Кіріспе

"Министрдің қара пердесі" – Натаниел Хоторнның жазған қысқа әңгімесі. Ол алғаш рет 1836 жылы Сэмюэл Гудрич редакциялаған "The Token and Atlantic Souvenir" журналының басылымында жарияланды. Кейіннен ол 1837 жылы Хоторнның "Екі рет айтылған әңгімелер" атты қысқа әңгімелер жинағына енді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Бұл оқиға ғибадатхананың алдында тұрған, қоңырау шалушымен басталады. Ол дін қызметкері Хупер көзге түскен кезде қоңырауды тоқтатуы керек. Бірақ қауым күтпеген көрініспен кездеседі: Хупер мырза аузы мен жағын қосқанда, бетінің барлығын жабатын қара, жартылай мөлдір перде киген. Бұл қала тұрғындарын алаңдатады, олар оның пердесінің мәнін болжауға тырысады. Діни сөйлегенде Хупер мырзаның уағызы құпия күнә туралы, және ол "әдеттегіден қараңғырақ, Хупер мырзаның мінезінің жұмсақ күңгірттігімен" боялған. Бұл тақырып қауымды алаңдатады, олар өздерінің жасырын күнәларынан да, рухани қызметшісінің жаңа келбетінен де қорқады. Уағыздан кейін қаладағы жас бойжеткеннің жерлеу рәсімі өтеді. Хупер мырза жерлеуге қалады және енді оған лайықты болған пердені кие беруді жалғастырады. Егер перде желмен ұшып кетсе, ол "оның қарауынан қорқуы мүмкін" дейді. Хупер мырза бірнеше дұға оқып, мәйітті алып кетеді. Аза тұтқан екеуі "рухани қызметкер мен бойжеткеннің рухы қол ұстасып жүргендей" сезімге келгендерін айтады. Сол түні тағы бір оқиға орын алады, бұл жолы қуанышты – үйлену тойы. Бірақ Хупер мырза қайтадан пердесімен келеді, тойдың көңілін күңгірт етеді. Ертесі күні тіпті жергілікті балалар да рухани қызметшілеріне келген ерекше өзгеріс туралы әңгімелейді. Бірақ ешкім Хупер мырзадан перде туралы тікелей сұрауға батыл болмайды, оның құдайы Элизабеттен басқа. Элизабет оны көңілді болуға және пердені шешуге көндіруге тырысады. Ол тіпті екеуі жалғыз қалғанда да оны жасамайды, сондай-ақ оған неліктен перде кигенін айтпайды. Соңында Элизабет басылып, одан айырылып, келісімді бұзады. Перденің жалғыз пайдасы – Хупер мырзаның тиімді рухани қызметкер болуы, көптеген жандар оған келіп, олар да оның қара пердесінің артында тұрғанын сезінеді. Өлім аузында жатқан күнәкарлар оның көмегін ғана сұрайды. Хупер мырза өмірін осылай өткізеді, соңынан Әке дәрежесіне көтеріліп, қайтыс болады. Мәтінде айтылғандай: "Өмір бойы қара перде оның және әлемнің арасында тұрды: ол оны қуанышты достықтан және әйел махаббатынан бөліп, оны ең қайғылы түрмеде, өз жүрегінде ұстады; және ол әлі де оның бетінде жатыр, оның қараңғы бөлмесінің қараңғылығын күшейтіп, оны мәңгілік күннің шуағынан жасырады". Элизабет олардың келісімін бұзғанмен, ешқашан үйленбейді және Хупердің өміріндегі оқиғаларды алыстан қадағалайды. Ол оның өлім аузында жатқанын білгенде, оның жанына барып, соңына дейін қолдау көрсетеді. Элизабет пен рухани қызметкер оны тағы да пердені шешуге сұрайды, бірақ ол бас тартады. Ол қайтыс болғанда айналасындағылар қорқып дірілдейді. Ол оларға ашуланып, тек өзі үшін ғана емес, өздері үшін де қорқып қалмауға айтады, өйткені олардың барлығы қара перде киеді. Әке Хупердің бетіне қара перде жамылып, содан кейін жерленеді.

