Кіріспе

Аляскадағы қорғалған аймақ – Арктикалық ұлттық жабайы табиғат қоры (ANWR, «ANN warr» деп айтылады) немесе Арктикалық баспана – Алясканың солтүстік-шығысындағы, Iñupiaq және Gwich'in дәстүрлі жерлерінде орналасқан ұлттық жабайы табиғат қоры. Бұл қорық Алясканың Солтүстік беткей аймағында, солтүстік жағалауымен және кең ішкі орман, тайга және тундра аймақтарымен шектеседі. ANWR – елдегі ең ірі ұлттық жабайы табиғат қоры, Юкон дельтасы ұлттық жабайы табиғат қорынан сәл үлкен. Қорық Фэрбанкстегі кеңселерден басқарылады. ANWR әртүрлі ендемиялық сүтқоректілерге мекендейді; ерекшелігі, ол Солтүстік Америкадағы үш ендемиялық американдық аюдың – ақ аюдың, гризли аюдың және американдық қара аюдың бірі, олардың әрқайсысы негізінен өздерінің экологиялық ортасында тіршілік етеді. Аюлардан басқа, мұнда қаз, қарақұс, қасқыр, қызыл және арктикалық түлкі, канадалық рысь, қасқыр, қарағай, американдық бобр және Солтүстік Америка өзен суыры да кездеседі. Ішкі беткейлерде тау ешкілерін де көруге болады. Жыл сайын жүздеген көшпенді құстар қорыққа келіп, олар үшін маңызды және қорғалған көбею ортасы болып табылады. Мұзда қаз, ейдэр және қарлы баз да байқалады. Юкон, Канада шекарасынан өте жақын жерде Ивавик және Вунтут есімді екі канадалық ұлттық саябақ орналасқан.

Климаттың өзгеруі

Ғалымдар теңіз деңгейінің үдемелі қарқынмен көтеріліп жатқанын байқап отыр. Теңіз деңгейінің көтерілуіне полярлық мұздықтардың жылдам еруі себеп болып отыр. Бұл процесс Арктика аймағында, әсіресе Аляскада басталады. Оксфорд университетінің зерттеушілері температураның жоғарылауы, мұздықтардың еруі, мәңгілік тоңның еріп сіңуі және теңіз деңгейінің көтерілуі – мұның бәрі Арктиканың жылынуының белгілері екенін түсіндірді. Теңіз мұзы жұқарып, көлемі азайды. Жұқару күннің мұзды жылдам еруіне байланысты болып келеді. Бұл Арктиканың климаттың өзгеруінен бірінші болып зардап шегуі туралы тұжырымды растайды. Жағаға жабысқан мұз күзде кешірек пайда болады. 2007 жылдың қыркүйегінде Арктика мұхитындағы теңіз мұзының концентрациясы бұрынғыдан ең төменгі деңгейге жетті. Соңғы жылдары мұздың жалпы ауданы артқанымен, жұқарудың салдарынан мұздың мөлшері азаюын жалғастыруда. Климаттың өзгеруі Арктикада әлемнің басқа аймақтарына қарағанда жылдамдап және ауыррақ жүзеге асуда. NASA мәліметінше, Арктика – жаһандық климаттың өзгеруінен ең бірінші зардап шегетін аймақ. Өйткені жарқыраған мұз бен қар күн энергиясының көп бөлігін ғарышқа шағылыстырады. Арктикада қар мен мұз біртіндеп азайып, ашық тас пен су күн энергиясын көбірек сіңіріп алып, Арктиканы одан да ысытады. Бұл құбылыс альбедо эффектісі деп аталады.

