус патша тұтқынға алды (ол оны Арес құдайына құрбан етуді жоспарлаған). Патшаның қызы Каллирхо Диомедті босатып, өмірін сақтап қалды делінеді. Алайда Диомед осы қыздың жасаған игілігіне ешқандай рахмет айтпай кетіп қалды, нәтижесінде ол қайғыдан өзін-өзі дарға асып өлтірді.

Диомед негізін қалаған қалалар

Гректер мен римдіктер Диомедті Оңтүстік Италиядағы Магна Грекадағы бірнеше грек елді мекендерін құрушы деп есептеді: Аргириппа немесе Арпи, Экум Тутикум (Ариано Ирпино), Беневентум (Беневенто), Брундузиум (Бриндизи), Канузиум (Каноса), Венефрум (Венафро), Салапия, Спина, Гарганум, Сипус (Санта-Мария ди Сипонтоның жанында), Хистоний (Васто) және Афродизия немесе Венезия (Веноса). Соңғысы құдайға арналған бейбіттік құрбандығы ретінде салынды, оған оның құрметіне ғибадатханалар да кірді. Вергилийдің «Энеида» шығармасы Диомедтің патшалығының сұлулығы мен гүлденуін сипаттайды. Эней мен Турн арасында соғыс басталғанда, Турн Диомедті троялықтарға қарсы соғыста оларға көмектесуге көндіруге тырысты. Диомед өзінің өмірінде жеткілікті троялықтармен шайқасқанын айтты және Турнға троялықтармен соғысудың орнына Энеймен бейбіт келісімге келуі жақсы екенін кеңес берді. Ол Италияға келген мақсатының бейбіт өмір сүру екенін де айтты. Латинийдің хабаршыларының бірі Венул, Рутулийлерге қарсы соғыста көмек сұрағаннан кейін Диомедке жіберілген елшілік миссиясын еске алады. Ол Диомедті тапқанда, ол өзінің жаңа қаласы Аргириппаның негізін қалап жатқанын көрді. Диомед соңында сөйлеп, Троядағы іс-әрекеті үшін жаза ретінде ол Аргос отанына ешқашан қайта алмағанын және сүйікті әйелін қайта көрмегенін айтты. Батыр сондай-ақ, бұрын оның серіктері болған құстар оны және оның әскерін қуып жететінін, олар қонған жердің бәрінде, тіпті теңіз жартастарында да дауыстайтынын айтты. Диомед құдайлар мен батырларға құлшылықты кеңінен таратып, Аргоста және оның айналасында Афинаға арналған ғибадатханалар салдырды. Оның қару-жарағы Апулиядағы Луцериядағы Афина ғибадатханасында сақталды, ал оның алтын тізбегі Певцетиядағы Артемида ғибадатханасында көрсетілді. Троэзенде ол Аполлон Эпибатерийге арналған ғибадатхананы құрып, онда Пифия ойындарын ұйымдастырды. Басқа дереккөздер Диомедтің өзінің ескі жауы Энеймен тағы бір кездесу өткізгенін, онда ол Палладийді троялықтарға қайтарғанын мәлімдейді.

Диомедке табыну

Батырлар культі 8 ғасырдың басынан бастап кеңінен таралды және ғасырдың соңғы тоқсанында Жерорта теңізіндегі бірнеше грек қалаларында жайылды. Диомедтің культі негізінен Кипр, Метапонт және Адриатика теңізінің жағалауындағы басқа қалаларда орналасқан (Диомедтің батыр культіне қатысты археологиялық деректер көбінесе осы аймақтан табылды). Бұл культтің Кипр және материктік Грекияның кейбір қалаларында да іздері бар, бұл ғибадатханалар мен қабірлерде табылған анттардың жазуларынан көрініп тұр, бірақ оның ең көп танымалдылығы Италияның шығыс жағалауында байқалады. Бұл культ 8 ғасырда ахейліктердің қоныс аударуының нәтижесінде Жерорта теңізінің шығысына дейін жетті. Батырға арналған ең ерекше анттар Адриатикадағы Палагружа аралында табылды. Страбон Луцериядағы Афина храмындағы анттардың арасында Диомедке арналған анттар болғанын айтады. Диомед Грецияда ғана емес, Адриатика жағалауында да, мысалы, Тюрий мен Метапонтта батыр ретінде құрметтелді. Аргоста, оның туған жерінде, Афина мерекесінде оның қалқаны Палладиймен бірге көшелермен қасиетті зат ретінде шығарылып, мүсіні Инах өзенінде жуылатын. Диомед аралдары деп аталатын екі арал болған, олар Адриатикадағы Палагружа архипелагында орналасқан деп есептелген. Страбон олардың бірінде адам тұрмағанын мәлімдейді. Элианның «Жануарлар туралы» еңбегіндегі бір бөлім осы аралдың маңыздылығын және оның құпия құстарын түсіндіреді. Страбон осы аралдың ерекшеліктері, соның ішінде Диомедтің саяхаттарымен байланысты тарихы және оның ең көп ықпал еткен аймақтар мен халықтары туралы ойлармен бөліседі. Ол Диомедтің өзі Адриатика аймағында билік құрғанын, оның дәлелі ретінде Диомед аралдарын, сондай-ақ оған тіпті қазіргі уақытта да құлшылық ететін түрлі тайпаларды, оның ішінде хенеттер мен даундарды келтіреді. Хенеттер Диомедке арналған арнайы тоғайларда қолға үйретілген жабайы жануарлардың арасында ақ атты құрбандыққа шалатын. Бұл культ кеңінен таралмаған; Геракл мен Тесей культтері грек әлемінде олардың ізбасарларына берген пайдалары мен осы тұлғалардың танымал мифологиялық дәстүрлеріне байланысты әлдеқайда маңызды рөл атқарды.

