Кіріспе
Гренландия әлемдегі ең үлкен арал, ол Арктика мұхиты мен Солтүстік Атлант мұхитының арасында, Канаданың солтүстік-шығысында және Исландияның солтүстік-батысында орналасқан. Аумағына әлемдегі ең үлкен арал – Гренландия және жүзден астам кіші аралдар кіреді (алфавиттік тізімге қараңыз). Гренландияның Канадамен шекарасы Ханс аралында жатыр. Аз халық жағалаудың белгілі бір бөліктеріндегі шағын елді мекендерде шоғырланған. Гренландияда әлемдегі екінші үлкен мұз қабаты бар. Гренландия Солтүстік Америка тақтасының субтақтасы – Гренландия тақтасының үстінде орналасқан. Гренландия кратоны – жер бетіндегі ең көне тау жыныстарынан құралған. Гренландияның оңтүстік-батысындағы Исуа жасыл тас белдемінде 3,7–3,8 миллиард жыл бұрын қалыптасқан, жердегі ең көне тастар табылды. Өсімдік жамылғысы көбінесе сирек кездеседі, тек орманды жердің бір бөлігі оңтүстіктегі Нанорталик муниципалитетінде, Кеп-Феривелл маңында орналасқан. Климаты арктикалықтан субарктикалыққа дейін ауыспалы, жазда салқын, қыста суық болады. Жер бедері көбінесе тегіс, бірақ біртіндеп төмендейтін мұз қабатымен жабылған, одан басқа тар, таулы, шөлді және жартасты жағалау бар. Ең төменгі нүктесі – теңіз деңгейі, ал ең биік нүктесі – Гуннбьёрн-Фьельд шыңы, Арктикадағы ең биік нүкте. Гренландия аралының ең солтүстік нүктесі – Моррис-Джесуп мүйісі, оны 1900 жылы адмирал Роберт Пири ашқан. Табиғи ресурстарға мырыш, қорғасын, темір кені, көмір, молибден, алтын, платина, уран, су электр станциясы және балық кіреді. Аралдағы ең ірі елді мекен – Нуук (Готоб), 60 009 адам (2024). Қала Гренландияның батыс бөлігіндегі түбекте орналасқан. 84-ші параллельдің оңтүстігінде орналасқан аралдың ең солтүстік нүктесі – Моррис-Джесуп мүйісі, 1900 жылы Каффеклуббен аралы ашылғанға дейін Солтүстік полюске ең жақын жер болып саналды. Оңтүстік нүктесі 59° солтүстік ендікке жақын орналасқан.
Greenland is located between the Arctic Ocean and the North Atlantic Ocean, northeast of Canada and northwest of Iceland. The territory comprises the island of Greenland—the largest island in the world—and more than a hundred other smaller islands (see alphabetic list). Greenland has a border with Canada on Hans Island. A sparse population is confined to small settlements along certain sectors of the coast. Greenland possesses the world's second largest ice sheet. Greenland sits atop the Greenland plate, a subplate of the North American plate. The Greenland craton is made up of some of the oldest rocks on the face of the earth. The Isua greenstone belt in southwestern Greenland contains the oldest known rocks on Earth, dated at 3.7–3.8 billion years old. The vegetation is generally sparse, with the only patch of forested land being found in Nanortalik Municipality in the extreme south near Cape Farewell. The climate is arctic to subarctic, with cool summers and cold winters. The terrain is mostly a flat but gradually sloping icecap that covers all land except for a narrow, mountainous, barren, rocky coast. The lowest elevation is sea level and the highest elevation is the summit of Gunnbjørn Fjeld, the highest point in the Arctic at The northernmost point of the island of Greenland is Cape Morris Jesup, discovered by Admiral Robert Peary in 1900. Natural resources include zinc, lead, iron ore, coal, molybdenum, gold, platinum, uranium, hydropower and fish. The largest settlement on the island is Nuuk (Gotob), 60 009 people (2024). The city is located on a peninsula in the western part of Greenland. The northernmost point of the island, Cape Morris Jesup, located south of the 84th parallel, was considered the closest land to the North Pole until Kaffeklubben Island was discovered in 1900. The south point is located near 59 north latitude.
Табиғи қауіптер
Үздіксіз мұз қабаты елдің 84% -ын жабады; қалғаны – мәңгі тоң.
Қоршаған орта өзекті мәселелер
Арктикалық ортаны қорғау, климаттың өзгеруі, азық тізбегінің ластануы, құрып кету қаупі төнген түрлерді (морж, ақ аю, нарвал, белуга және бірнеше теңіз құстары) шамадан тыс аулау.
Климат
Гренландияның климаты жағалауда және жағалау маңында тундралық, ал ішкі аймақтарда мұздық климатқа ие. Әдетте, қысқа, салқын жаздары мен ұзақ, қоңыржай суық қыстары болады. Гренландияның қысқы температурасы, Гольфстрим ағынының әсерінен, оның ендігіне қарағанда өте жұмсақ. Нүүк, ел астанасындағы орташа қысқы температура тек шамасында. Қарама-қарсылығы, Нунавут, Канаданың Икалуит қаласындағы орташа қысқы температура шамасында. Керісінше, жазғы температуралар өте төмен, орташа ең жоғары температура шамасында, ал рекордтық ең жоғары температуралар мұздайдан сәл ғана жоғары көтерілген. Саммит лагеріндегі рекордтық ең жоғары температура .