Қайың-қайың қайыңдары

Бұл аймақ Арктикалық ұлттық жануарлар қорығының жағалау жазықтарында болашақта мұнай бұрғылауға арналған мүмкіндіктерді қамтиды және Porcupine карибуының туу орындарының көп бөлігін құрайды. Көшіп-қонушы карибу үйірлері туған жерлерінің атымен аталады, осы жағдайда Porcupine өзені, ол Porcupine үйірінің кең аумағынан өтеді. Олардың жылдық қоныс аударуы – Алясканың солтүстік ормандарынан және Канаданың солтүстік-батысынан таулар арқылы жағалау жазықтарына және Бофорт теңізінің жағалау жазықтарындағы туу орындарына дейінгі сапар – жер бетіндегі сүтқоректілердің арасындағы ең ұзын сапар болып табылады. 2001 жылы Prudhoe Bay және Kuparuk мұнай кен орындарын дамытуды қолдаушылар, бұл қорықтан шамамен 60 миль (97 км) батыста орналасқан, Орталық Арктика карибу үйірінің саны "бірнеше жүз мильдік қиыр жолдарға және мыңнан астам мильдік құбырларға қарамастан" артқан деп мәлімдеді. Алайда, Орталық Арктика үйірі Porcupine үйірінен әлдеқайда кішідірек және оның аумағы да үлкенірек. Ақ аюлар су ағысымен жүзетін мұздың іздерін ұстап, оңтүстікке қарай жылжуға мәжбүр болады. Бұл оларды көбінесе қоқыстарға тәуелді етеді, бұл азық ақ аюлардың денсаулығына кері әсер етеді. Олар сондай-ақ, әдеттегі емес жануарларды де жемтік етіп бастайды. Арктикалық ұлттық жануарлар қорығы – бұл жергілікті аймақта ақ аюлардың тұрақты түрде қыстайтын жалғыз жері және аймақтағы ақ аюлардың ең көп саны осы қорықта шоғырланған.

Теңіз экожүйесі

Арктикалық алап – Жер бетіндегі ең шалқақ мұхит алабы. Ондағы тұздың мөлшері ең төмен, себебі булану аз және өзендер мен мұздықтардан келетін тұщы судың көп ағыны бар. Өзен сағалары мен мұздықтардың бөлінуі, сондай-ақ мұхит ағымдарының үздіксіз қозғалысы Арктикадағы бірегей теңіз экожүйесін құрайды. Судың салқын, айналымдағы бөлігі минералдарға және олардың өсуіне қажет микроскопиялық организмдерге (мысалы, фитопланктон мен балдырларға) бай. Арктикада теңіз жануарлары гүлденеді. Паналық жерде Арктикаға тән 12 түрлі теңіз сүтқоректісі кездеседі. Олар төрт түрлі кит, полярлық аю, морж және мұзға байланысты алты түрлі теңіз түлкісі, кашалот, көк кит, плавник киті, горбаты кит, косатка, гавань дельфинін қамтиды. Арктикалық теңіз тағамдық тізбегі біріншілік тұтынушылар, екіншілік тұтынушылар, үшіншілік тұтынушылар және қоректенушілерден тұрады. Арктикадағы теңіз сүтқоректілері өнеркәсіптік қызметтен, жағалаудағы сейсмикалық мұнай барлаудан және ұңғыма бұрғылаудан туындаған шулар сияқты бұзылыстардан, соның ішінде көші-қонға тигізетін әсерлерден қатты зардап шегуде.

Адамдар

Бұл қорықта өмір сүретін адамдар мыңдаған жылдар бойы осы қатал жағдайларда тірі қалуға және гүлденуге үйренген. Арктикалық қорықпен мыңдаған жылдардан бері тамыры байланысқан Кактовик және Арктикалық ауылы деген екі елді мекен бар. Кактовик – Бофорт теңізі жағасындағы Арктикалық ұлттық жануарлар қорығында орналасқан, қазіргі уақытта 250-ге жуық тұрғыны бар инупиак ауылы. Бұл инупиак ауылы дәстүрлі түрде жазғы балық аулау және аң аулау орны ретінде пайдаланылады. Бұған қоса, 1800 жылдардың соңында бұл жер коммерциялық кит аулаушылардың тоқтау орнына айналып, олардың қорықта тұрақты қоныстануына себеп болды.