Өлім

Страбон Италиядағы батырдың өмірі туралы төрт түрлі әңгімені айтады. Біріншіден, ол Диомедтің Уриум қаласында теңізге канал қазып жатқанда Аргосқа шақырылғанын мәлімдейді. Ол қала мен бастаған ісін жартылай аяқтап, үйіне қайтып, онда қайтыс болды. Екінші әңгіме керісінше айтады, ол өмірінің соңына дейін Уриумда болды. Үшінші әңгіме бойынша ол Адриатика теңізіндегі, өзінің атымен аталған, адам тұрмайтын Диомедия аралында жоғалып кеткен, онда бұрын оның серіктері болған қанағаттар (shearwaters) мекендейді, бұл оның қадірленуіне нұсқау. Төртінші әңгіме Хенети халқынан келген, олар Диомед өздерінің жерінде қалғанын және соңында құпия апотеозға ие болғанын айтады. Тремити архипелагындағы Сан-Никола аралында Диомедтің қабірі деп аталатын грек дәуіріне жататын мазар бар. Аңыз бойынша, Диомедтің жауынгерлерінің қайғыдан жылағанын көрген Венера оларды құстарға (Диомедея) айналдырып, осылайша олар патшаларының қабірін күзетуге мүмкіндік берді. Феллинидің "8½" фильмінде кардинал осы оқиғаны актер Марчелло Мастроянниге айтады.

Өлместік

Гомерден кейінгі әңгімелерге сәйкес, Диомедке Афина әкесіне бермеген өлместік сыйлаған. Пиндар батырдың қасиетті деңгейге көтерілуін «Немеандық жырлар» X-та айтады, онда ол: «Алтын шашты, сұр көзді құдай Диомедті өлмейтін құдай етті» дейді. Өлместікке қол жеткізу үшін, «Немеандық жырлар» X-қа түсіндірме жазған ғалым Диомедтің Менелай мен Еленаның жалғыз қызы Гермионаға үйленгенін және Диоскурлармен бірге өлмейтін құдай ретінде өмір сүргенін, сонымен қатар Метапонт пен Тюрийде құрметке ие болғанын айтады. Ол Италияда түрлі есімдермен қасиетті саналып, оның мүсіндері Аргирипа, Метапонт, Тюрий және басқа да жерлерде сақталған. Адриатика теңізінде Диомедке арналған «Тимаво» деп аталатын ғибадатхана болған. Грекияда да Диомедке табынудың іздері табылды. Страбон тізімдеген алғашқы екі дерек, кейінірек батырларға табыну арқылы ғана құдайлықты көрсетеді, ал қалған екеуі Диомедтің өлмейтіндігін, ол тек батыр ғана емес екенін нақты айтады.

Өмірден кейінгі өмір

Диомедтің өлімнен кейінгі тағдыры туралы аз белгілі нұсқалар бар. Афинаның белгілі тиран өлтірушілерінің бірі Гармодийге арналған мақал-мәтелде Ахиллес пен Гармодиймен бірге Диомедтің бақыт аралдарында тұратыны айтылады. Данте өзінің "Тозақ" шығармасында Диомедті тозақтың сегізінші шеңберінде көреді, онда "алаяқтық кеңесшілер" мәңгілік оттың ішінде жазаланады. Оның жасаған істеріне Палладийді ұрлауға кеңес беруі және, әрине, Троялық жылқының хитролығы кіреді. Одиссейге де осы жаза тағылады, ол Ахиллесті Троя соғысына баруға көндіргені үшін жазаланады, бірақ оның бұл соғысқа қатысуының өліміне алып келетінін айтпаған.

Тройл мен Крессида туралы аңыз

Диомед Тройл мен Крессиданың ортағасырлық аңызында маңызды рөл атқарады, онда ол қыздың сатқын әкесіне қосылу үшін грек лагеріне жіберілген кезде оның жаңа жары болады. Шекспирдің "Тройл мен Крессида" пьесасында Диомед оны үшін Тройлмен шайқасқан көрінеді.