Кіріспе

Техелет (; басқаша жазылулары: техелет, тхелет, техелет және техеильдер) – ежелгі Жерорта теңізі өркениеттерінде жоғары бағаланған, "аспан көгі" (, Та'хол немесе Та'холь, Та'холь) немесе "жарық көк" (, а'холь баһир, а'холь баһир, ка'холь баһир) деп сипатталатын өте құнды бояу. Еврей Киелі кітабында және яһуди дәстүрінде техелет бас діни қызметкердің киімін, киелі шатырдағы кебелерді, сондай-ақ төрт бұрышты киімдердің бұрыштарына бекітілген цицит (бұрыштар) бояуға қолданылған, оның ішінде таллитке де. Техелеттің айрықша аталуы Шманың үшінші абзацында ерекше көзге түседі. Киелі кітапта техелеттің қайдан алынғаны немесе оны қалай өндіргені нақты көрсетілмеген. Кейінгі раввиндік әдебиеттерде ол Хиллазон деп аталатын теңіз жануарынан ғана алынатыны айтылады. Алайда, техелет өндірісі туралы білім орта ғасырларда жоғалып, цициттен техелеттің алынып тасталуына әкелді. Соңғы кезде көптеген яһудилер Хиллазонды анықтап, техелет жасау процесін қайта ашқандықтан, цицитте техелеттің қайта қолданылуына мүмкіндік болды. Hexaplex trunculus (тарихи атауы Murex trunculus) шаяны нағыз техелетті өндіретін жаратылыс деп есептеледі. Цицит киімдері төрт түйірден тұрады, әр түйірде төрт жіп болады. Раввиндік әдебиетте техелетпен боялған жіптердің саны туралы үш түрлі пікір бар: екі жіп, бір жіп немесе жарты жіп.

Киелі кітап сілтемелері

Масорет мәтінінде техелет сөзінің 49 немесе 48 қолданылуының бірі бүкіл Израиль халқының бұрыштардағы киімдерінің жиектеріне қатысты (Сандар 15:37–41 (JPS)), ал 42-сі дін қызметкерлерінің немесе ғибадатхана киімдеріне қатысты. Естер, Еремия және Езекиел кітаптарындағы қалған 6 қолданылуы – бұл дүниелік мақсаттағы қолданыстар, мысалы, Естерде Мордохай «көк және ақ» «патшалық киім» киген кезде. Бұл түс басқа түстермен бірге қолданылуы мүмкін, мысалы, 2 Жылнамада Сүлеймен ғибадатханасының жамылуы көк қызғылт (техелет), күлгін (еbr. אַרְגָּמָן Argaman) және қызыл (Киелі кітаптағы еbr. שָׁנִי (Шани) немесе כַּרְמִיל кармиль) түстерден жасалған. Сондай-ақ, техелет матасын «Елиша аралдарынан» (дегенмен, Кипрден) алуға болатыны айтылған. Киелі кітаптағы техелеттің барлық айтылулары (әлеуметтік және діни) оның қолданылуын белгілі бір элитамен байланыстырады. Бұл техелеттің алуы қиын және қымбат болғанын көрсетеді, бұл кейінгі раббилік жазбаларда да назар аударылады.

Тарих

Текхелеттің өндірісі Критте кем дегенде б.з.д. 1750 жылға дейін басталған. Амарна хаттарында (б.з.д. 14 ғасыр) текхелет киімдері патшалық қалыңдыққа берілетін бағалы зат ретінде тізілген. Талмуд Рав Ахайдың (5-6 ғасырлар) кезеңінде текхелет қолданылғанын айтады; алайда, Танхума (8 ғасыр) текхелеттің жоғалып кеткеніне қайғырады. Нерон қызғылт түс патшалардың түсі болғандықтан, ешкімге оны киюге рұқсат етпеді және әсіресе Мюрекс трункулуспен боялған тауарларды өлім жазасымен тыйым салды. Текхелет киюдің заңсыз екендігі туралы пікірді Талмудтағы оқиға растайды, онда текхелеттің контрабандасын жасаған раввиндер өлім жазасына кесілді. 6 ғасырда Юстиниан текхелет және аргаман өндірісін патшалық монополияға алды, нәтижесінде тәуелсіз бояушылар жұмысты тоқтатып, басқа мамандық іздеуге мәжбүр болды. Патшалар индигоға қарағанда Мюрекс бояуын қолданған себебі, индиго тез солғып кеткен. Бірақ индигоның тұрақтандыру жолын тапқаннан кейін, олар Мюрекс трункулусты қолдануды тоқтатты, себебі индиго әлдеқайда арзан болды. Сол кезде адамдар Мюрекс трункулусты бояу үшін мүлдем қолдануын тоқтатты.

Техелеттің түсін анықтау

Қазіргі ағылшын тіліндегі аудармалардың көпшілігінде бұл сөз тіркесіне келісім болғанымен, "техелет" термині бірнеше негізгі мәселе тудырады. Біріншіден, бұл сөздің Киелі кітап дәуірінде түсті білдіргені ме, әлде материалды білдіргені ме, әлі анық емес. Дегенмен, қазіргі Месопотамия деректеріндегі туыс сөз "такилту" түс атауын білдірген, материалды немесе бояу процесін емес.