In the far south of Greenland, there is a very small forest in the Qinngua Valley, due to summer temperatures being barely high enough to sustain trees. There are mountains over high surrounding the valley, which protect it from cold, fast winds travelling across the ice sheet. It is the only natural forest in Greenland, but is only long.
Гренландияның оңтүстігінде, Қингуа аңғарында, жазғы температуралар ағаштарды сақтауға жеткілікті болғандықтан өте шағын орман бар. Аңғарды қоршалаған биіктігінен жоғары таулар, мұздық бетімен соққан суық, жылдам желден қорғайды. Бұл Гренландиядағы жалғыз табиғи орман, бірақ оның ұзындығы тек шамасында.
In the far south of Greenland, there is a very small forest in the Qinngua Valley, due to summer temperatures being barely high enough to sustain trees. There are mountains over high surrounding the valley, which protect it from cold, fast winds travelling across the ice sheet. It is the only natural forest in Greenland, but is only long.
Климаттың өзгеруі
Гренландия мұздықтарының қалыңдығы мен ені Мексика аумағындай кең. Мұздың массасы соншалық, оның салмағы Гренландияның тасты қыртысын теңіз деңгейінен төмен қадап, оны толық жауып тұр. Сондықтан ғалымдар Гренландияның Ұлы каньонын немесе Гренландияның үш аралдан тұратынын жақында ғана ашты. Егер мұз ерісе, теңіз деңгейінен төменгі жатқан ішкі тау жыныстары сумен жабылады. Бұл су теңіз деңгейінде ме, жоқ әлде теңіз деңгейінен жоғары көлде болады ма, әлі белгісіз. Егер теңіз деңгейінде болса, Ilulissat Icefjord, Баффин шығанағы және Nordostrundingen маңында теңізге қосылып, үш ірі арал қалыптастыруы мүмкін. Бірақ, көбінесе бұл бір шығару арнасы бар көл болады деп есептеледі. Соңғы мұз дәуірінен бұрын Гренландияның шеттері таулы, ал орталық бөлігі жазық (дегенмен, құрғақ) болған, және ол бір үлкен өзен арқылы батысқа қарай ағып, қазіргі Диско аралының орнынан өте шығып теңізге құйыпты. Гренландиядағы мұздың жоғалуынан (еру және мұздықтардың теңізге түсуінен) туындаған теңіз деңгейінің көтерілуіне алаңдаушылық бар. 1997 мен 2003 жылдар аралығындағы мұз жоғалуы шамамен , ал 1993/4–1998/9 жылдар аралығындағы мұз жоғалуы болмады. Көбеюдің жартысы жазғы ерудің күшеюінен, ал қалғаны кейбір мұздықтардың жылдамдығының қар жауын тоқтатуға қажетті деңгейден асып кетуінен туындады. Гренландиядағы мұздың толық жоғалуы теңіз деңгейінің шамамен көтерілуіне әкеледі. NASA Jet Propulsion Laboratory және Канзас университетінің ғалымдары 2006 жылдың ақпан айында мұздықтар бұрынғыдан екі есе жылдам еруде деп хабарлады. 2005 жылға қарай Гренландия күткеннен көп мұз жоғалта бастады – JPL ұсынған спутниктік гравитациялық өлшемдерге сәйкес, жылдық жоғалту жылына дейін жетеді. Мұз жоғалтудың артуы жауын-шашынның көбеюіне байланысты қардың жиналуының артуымен ішінара теңдестірілуі мүмкін. 1991 мен 2006 жылдар аралығында бір орналасқан жердегі (Swiss Camp) ауа райына бақылау жүргізу кезінде қысқы орташа температура шамамен жоғарылағаны анықталды. Жақында Гренландияның үш ірі шығару мұздықтары жылдам қозғала бастады, спутниктік деректер көрсетіп тұр. Бұл – Гренландияның батыс жағасындағы Илулисат қаласындағы Якобшавен Исбрае, сондай-ақ Гренландияның шығыс жағасындағы Кангердлугссуак және Хельхайм мұздықтары. Соңғы екеуі 2004–2005 жылдары күрт үдеді, бірақ 2006 жылы 2004 жылға дейінгі жылдамдықтарына оралды. Мұздың үдемелі ағысы сейсмикалық белсенділіктің күрт өсуімен сүйемелдеді. 2006 жылдың наурыз айында Гарвард университеті мен Колумбия университетінің Ламонт-Доэрти Жер обсерваториясының ғалымдары мұздықтар қазір 5,0 магнитудасына дейін жететін жер сілкіністерінің тізбегін тудыратынын хабарлады.
