Кіріспе
Дэниел Ергин мен Джозеф Станиславтың 1998 жылғы кітабы "Командирлік биіктіктер: әлемдік экономика үшін шайқас" – Дэниел Ергин мен Джозеф Станиславтың "Командирлік биіктіктер: үкімет пен нарық арасындағы күрес, қазіргі әлемді өзгертіп жатқан" кітабы. 2002 жылы осы атпен деректі фильм түсіріліп, кейін DVD форматында жарық көрді. "Командирлік биіктіктер" кітабы соңғы ғасырдағы еркін нарықтың қалыптасуы мен жаһандану процесін зерттейді. Ергин бұл фразаның бастауын Владимир Лениннің ұлттық экономиканың маңызды салаларын бақылау туралы сөйлеген сөзіне байланыстырады.
The Commanding Heights: The Battle for the World Economy is a book by Daniel Yergin and Joseph Stanislaw first published as The Commanding Heights: The Battle Between Government and the Marketplace That Is Remaking the Modern World in 1998. In 2002, it was adapted as a documentary of the same title and later released on DVD. The Commanding Heights attempts to trace the rise of free markets during the last century as well as the process of globalization. Yergin attributes the origin of the phrase commanding heights to a speech by Vladimir Lenin referring to the control of perceived key segments of a national economy.
Шолу
Авторлар І дүниежүзілік соғысқа дейін әлемнің тиімді түрде жаһандану күйінде болғанын, оны олар "Жаһанданудың бірінші дәуірі" деп атаған тұжырымды қабылдайды. Авторлар жаһандануды еркін нарықтар басымдығын көрсететін және елдер экспорт, иммиграция, импорт немесе ақпарат алмасуға шектеулер қоймайтын кезеңдер деп анықтайды. Жалпы алғанда, олар жаһандануды ең байдан ең кедейге дейін оған байланысты барлық адамдардың өмір сүру деңгейін жақсартатын позитивті қозғалыс ретінде қарастырады. Авторлардың пікірінше, коммунизм мен фашизмнің өркендеуі, тіпті Ұлы депрессия капитализмді жойды, ол тез арада танымалдылығын жоғалтты. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін экономист Джон Мейнард Кейнстің еңбектері Батыс елдерінің экономикасында кеңінен қабылдалды. Кейнс экономиканы мемлекеттік реттеуге сенді, авторлар бұл Кейнстің зор ықпалы мен беделі екенін атап көрсетеді. Авторлар "күшті биліктер" деп аталатын салалар көбінесе үкіметтерге тиесілі немесе Кейнстің идеяларына сәйкес қатаң реттелетінін ескереді. Авторлар содан кейін 1980-ші жылдардың саяси өзгерістері экономикалық саясаттағы сәйкес өзгерістерге қалай әкелгенін талқылайды. Бұрынғы үрдіс Маргарет Тэтчер Ұлыбританияның премьер-министрі болғаннан және Рональд Рейган АҚШ президенті болып сайланғаннан кейін өзгерді. Екі көшбасшы да Кейнстік экономикадан бас тартып, Фридрих Хайек еңбектерінің дәстүрінде басқарды, ол таза еркін нарықта мемлекеттік реттеуге, тарифтерге және басқа да шектеулерге қарсы болды, ал Милтон Фридман экономикалық өсу деңгейіне әсер ету үшін инфляциялық ақша саясатын қолданудың нәтижесіз екенін атап өтті. Іс жүзінде Хайек саясаты тек таңдамалы түрде қолданылды, өйткені Рейганның 1986 жылғы табыс салығы реформасы жалақы алатын жұмыскерлердің ең төменгі квинтиліне салықты едәуір арттырды, бірақ жоғарғы екі квинтилі үшін мөлшерлемені күрт төмендетті. Хайек идеяларына қайшы, Рейган саясаты көптеген ірі корпорациялар үшін салықтан жеңілдіктерді, қайтарымдарды және субсидияларды жалғастырды және кеңейтті. Фридманның монетаризмі де іс жүзінде тасталды, өйткені 1980 жылдары