Кіріспе

Солтүстік-Батыс аумақтарының, Юконның және Алясканың солтүстігіндегі Мұзды мұхиттың шеткі теңізі – Бофорт теңізі. Бофорт теңізі Солтүстік-Батыс аумақтарының, Юконның және Алясканың солтүстігінде және Канаданың Арктикалық архипелагының батысында орналасқан Мұзды мұхиттың шеткі теңізі. Теңіз гидрограф Сэр Фрэнсис Бофорттың есімімен аталады. Бофорт теңізінің басым мұхит ағыны – Бофорт гирінде теңіз мұзы көбінесе бірнеше жыл бойы айналып, берік және қалың көп жылдық мұзға айналады. Теңіз жағалауында шамамен 30 000 жыл бұрын адамдар қоныстанған деген пікір көбінесе жоққа шығарылды; қазіргі халық тығыздығы өте төмен. Теңізде Амаулигак кен орны сияқты мұнай мен табиғи газдың қомақты қорлары бар. Олар 1950-1980 жылдар аралығында табылды, ал одан кейін аймақтағы негізгі адам қызметі осы қорларды барлау болды. Балық аулау және киттер мен тюлендерді аулау сияқты дәстүрлі кәсіптер тек жергілікті жерлерде ғана таралған және коммерциялық маңызы жоқ. Осының нәтижесінде, теңізде белуга киттерінің ең ірі колонияларының бірі орналасқан және қазірге дейін шамадан тыс балық аулауға ешқандай белгі жоқ. Суларында шамадан тыс балық аулаудың алдын алу мақсатында АҚШ 2009 жылдың тамызында сақтық шараларын ескеретін коммерциялық балық аулауды басқару жоспарын қабылдады. 2011 жылдың сәуірінде Канада үкіметі Инувиалуиттермен бірлесіп, кең ауқымды мұхитты басқару жоспасын әзірлеу үшін өзара түсіністік туралы меморандумға қол қойды. 2014 жылдың қазан айында Канада үкіметі Бофорт теңізінде жаңа коммерциялық балық аулауды Инувиалуиттерге қолжетімді болатын тұрақты қорлар анықталғанша қарастырмайтынын мәлімдеді. Канада үкіметі Бофорт теңізінің кейбір бөліктерін Теңіз қорғалатын аумақтары (ТҚА) деп белгіледі. Ангунияквия никикикюам ТҚА Амундсен шығанағындағы Парри түбегін қоршап тұрады, ал Тариум Нириутайт ТҚА Маккензи өзенінің дельтасы мен сағасында орналасқан. Осы қорғалатын аумақтар Инувиалуит қауымдастығының түрлерін және олардың мекендеу орталарын қорғау үшін құрылған.

Шекаралық дау

Бофорт теңізіндегі халықаралық шекарада, Канаданың Юкон аймағы мен АҚШ-тың Аляска штаты арасында үшбұрыш тәрізді кесіндіге қатысты шешілмеген дау бар. Канада теңіз шекарасының 141-ші батыс меридианы бойында, Аляска-Юкон құрлық шекарасын бойымен созылып, белгілі бір қашықтыққа дейін жүретінін мәлімдейді. Бұл табиғи жалғасу принципіне сәйкес келеді, ол елдің теңіз шекарасы оның құрлық аумағының жағалауға жететін жерінің «табиғи жалғасуын» көрсетуі керек деп санайды. АҚШ-тың пікірінше, шекара сызығы жағалауға перпендикуляр болуы керек және жағалаудан бірдей қашықтықтағы сызық бойынша жүруі тиіс. Тең қашықтық принципі бойынша, бір елдің теңіз шекарасы көрші елдердің жағалауынан тең қашықтықтағы орта сызыққа сәйкес болуы керек. Осы айырмашылық екі ел де талап ететін, шамамен белгілі бір ауданы бар үшбұрыш тәрізді кесіндіні құрайды. Бұл даудың маңызы артты, себебі үшбұрыш ішінде табиғи резервтер болуы мүмкін. Канаданың Ұлттық Энергетика Кеңесінің мәліметінше, онда 20 жылға елдің қажеттілігін қамтамасыз ететін газ қоры және одан да көп мөлшерде мұнай болуы мүмкін. Осы себепті Канада бұл шекараға «ерекше жағдайлар» қолданылатынын айтады, бірақ АҚШ бұл ұстанымды қабылдамайды. 2009 жылғы 20 тамызда АҚШ Сауда министрі Гэри Локк Алясканың солтүстігіндегі Бофорт теңізінде, даулы сулардың ішінде коммерциялық балық аулауға мораторий жариялады. 2010 жылдың шілдесінде АҚШ пен Канада арасында Оттавада келіссөздер басталды, келесі кездесу 2011 жылға жоспарланған. Аймақтың бірлескен геологиялық зерттеуі басталды және мәселе ЦРУ-ның Дүниежүзілік фактілер кітабында шешілген деп көрсетілді, бірақ 2010 жылдың қыркүйегіне дейін ресми құжат жарияланбады.