Researchers at NASA's Jet Propulsion Laboratory and the University of Kansas reported in February 2006 that the glaciers are melting twice as fast as they were five years ago. By 2005, Greenland was beginning to lose more ice volume than anyone expected – an annual loss of up to per year, according to more recent satellite gravity measurements released by JPL. The increased ice loss may be partially offset by increased snow accumulation due to increased precipitation. Between 1991 and 2006, monitoring of the weather at one location (Swiss Camp) found that the average winter temperature had risen almost
Recently, Greenland's three largest outlet glaciers have started moving faster, satellite data show. These are the Jakobshavn Isbræ at Ilulissat on the western edge of Greenland, and the Kangerdlugssuaq and Helheim glaciers on the eastern edge of Greenland. The two latter accelerated greatly during the years 2004–2005, but returned to pre 2004 velocities in 2006. The accelerating ice flow has been accompanied by a dramatic increase in seismic activity. In March 2006, researchers at Harvard University and the Lamont–Doherty Earth Observatory at Columbia University reported that the glaciers now generate swarms of earthquakes up to magnitude 5.0.
Болашаққа болжамалар
Арктикада температура әлемдегі басқа аймақтарға қарағанда жылдамдап көтерілуде. Гренландия жылына 200 миллиард тонна мұз жоғалтуда. Зерттеулер көрсеткендей, бұл ғасыр соңына қарай теңіз деңгейінің 30 сантиметрге дейін көтерілуіне себеп болуы мүмкін. Алайда, спутниктік мәліметтер соңғы 40 жыл ғана қолжетімді болғандықтан, бұл болжамдар өзгеруі мүмкін. Сондықтан зерттеушілер Гренландия мұзының болашағын болжау үшін мұздықтардың ескі суреттерін іздеп, оларды бүгінгі суреттермен салыстыруға тиіс.
Ең жоғары температура
АйТемператураКүніОрныҚаңтар 15.3 °C (60 °F) 29 қаңтар 2003 Нуук, СермерсукАқпан 16.0 °C (61 °F) 20 ақпан 2005 Нанорталак, КужалеқНаурыз 16.0 °C (61 °F) 31 наурыз 1975 Нарсуаршак, КужалеқСәуір 19.1 °C (66 °F) 26 сәуір 2016 Нарсуаршак, КужалеқМамыр 24.8 °C (77 °F) 29 мамыр 2012 Нарсуаршак, КужалеқМаусым 30.1 °C (86 °F) 23 маусым 1915 Ивитут, СермерсукШілде 26.3 °C (79 °F) 6 шілде 2008 Нуук, СермерсукТамыз 25.2 °C (77 °F) 3 тамыз 1899 Тасқилла, СермерсукҚыркүйек 24.9 °C (77 °F) 2 қыркүйек 2010 Нуук, СермерсукҚазан 19.3 °C (67 °F) 5 қазан 2016 Тасқилла, СермерсукҚараша 21.6 °C (71 °F) 21 қараша 2015 Тасқилла, СермерсукЖелтоқсан 15.9 °C (61 °F) 21 желтоқсан 2001 Нарсуаршак, Кужалеқ
Ең төменгі температура
АйТемператураКүніОрныҚаңтар 66.1 °C (87 °F) 9 қаңтар 1954 Солтүстік мұз, Солтүстік ГренландияАқпан 63.3 °C (82 °F) 21 ақпан 2002 Саммит лагері станциясы, Солтүстік ГренландияНаурыз 64.8 °C (85 °F) 20 наурыз 1931 Айсмит, Солтүстік ГренландияСәуір 57.3 °C (71 °F) 21 сәуір 2011 Саммит лагері станциясы, Солтүстік ГренландияМамыр 49.0 °C (56 °F) 9 мамыр 2018 Саммит лагері станциясы, Солтүстік ГренландияМаусым 37.5 °C (36 °F) 1 маусым 2011 Саммит лагері станциясы, Солтүстік ГренландияШілде 33.0 °C (27 °F) 4 шілде 2017 Саммит лагері станциясы, Солтүстік ГренландияТамыз 39.2 °C (39 °F) 29 тамыз 2004 Саммит лагері станциясы, Солтүстік ГренландияҚыркүйек 46.0 °C (51 °F) 24 қыркүйек 2009 Саммит лагері станциясы, Солтүстік ГренландияҚазан 55.4 °C (68 °F) 26 қазан 2018 Саммит лагері станциясы, Солтүстік ГренландияҚараша 60.0 °C (76 °F) 26 қараша 2001 Саммит лагері станциясы, Солтүстік ГренландияЖелтоқсан 69.6 °C (93 °F) 22 желтоқсан 1991 Клинк станциясы, Солтүстік Гренландия
Топография
Гренландияны жауып тұрған мұз қаптамасы құрлықтағы биіктігі жағынан үлкен айырмашылықтарды көрсетеді, теңіз деңгейіндегі жағалаудан бастап Шығыс Орталық аймаққа қарай биіктігі күрт өседі. Жағалаулары тасты және басым көпшілігі фьордтармен шөлді. Орталықтан Оңтүстік жағалауға қарай көптеген шағын аралдар шашырап жатыр.
Шекті нүктелері
Бұл Гренландияның ең шеткі нүктелерінің тізімі, кез келген басқа жерден солтүстікке, оңтүстікке, шығысқа немесе батысқа қарай ең алыс орналасқан нүктелер.