мемлекеттік қарыздың ЖІӨ-ге қатынасы күрт өсті. Тэтчер, Рейган және олардың ізбасарлары кең ауқымды реформалар жасағанмен, авторлар қазіргі жаһандану дәуірі 1991 жылы Кеңес Одағының құлауымен басталды деп санайды. Содан бері олар еркін нарықты қабылдаған елдер жалпы алғанда өркендеп, орталық жоспарлауды ұстанғандар сәтсіздікке ұшырады деп мәлімдейді. Авторлар бұл үрдісті қолдайды, бірақ жаһандану ұзаққа соқпайды деп алаңдайды. Нақтырақ айтқанда, экономикалық өсудегі теңсіздік жоғары болып қала берсе және үшінші әлем елдеріне капитализмді қолдау үшін тиісті мүмкіндіктер мен ынталандырулар ұсынылмаса, бұл қозғалыс бірінші дәуірде болғандай аяқталады деп санайды. Авторлар экономикалық алшақтықты тарылтуға ерекше мән береді, өйткені олар сұхбаттасқан көптеген адамдардан айырмашылығы, капитализмге ешқандай идеологиялық қолдау жоқ, тек жүйе басқаларға қарағанда жақсы жұмыс істейтінінің тәжірибелік фактісі бар екенін атап өтеді.
Халықаралық талдау
Кітапта авторлар Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі экономикалық даму жолындағы көптеген түрлі елдер мен аймақтарды қысқаша талдайды. (Өнеркәсіптік дамыған елдерде олар көбінесе соғысқа дейін басталады.) Кітаптың барлық жақтарын қамти алмайтындарын мойындаған авторлар көптеген мәлімдемелер жасайды (Ергин олардың кітабының тақырыбы – жаңа академиялық ғылым саласын құрайды деп атап көрсетеді).
Америка Құрама Штаттары
Ұрлықшы барондар баспасөзде жиі айыпталып, сынға ұшыраса да, АҚШ-та 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында индустрияландыру мен еркін нарыққа деген сенім басқа елдерге қарағанда әлдеқайда мықты болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін көптеген елдерден өзгеше, 1920 жылдары жоғары табысты азаматтар үшін үлкен экономикалық өсім мен орташа табыстың артуы байқалды. Дегенмен, жалақы және жұмыс уақыты жөніндегі ережелердің, бала еңбегінен қорғаудың, жұмыссыздыққа байланысты төлемдердің, ұйымдасу құқығының, жұмыс орнындағы қауіпсіздік талаптарының және әлеуметтік қамсыздандырудың жоқтығынан туындаған еңбек дағдарысы 1920-шы және 1930-шы жылдар аралығында күшейе берді, бұл көптеген жұмысшылардың наразылығын одан әрі қоздырды. Ұлы экономикалық депрессия кең ауқымды жұмыссыздыққа және корпорациялар мен бай адамдарға деген халықтың сенімсіздігіне әкеп соқты. Осыған жауап ретінде президент Франклин Рузвельт ұсынған «Жаңа саясат» жобасына халықтың зор қолдауы орын алды. Кейнстің идеяларына ерекше мән берген көптеген заңгерлер мен экономистер «Жаңа саясат» аясында жұмыс істеді және еркін нарық тиісті реттеулерсіз апатқа ұшырауы мүмкін деп санады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін шамамен 30 жыл бойы америкалық экономика гүлденді, мұның себебі кейнсиандық саясат, бәсекелестікті ынталандыру және қаржылық реттеулердің күштілігі болды, бұл нарықтық спекуляцияның ең осал түрлерін болдырмады, сондай-ақ кәсіподақтардың жоғары деңгейі мен ішкі өнеркәсіптің дамуын қолдауға бағытталған шаралар да тиімді болды. Алайда, 1970 жылдары 1973 жылғы мұнай дағдарысы мен алтын стандартынан фиат валютасына көшу салдарынан стагфляция туындады, бұл «Жаңа саясат» коалициясы құрған саяси келісімді күңкіртетті. Нәтижесінде, 1980 жылы Рональд Рейган президент болып сайланды және «Жаңа саясат» арқылы құрылған көптеген заңдар мен ұйымдар таратылды.