Даму және жариялау тарихы

Хоторнның идеясы нақты оқиғаға негізделген болуы мүмкін. Мэн штатының Йорк қаласындағы Джозеф Муди атты дін қызметкері, "Орамалды Муди" деп аталған, жас кезінде бір досын қазақ күйінде өлтіріп алған және сол досының жерлеу рәсімінен бастап өмірінің соңына дейін қара жамылғы киген. Бұл оқиға "Министрдің қара жамылғысы, нақыл" деген атпен "Степлден көріністер авторы" деген есіммен 1836 жылғы The Token and Atlantic Souvenir журналында жарияланды. Осы нөмірде Хоторннің "Мері Маунттың май полюсі" және "Той қоңырауы" атты туындылары да жарық көрді. Кейіннен бұл әңгіме "Екі рет айтылған әңгімелер" жинағына енгізілді.

Талдау

Хоторнның көптеген шығармалары сияқты, оқиғаның оқиғасы пуритандық Жаңа Англиядағы қалада өтеді. Оқиға күнә, тәубе және мораль тақырыбын психологиялық тұрғыдан зерттеуге арналған тұғыр болады. Оқиғаның көп бөлігі қауымның жапқышқа деген ызалы реакциясына шолу жасап, оның сырттай зиянсыз көрінуіне қарамастан, оның реакциясын пуритандық түпкі күнә туралы бейнеге сын ретінде пайдаланады. Хоторн жапқышты "құпия күнә" емес, барлық адамдардың ішкі күнәлі табиғатын көрсететін символдық нысан ретінде қолданады. Бұл әңгіме аллегориялық және дидактикалық сипатқа ие. Басты тақырыптар – жасырын күнә мен жасырылған өкініш. Хупер уағыздау арқылы күнәсін бетіне жазуға тырысады. Қала тұрғындары оның ішкі күйреуіне куә болып, өздерінің күнәларын сезіне бастайды. Хоторн жапқыштың себебін оқырманға ашпайды. Алайда, оқиғаның түсіндірілуі көбінесе дін қызметкерінің символдық өзін-өзі жабуына қатысты моральдық бағалауларға немесе түсіндірулерге негізделген. Әдеби сыншы Эдгар Аллан По дін қызметкерінің өзін-өзі жабу мәселесін оқырманның шешуі немесе болжауы тиіс құпия деп санайды. По осы пікірді білдіргенімен, Хоторн жапқыштың себебін оқырманға ашпайды. Жапқыш оқиғаның басты символы болғанымен, иронияға толы. Хупер бір күнә туралы астарлы әңгіме айту арқылы өмірдің толық мағынасын бұрмалаудың үлкен қатесін жасайды. Бұл жапқыш адамның жасырындығын, екіжүзділігін, Хупердің жеке мақтаныш сезімін және оның оқшаулану әсерін көрсетеді, сонымен қатар екінші күнәның жасырылған сипатын да білдіреді. Хоторнның екіұштылықты қолдануын оқиға орнының, жарық пен эффектілердің өзгеруі және сенімсіз баяндаушының көмегімен құрылған, шындыққа жақын немесе жасанды оқиға арқылы көрсетуге болады. Баяндаушының сенімділігі күмәнді, өйткені ол тікелей дереккөз емес. Үшінші тұлғада баяндаушының көмегімен дін қызметкерінің ниеті ашылмағандықтан, оқиғаның күмәнділігі сақталады. Кінәнің жасырылған табиғаты: Хупер уағызында жасырын күнә және жақын жандардан жасыратын қайғылы құпиялар туралы ойларды оятады. Хупер күнә мәселесін, ашық мойындалған өкінішті және әлемнен жасырылған өкінішті мойындайды. Хупер өз болмысындағы қараңғылықты жұртқа көрсеткенде, өзінің жек көрінішті, жасырылған жағы мен саналы жағы арасындағы кедергіні жояды. Бұл кедергі жасырылған өкініштің көрінісіне айналған жапқыш арқылы бейнеленеді. Оқиғада Хупер қауымға барлығының қара жапқыш киетінін хабарлайды, осылайша әркімнің жасырын өкініші бар екенін білдіреді. Күнәкарлардың қауымы: Хупер қала тұрғындарына күнәға қарсы тұруға тырысса да, барлығы күнәға ортақ екенін түсіндіреді. Барлық адам да күнә жасайды және олар өздерінің күнәсіне бетпе-бет келуді немесе одан қашуды шеше алады. Хупер сабақ беруге тырысады. Сабақтың мазмұны Хупердің "жасырын күнә" туралы уағызына ұқсас болуы мүмкін, бірақ қала тұрғындары осы сабақты жеткізу тәсіліне ыңғайсыздық сезінеді. Олар үшін жапқышты күнде көруге мәжбүр, ал уағызды аптасына бір-екі рет ғана естиді. Мораль: Хоторнның Хупердің жапқышын пайдалануы, біз оны қабылдасақ та, қабылдамасақ та, барлығымыз күнә жасаймыз және жасаған істерімізге жауап беруіміз керек, өйткені үкім барлық адамға келеді. Хупер өзінің ізбасарларына жасырын күнә мен өкінішті сөзбе-сөз көрсетуді шешеді. Джон Х. Тиммерман Хоторнның жазу стиліне байланысты Хупердің қара жапқышты үнемі қолдануы оны оның басты жауыз тұлғаларының біріне айналдырады деп атап көрсетеді. Бұл Хупердің өзін адамзаттан бөліп, Елизаветаға деген махаббатынан бас тартып, жапқышқа құмар болуынан туындайды.