Коммерциялық балық аулауға мораторий

2009 жылдың 20 тамызында АҚШ Сауда министрі Гэри Локк Алясканың солтүстігіндегі Бофорт теңізінде балық аулауға мораторий жариялады. Бұл мораторий жаһандық жылыну салдарынан осы сулар коммерциялық балық аулау үшін қолжетімді болатыны күтілуіне байланысты енгізілді. Мораторий Канадада пікір қақтығысын тудырды, себебі АҚШ мораторий жариялаған аймаққа екі елдің арасында даулы аймақтардың үлкен үшбұрышты бөлігі кірді.

География

Аляскадағы Конгакут өзені және Юкон өңіріндегі Ферт өзені сияқты бірнеше өзендер Бофорт теңізіне құяды. Теңізге құятын ең ірі өзен – Маккензи, Канаданың ең ұзын өзені. Ол Туктояктуктан батысқа қарай, теңіздің канадалық бөлігіне құяды. Жағалаулық шельф аймағы салыстырмалы түрде тар, әсіресе Аляска бөлігіндегі Пойнт Барроу маңында және шығысында. Онда көптеген су асты аңғарлары бар. Маккензи өзенінің дельтасына жақын жерде кеңейеді, бірақ ешқайда шектелмейді. Жағалауға жақын тереңдік аз, бірақ солтүстікке қарай бірнеше километрге дейін тез өседі, геологиялық тұрғыдан мұхиттарға ұқсас үлкен платформаға айналады. Теңізде және Маккензи өзенінің дельтасында көптеген кішкентай аралдар бар. Маккензи өзенінің батысында Гершель аралы (жағалаудан, аймақ) және Бартер аралы (жағалаудан, аймақ) сияқты бірнеше ірі аралдар орналасқан. Жағалаулары төмен жатыр. Маккензи өзенінің арналары мамырдың соңы – маусымның басында ертерек мұздан арылады. Бұл еріу орташа су шығынын арттырады. 2009 жылы Бофорт теңізінің мұз жамылғысындағы жасырын өзгерістер анықталды. Байқау спутниктері арқылы мұздың ауданы тұрақты екені анықталса да, су температурасы мен тұздылығы да өзгермеген, бірақ мұздың құрылымы жақында өзгерді. Жаңа мұз, «шіріген мұз» деп аталады, жұқарақ және құрылымдық тұрғыдан әлсіз. Теңіз суының температурасы тұрақты және төрт бөліктен тұрады. Жоғарғы қабаттағы судың температурасы жазда және қыста өзгереді. Келесі қабатты Тынық мұхиты мен Беринг теңізінен Беринг бұғазы арқылы келетін ағындар құрайды, ол Солтүстік полюске дейін созылады. Ең жылы, терең Атлантикалық қабатының температурасы 0-тан 1°C (32-ден 34°F) аралығында, ал түбіндегі су -0,4-тен -0,8°C (31,3-тен 30,6°F) аралығында сәл суық. Су ағымдары сағат тілі бойынша айналатын Бофорт айналымын құрайды, бұл жағалауға жақын оңтүстік-батыс және батыс ағымдарын тудырады. Маккензи өзені бұл айналымға ішінара әсер етеді, сағасына жақын жерде шығысқа қарай шағын ағындарды тудырады. Өзен жыл сайын шамамен 15 миллион тонна доломит пен кальций карбонатына бай шөгінді әкеледі. Бұл шөгінділер теңізге таралып, саз бен қиыршық таспен араласады. Маккензи өзенінің дельтасында көптеген көлдер мен тоғандар бар, оларда мыскылдас құстар мекендейді. Балықтардың негізгі түрлеріне полярлық балық (Boreogadus saida), Арктикалық балық (Arctogadus glacialis), шафран балық (Eleginus gracilis), Арктикалық шаян (Salvelinus alpinus), шаян (Oncorhynchus keta), Арктикалық шымшыл (Coregonus autumnalis), ең аз шымшыл (Coregonus sardinella), көл ақ балық (Coregonus clupeaformis), кең ақ балық (Coregonus nasus), Тынық мұхит арласы (Clupea pallasii), төрт мүйізді скульпин (Myoxocephalus quadricornis), белгісіз (Stenodus leucichthys) және жалпақ балық жатады. Теңіздің шығыс бөлігі 39 000-ға жуық саны бар белуга киттерінің маңызды мекені болып табылады. Бұл популяция тұрақты және тіпті өсуі мүмкін, ал аймақтағы жағалаудағы мұнай барлауға әсер етпейді. Белугалар жазда мұз қалмаған жағалауда және Маккензи өзенінің дельтасында болады, ал қыста терең теңіздің полинияларына ұзақ көшіп кетеді. Генетикалық талдаулар Бофорт теңізіндегі белугалардың басқа канадалық және аляскалық сулардағы белугалардан ерекшеленетінін растады. Бофорт теңізінің азық тізбегі салыстырмалы түрде қарапайым: ол фитопланктоннан және эпонтикалық балдырлардан (теңіз мұзының төменгі бетімен байланысты бір жасушалы балдырлар) басталады, олар зоопланктонға және эпонтикалық және жағалаулық амфиподтарға энергия береді. Соңғылары теңіз құстары мен балықтарға, негізінен полярлық балық және Арктикалық шаянға тамақ болады. Полярлық балық Арктикалық шаян, белуга, нарвал, теңіз құстары және тұмсықтардың негізгі азығы болып табылады, оларда көбінесе сақалды тұмсық (Erignatus barbatus) және сақиналы тұмсық (Pusa hispida) басым. Сонымен қатар, қарақұйрық пен морждар омыртқасыз жануарлармен қоректенеді. Тамақ пирамидасының жоғарғы жағында полярлық аю тұрады, ол негізінен тұмсықтармен, сондай-ақ мүмкіндігі болған кезде кез келген ірі теңіз сүтқоректілерімен, мысалы, мұзға түсіп қалған мәйіттермен және киттермен қоректенеді.