Ұлыбритания
Лондон британдық империяның күші мен ресурстарының арқасында әлемдік сауданың бірінші дәуірінің орталығы болды. Бірақ, Бірінші дүниежүзілік соғыс Ұлыбританияны күйретіп, кең ауқымды жұмыссыздыққа алып келді. Ұлыбритания Екінші дүниежүзілік соғыста жеңіске жетіп, жеңіспен шықты, бірақ соғыс империясының тарауына себепкер болды. Уинстон Черчилль Хайектың еңбектерінен әсер алып, британ экономикасына мемлекеттің күшті араласуына қарсы болды. Алайда, Клемент Эттли басқаратын Лейборист партиясы 1945 жылғы жалпы сайлаудан кейін билікке келіп, тағы бір экономикалық дағдарыстың алдын алу мақсатында мемлекеттік бақылауды енгізуге белсенділік танытты. Келесі онжылдықтарда Ұлыбританияның ірі салалары мемлекеттік меншікке алынды (соның ішінде Англия банкі, электр энергиясы, су, табиғи газ, теміржол, кен өндіру, автобус тасымалы, телекоммуникация, сондай-ақ мұнай, кеме жасау, ғарыш, автомобиль және болат өнеркәсібінің үлкен бөліктері). Денсаулық сақтау және жоғары білім сияқты негізгі әлеуметтік қызметтер мемлекеттік бақылауға алынып, тегін берілді, ал жекеменшік тұрғын үй нарығындағы жалдау ақылары реттелді және 1970 жылдардың соңына қарай кеңестік тұрғын үйлер халықтың үштен біріне баспана берді. Осы аралықта барлық мамандықтар мен жалақылар қатаң түрде реттеліп, кәсіподақтар құрылды. Бұл тәжірибе кең таралғандықтан, 1940 жылдардың соңында ұлттандырудың алғашқы толқынынан кейін сайланған консервативтік үкіметтер де оны сақтап қалды. Алайда, 1970 жылдары кәсіподақтар ұйымдастырған жаппай ереуілдер (үш күндік жұмыс аптасы және наразылықтың қысы) және 1973 жылғы мұнай дағдарысы сияқты басқа да экономикалық проблемалар британ экономикасын тоқтатты. Хайектің жақтаушысы болған Тэтчер өнеркәсіпті жекешелендіруді бастады. Оның алғашқы нәтижелері әртүрлі болғанымен, Фолкленд соғысы Тэтчердің реформаларын жүзеге асыру үшін оны билікте ұзақ уақыт ұстап тұрған ұлттық рухтағы көтеріліске әкелді. Лейборист партиясы кейін билікке оралғанда да, Тэтчеризмнің негізгі принциптерін сынға алуға тырыспады.