Таңбалар

Қара перде – жасырын күнәлардың және адам табиғатының қаншалықты қорқынышты бола алатынын көрсетеді. Бұл, мүмкін, әр адамның жүрегіндегі жасырын күнәны білдіретін болса, немесе Мистер Хупердің кейбір оқырмандардың ойнаған неке адалдығын бұзу деп санайтын нақты күнәсының символы болуы мүмкін. Хупер – әрбір адамның бейнесі ретінде, өзінің жалғыз тағдырын көтеріп, трагедиялық шындықты бейнелеу үшін; және Хупердің іс-әрекеттері қажеттілік пен пайдаға сәйкес келмейтін, адам тепе-теңдігінің бұзылуын көрсетеді. Эдгар Аллан По министр Хупердің оқиғаның басында қайтыс болған әйелмен неке адалдығын бұзғаны мүмкін деп болжады, себебі осы күні ол алғаш рет перде кие бастады, «және қара бояумен жасалған қылмыс (жас әйелге қатысты) жасалған, бұл автордың ойымен келісетін адамдар ғана сезіне алады». Министр Хупер өзінің келініне неге перде киетінін түсіндіре алмайды, себебі ол берген уәдесіне адал, тіпті өлгенде де әйелге бетін көрсеткісі келмейді. Соңында, екі жобалаушы оның қыздың рухымен қол ұстасып келе жатқанын көреді. Басқа бір көзқарас бойынша, қара перде пуритандықтардың күнә мен күнәға деген құштарлығын көрсетеді. Пуритандар тағдырға сенген және тек «Құдайдың таңдағандары» ғана сот күні келгенде құтқарылады деп сенген, ал құтқарылғандарды құтқарылмағандардан анықтау процесі пуритан өмірінің маңызды бөлігі болған. Бір қарт әйел мәжілісханаға кіргенде, «Мен бұны ұнатпаймын, – деді ол, – Ол бетін жасырып, өзін қорқынышты бір нәрсеге айналдырды». Оқиғада министрдің қара жамылғыны қалай, не үшін және қашан кие бастағаны туралы ешқандай ақпарат берілмейді, ол жай ғана бар, және бізге айтылғандай, министр әдеттегідей өмір сүруде. Тек бір айырмашылық – оның бетін жауып тұрған перде және қауымның оған қазіргі көзқарасы. Бұл Хоторн пуритандардың күнәға қатысты тым қатал бағалауын сынап тұр, олар үшін күнә – жоққа шығаруға болмайтын қателік, «Хупер нақты күнә жасауы керек емес еді; қатал пуритан үшін оның адамгершілігі жеткілікті күнәлі болды, және ол оны ортағасырлық тәуіпшілер шашын кигендей киді. Асылынан кем нәрсенің бәрі – абсолютті жемқорлық». Хоторн қарт әйелдің сөзінен кейін баяндаушыны қауымның ішкі сезімдерін көрсету үшін