Адамның қызметі

Шығыс Берингияда әлі де бар бір ғана ұсынылатын ерте кіру орны – Канаданың Юкон аймағындағы Поркупин өзені бассейніндегі Көк балық үңгірлері. Бұл аймақтағы ежелгілік туралы мәлімдемелер [мысалы, 30 мың жыл бұрын] күрделі тарихқа ие. Ескі Кроу бассейніндегі ең маңызды құрал – карибудың тібік сүйегі, шамамен 28 мың жыл бұрын дауланған. Артта қалған коллагеннің аз мөлшерін акселераторлық массалық спектрометрия (AMS) арқылы қайта өлшеу кезінде сүйек 1,8 мың жыл бұрынғы датаны көрсетті (Yesner 1996b:255). Арктикалық мәдениеттер контекстінде Бофорт жағалауларының ерекше қоныстануына ешқандай дәлел жоқ, оның ішінде шамамен 4 мың жыл бұрын Дорсет мәдениеті сияқты палеоэскимостардың, шамамен 1 мың жыл бұрын Туле және соңында қазіргі инуиттердің келуі. Олар ежелгі заманнан бастап балық аулаумен айналысқан – 4 мың жылдық қоныстардан Арктика шарының сүйектері табылды. Бастапқыда көшпелі өмір салған, кейін тұрақты қоныстар құра бастады. Халық саны артып келеді, бірақ жұмыссыздық деңгейі салыстырмалы түрде жоғары. Бофорт теңізінің жағасындағы негізгі елді мекендер – Канададағы Туктояктук (2009 жылы 930 адам) және Аляскадағы Прудхоу шығанағы. Прудхоу шығанағында тұрақты тұрғындар аз болғанымен, солтүстік жазықта орналасқан Прудхоу мұнай кен орнында мұнай өндірумен айналысатын мыңдаған келісімшарт жұмысшылары жұмыс істейді. 1987 және 2001 жылдары жағалауға жақын жерде Ендикотт және Нортстар сияқты жасанды аралдар салынды. Шикі мұнай Транс-Аляска құбыр желісі арқылы оңтүстікке қарай Вальдес портына тасымалданады. Бұл іс-шаралар нәтижесінде шамамен 46,5 миллион м³ теңіз түбіндегі топырақ қазылды, сондай-ақ барит, саз, каустикалық сода және мырыш, мыс, қорғасын, хром, кобальт, никель, кадмий және сынап сияқты ауыр металдар бар бұрғылау балшығы шығарылды. 1986 жылы мұнай өндірісі шамамен болды. 1971 жылы Маккензи өзенінің дельтасында Таглу газ кен орны ашылды, одан кейін Парсон көл және Ниглинткак кен орындары табылды. Бұл кен орындарындағы газ қорының болжамды мөлшері сәйкесінше және құрайды. Сонымен қатар, Маккензи дельтасынан теңізге қарай Амулигак кен орны орналасқан. Бұл Бофорт теңізінің ең ірі мұнай кен орны, ол 1984 жылы ашылды және мұнай мен газдың шамамен мөлшерін қамтиды деп есептеледі. Бұл кен орындардың дамуына олардың шалғай орналасқандығы кедергі келтіреді. Прудхоу шығанағында Транс-Аляска құбыр желісін салу арқылы бұл мәселе шешілді, бірақ Маккензи өзенінің кен орындарындағы тұрақты коммерциялық өндірісті шектейді. Алайда, жоба сол кезде тоқтап қалды. 2017 жылдың шілдесінде АҚШ Мұхит энергиясын басқару бюросы итальяндық көпұлтты мұнай және газ компаниясы Eni-ге Бофорт теңізіндегі төрт жасанды аралдың бірі – Спай аралында төрт мұнай барлау ұңғымасын бұрғылауға рұқсат беру жоспарын мақұлдады.

Танымал мәдениетте

Стэн Роджерс өзінің танымал канадалық халық әні "Солтүстік-батыс жолында" Бофорт теңізін еске алады.