Кеңес Одағы мен Ресей
Ресейдегі революция басталғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң, Кеңес экономикасы ауыр дағдарысқа ұшырады. Ленин бұл жағдайға жаңа экономикалық саясат (ЖЭС) арқылы жауап берді, бұл бағдарлама шектеулі капиталистік әрекеттерге мүмкіндік берді, нәтижесінде ол «мемлекеттік капитализм» деп атады, және экономика жақсара бастады. Лениннің «билік бағыттары» туралы сөзі – жаңа саясатты жүзеге асыру арқылы революцияның принциптерін сатқан деген айыптаулардан өзін қорғауға жасаған әрекеті болды. Иосиф Сталин тұсында советтік ауыл шаруашылығы және ауыр өндіріс салалары көбінесе орталықтандырылды. 1940-1970 жылдар аралығында Кеңес экономикасы Батыс Еуропа елдерінен қарқынды өсті. Алайда, 1980-жылдары Кеңес экономикасы күйреудің алдында тұрды. Ынталандырудың жетіспеуі және, керісінше, орталық үкіметтің көбірек төзімділігі салдарынан жұмысшылар өздерінің міндеттеріне тиісті күш жұмсаған жоқ. Дегенмен, Кеңес Одағы әскери құрылысты жалғастырды, тіпті кейде бұл шығындар ел табысының жартысына дейін жететін. Михаил Горбачев экономиканы реформалауға тырысты, бірақ ол шектеулі қадамдар жасады (перстройка және гласностьті қараңыз). Ол Брежнев доктринасын жойып, Польшаның «Солидарность» қозғалысына сол елдің коммунистік режимін құлатуға рұқсат бергенде, Варшава шартының барлығы күйреп, одан кейін Кеңес Одағы да тарап кетті. Алайда, тіпті Кеңес Одағының тарауымен және салыстырмалы түрде еркін нарыққа бағытталған Борис Ельциннің билікке келуімен, Кеңес Одағы Коммунистік партиясының бұрынғы мүшелері Ресейде үлкен билікті сақтап, еркін нарық қозғалыстарын тоқтатты және Ельциннің еркін нарыққа жақтас одақтастарын отставкаға жіберді. 1996 жылғы президент сайлауында Ельцин Ресей Федерациясы Коммунистік партиясының күшейіп келе жатқан ықпалына қарсы тұру үшін Ресей олигархтарының қолдауын алуға мәжбүр болды. Ельцин билікте болған кезде индустрияларды жекешелендіру процесі өте теңсіз жүргізілді.
Германия
Кейнс болжағандай, Версаль келісімінің нәтижесінде туған жоғары инфляция Германия экономикасын қиратты және саяси тұрақсыздыққа әкелді. Көптеп тараған жұмыссыздыққа қоса, жоғары инфляция елдің орта таптарын толығымен жойды. Бұл орта нацистік партияның билікке келуіне жағдай жасады. Авторлар сонымен қатар, өнеркәсіптер жаппай жекешелендірілгеніне қарамастан, нацистер орталық жоспарлау жүйесін қолданды деп мәлімдейді. Соғыстан кейін Германия екіге бөлінді, Шығыс Германия кеңестік билікке бағынды, ал Батыс Германия Батыс елдерінің құрамында қалды. Батыс Германиядағы экономикалық жағдай жақсармағанда, Людвиг Эрхард 1948 жылы оккупациялық биліктермен ақылдаспай баға бақылауын толығымен жойды. Батыс Германия жылдам және ірі экономикалық өркендеуді бастан өткерді, бірақ мұндай еркін нарық реформалары көп жылдар бойы тек сол елде ғана жүзеге асты. 1989 жылы Германияның бірігу кезінде Батыс Германия экономикалық қуатқа айналды, ал Шығыс Германия орталық жоспарлау жүйесінің күйреуінен туған көптеген қиындықтарға тап болды.
Үндістан
Махатма Гандиден өзгеше, ол ауылға негіделген экономиканы қолдаған, 1947 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін Үндістанның бірінші премьер-министрі Джавахарлал Неру индустрияландыруды ілгерілетуге тырысты. Дегенмен, ол мемлекеттік бақылаудағы дамуды қолдады, ал осыны дамытқан бюрократия жаңаруға кедері келтірді. "Коммандирующие высоты" кітабының авторлары бұл өзгерісті британдық Радждың "рұқсат Раджбен" алмастырылуы деп сипаттайды, бұл Чакраварти Раджагопалачари ұсынған сарказмды атау. Көптеген белгілі экономистер елді зерттеп, орталық жоспарлауды жетілдіруге тырысқан кезде, Үндістан экономикасында парақорлық пен кешігу кең таралды. 1990 жылдары Үндістан үкіметі, негізінен Қаржы министрі, кейін премьер-министр болған Манмохан Сингхтің ықпалымен осы қатаң ережелерді жеңілдетуге көшті. Үндістан экономикасы экспорт пен аутсорсингтің нәтижесінде гүлденді, содан бері саяси партиялар осы өзгерістерді қолдауды жалғастырып келеді. 2004 жылы оның партиясы сайлауда жеңіске жеткен соң еркін нарық жақтасы Сингх премьер-министр болып тағайындалды, бірақ ол жеңіске жеткен Біріккен прогрессивті альянстың ресми кандидат болмады, және көпшіліктің күтіні Соня Ганди осы лауазымға ие болады деген болған.