пайдаланады, тіпті олардың сыртқы реакциясы мүлдем басқаша болғанмен, «Оның сөздеріне нәзік күш сыйды. Қауымның әрбір мүшесі, ең кінәсіз қыз да, ең қасарысқан адам да, уағыздаушының өзіне жақындап, өзінің қорқынышты пердесі артында олардың жасаған істерінің немесе ойларының сақталған әділетсіздігін ашқандай сезінді». Бұл «жасаған істің немесе ойдың әділетсіздігі» испан инквизициясына (осыдан әділетсіздікті қолдану) еске салады және пуритандық қауым өздерінің кемшіліктерін түсіне бастағанын көрсетеді: яғни, дін қызметкеріне және кез келген басқа адамға қара шапан сияқты ырым-жырымдарға қатысты тым қатал бағалау. Қорқыныш, ақырында, қауымның құтқарыла ма, құтқарылмай ма деген ойларынан туындайды. Олар министрді оның пердесі үшін сынап, қатты дауыстайды, бірақ олардың жеке құтқарылуларына сенімсіздігі анық, сондықтан басқаларды қатал соттау оларды көкке баратынына ешқашан сенімді болмаған адамдар үшін өзін жеңілдетудің жолы ретінде қарастыруға болады.

Сыни жауап

Бұл әңгіме «Екі рет айтылған әңгімелер» жинағында жарияланғанда, 1837 жылғы 10 наурыздағы «Boston Daily Advertiser» газетінің анонимді рецензенты «Кішкентай Эннидің саяхаты» немесе «Қалалық су сорғысынан тамған су» сияқты жұмыстардың әдемілігі мен нәзіктігін, «Министрдің қара жамылғысы» және «Доктор Хайдеггердің тәжірибесі» сияқты мазмұны терең әрі қорқынышты туындылардан гөрі артық көреді» деп жазды. Эдгар Аллан По Натаниел Хоторнның әңгімелеріне бірнеше сын айтты. Хоторн Подан аралас пікір алды, ол «әр беттен биік қиял жарқырайды» деп жазды. Алайда, Хоторнның стильі мен кейіпкерлерді дамытудағы жан-жақтылықтың жетіспейтінін атап өтті. По Хоторнның «шынайы гений» иесі екенін, бірақ оның жазу тақырыптарын жетілдіруі керектігін айтты. «Екі рет айтылған әңгімелер» жинағына жазған рецензиясында По Хоторн жиі қолданатын әдіс – аллегорияны ұнатпайтынын білдірді.

Мұра және бейімделулер

Реверэнд Хупердің әңгімесіндегі уағызы, Ромео Кастеллучидің режиссерлік еткен, Виллем Дафоның Реверэнд Хупер рөліндегі "Министрдің қара жамылғысы" (2016) атты драмалық туындының бастапқы нүктесі болды. Тексін Клаудиа Кастеллучи жазды, ал түпнұсқа музыкасын және дыбыс дизайнын Скотт Гиббонс жасады.