Оңтүстік Америка
Тәуелділік теориясының, халықаралық экономикаға марксистік көзқараспен қарастырудың ықпалымен, Латын Америкасының көптеген елдері өндіріс тауарларының импортын шектеу және өз өнеркәсіптерін субсидиялау арқылы индустрияландыруға тырысты. Бірақ, бәсекелестік болмағандықтан және мемлекеттік субсидиялардың болуынан компаниялардың тиімділікке немесе жаңаруға ұмтылуына себеп болмады. 1980 жылдарға қарай елдердің экономикалық проблемалары айқын байқалды және Батыстың көптеген инвестициялары жоғалды. Чилиде Аугусто Пиночет экономиканы бағалау үшін Фридманның ізбасарларын шақырғанда, оларды «Чикаголық жігіттер» деп атады, бұл елде еркін нарыққа қатысты эксперимент болды. Авторлар экономикалық реформалардың сәтті болғанын дәлелдейді, бірақ Пиночет төңкеріс арқылы билікке келген диктатор болды және көптеген саяси қарсыластарын өлтірді, сондықтан еркін нарық реформасының идеясы фашизммен байланысты болды. Авторлар мен Фридман реформалардың соңында демократияны дамытуға көмектескенін айтса да, бұл мәселе және оқиғаларға жасалған олардың интерпретациясы өте даулы екенін мойындайды. Боливия да жоғары инфляциямен күресті. 1980 жылдары экономист Джеффри Сакс кеңесші ретінде жіберілді, ал 1990 жылдары жаңа президент Гонсало Санчес де Лозада мемлекеттік шығыстарды күрт қысқарту арқылы инфляцияны бақылауға алды. Боливия өте кедей ел болып қала берсе де, авторлар инфляцияның төмендеуіне байланысты жағдайдың жақсарғанын айтады. Олар Боливия мысалы, Боливиядағы реформалар демократиялық сайлаудан кейін жүзеге асырылғандықтан, Чилиде еркін нарық экономикасының жинаған жаман беделін жояды деп санайды.
Басқа елдер
Авторлар Африканың экономикалық дамуына орталық жоспарлау, социалистік идеялар және соғыс пен басқа да қақтығыстарды тудырған саяси диктатуралар елеулі кедергі келтірді деп санайды. Жапония көп жылдар бойы 1990 жылдардың басына дейін экономикалық табысқа жеткен ел ретінде қарастырылса да, авторлар оның содан бері жалғасып келе жатқан рецессиясының себебін көптеген салалары мен компанияларына берілетін субсидияларды тоқтатудан бас тартуында көреді (мәселе әлі де шешілмей тұр). "Солидарность" және Лех Валенсаның бастамасымен жүзеге асырылған Польшаның еркін нарық реформалары бастапқыда ара-жібірлі болды және азаматтар тарапынан сынға ұшырады, бірақ 1990 жылдардың соңына қарай Польша экономикасы Шығыс блогындағы бұрынғы коммунистік елдерге қарағанда жақсы көрсеткіштерді көрсетті. Польша экономикасының ерекшелігі – ол корпорациялар мен конгломераттар емес, шағын бизнеске негіделгендігі. Қытай да маңызды мәселе болып табылады. Мао Цзедун қайтыс болғаннан кейін Дэн Сяопин экономиканы біртіндеп азат ете бастады, бірақ азаматтық және саяси бостандықтарды қолдаудан бас тартты, бұл оның демократия жақтастарының митингтерін күшпен таратуға дайындығымен дәлелденді. Авторлар Фридманның идеяларына сәйкес, еркін нарық еркін қоғамды дамытуға ықпал етеді деп үміттенеді, бірақ бұл әзірге орындалмады, Қытай экономикасы өсуін жалғастыруда.