Кіріспе

Шотланд ақсұлтаны және регенті (1537–1609)

Джеймс Гамильтон, Арранның 3-ші графы (1537–1609) – шотланд аристократы және әскери қолбасшы, Шотландия реформациясы кезінде француздық үстемдікке қарсы шықты. Ол Шотландияның бұрынғы регенті Шателло герцогы Джеймс Гамильтонның үлкен ұлы болды. Ол патшалық әулеттен шыққан, кейде Шотландия тағына мұрагерлікте үшінші немесе төртінші болып саналды; оған бірнеше патшалық үйлену ұсынылған, бірақ ол ешқашан үйленбеді. Ол Шотландия королевасы Мэримен бірге Францияға барып, шотланд гвардиясына басшылық етті. Шотландияға оралғаннан кейін Мэри мен оның француздық қолдаушыларына қарсы протестанттық партияның жетекшісі болды. Дегенмен, 1562 жылы ол ақыл-есінен айырылып, өмірінің соңына дейін қамауда өтті.

Регент Арранның некеге тұру жоспары

Регент таққа екінші кезекте тұрған ұлына түрлі патшалық үйленулерді ұсынды. 1543 жылдың наурыз айында Джеймс V-нің жесірі Мэри Гиз ағылшын елшісі Ральф Садлерге регенттің қызы Мэриді ұлына үйлендіруді ниеттенгенін айтты, бірақ ол бұған қарсы болды. 1543 жылдың желтоқсанында француз елшілері регенттің Джеймсті Англия королі VIII Генрихтің қызы леди Елизаветаға (кейіннен I Елизавета) үйлендіргісі келетінін естіді. Мүмкін, бұл Генрихтің регенттің адалдығы үшін берген сыйы болған, бірақ бұл ұсыныс та жүзеге аспады. Генрих жас патшаны ұлы Эдуардқа үйлендіргісі келді. Регент протестант болғандықтан, Шотландиядағы кең тараған қарсылыққа қарамастан, бастапқыда бұл идеяны қолдады. Бірақ 1543 жылы регент католик дініне қайтып, кардинал Битонның француздық фракциясына қосылды. Генрих «Жұмбақ сүйгіштік» деп аталатын жауап ретінде тоғыз жылдық соғыс бастады, мақсаты – Шотландияны ағылшын некесін қабылдауға мәжбүрлеу. 1544 жылдың қазан айында Джеймс Сент-Эндрюс қамалына жеткізілді, онда ол кардинал Битонның қонағы болды және регент пен кардиналдың одағына кепілдік берді. Регент Мэриді Джеймске үйлендіруді жалғастырды. Оның жартылай інісі Джон, Пейсли аббаты, 1545 жылдың 28 қазанында Лорд Сомервиллмен және Ангус графымен кездесіп, олардың қолдауын алуға тырысты. Сомервиллдің ұлы Джон Мэри Гизге оларды көндіруге болмайтынын жазды. Бранстанның Александр Крихтон және Франциядағы дипломат Иоганнес Штурм да Англияға осы неке ұсынысы туралы ескертулер жіберді. Штурм бұл некенің ағылшын-француз бейбіт келісімдеріне кедергі келтіретінін түсінді. Джеймс кардиналдың күзетінде қалды. 1546 жылдың ақпанында оған латын тіліндегі жаттығулар кітабы мен Эзоп ертегілерінің көшірмесі жіберілді. 1546 жылы протестанттар Сент-Эндрюс қамалын басып алып, кардиналды өлтірді. Джеймс тұтқынға алынды. Регент Сент-Эндрюсті қоршады; протестанттар Джеймсті Генрих VIII-ге беруге ұсынды, оның орнына ағылшын флотының көмегін сұрады. Генрих VIII келісім білдірді, бірақ флотты жібермеді. 1546 жылдың 14 тамызында Шотландия Парламенті Джеймсті тұтқындық кезеңіне дейін патшалық мұрадан шеттеді (сол кезде ол үшінші болып тұрды). Генрихтің уәделеріне қарамастан, қамал француз кемелерінің көмегімен алынды. Регент Арран енді Мэридің Франция королі II Генрихтің ұлы және мұрагері, дофин Францискке үйленуіне келісті, бұл Хэддингтон шартымен бекітілді. Мэри мен Францисктің некесін ұйымдастырғаны үшін регент Шателло герцогы болды, ал Джеймс оның орнына Арран графы атанды. Ол француз титулын мұраға алмады, өйткені оның әкесі оны 1559 жылы жоғалтқан. 16 жасқа толмағандықтан, ол корольдік Шотландия гвардиясының (Garde Écossaise) капитаны болып тағайындалды және 1557 жылы Сент-Квентин қорғанысында көзге түсті. «Эмблема Д'Альсиа» атты кітабы оған арналған еді. Арранның жеке таңбаларының бірі – төмен бағытталған жебемен тесілген жүрек болды. 1553 жылдың 24 қаңтарында француз патшалық қару жасаушысы Бенедикт Клей Джеймс үшін қару-жарақ жинағына тапсырыс алды, оны 1553 жылдың 8 сәуіріне дейін жеткізіп беру керек болды. Қару-жарақ өрнектелген және алтынмен қапталған жиектермен безендірілді, сондай-ақ морион, бургуньон және басқа да керек-жарақтар кірді. 1548 жылдың сәуір айында II Генрих Арранға Монпенсье герцогының қызы Франсуазаны қалыңдық ретінде ұсынды. Кейіннен, Мария дофинге белгіленгеннен кейін, Джеймске әйел ретінде бірнеше сарай қыздары ұсынылды. Олардың бірі – 1557 жылдың мамыр айында II Генрихтің сүйіктісі Диана де Пуатьедің қызы Мадмуазель де Буйон болды. Басқа ұсынылған келіндердің ішінде Клод де Рие, Луиза де Рие (Эльбуф графы Ренеге үйленген) және Жан де Савой болды. Бірақ Джеймс үйленбеді.

Елизавета патшайым

1554 жылы Джеймстің әкесі Шотландия регенттігінен бас тартты, содан кейін Англияға жақын саясат ұстанды. Джеймс 1557–1558 жылдары протестант болғандықтан Францияда тұтқындалған болуы мүмкін деген болжам бар. 1558 жылы Шателло Джеймсті Англия королевасы Елизавета I-ге үйлендіруді ұсынды, бұл Англия-Шотландия одағын нығайтуға бағытталған болатын. Бұл ұсынысты Шотландиядағы жетекші протестант дін қызметкері Джон Нокс және Солсбери епископы Джон Жьюэл қолдады. Протестанттар қауымының лордтары да осы жобаны қолдады. Епископ Жьюэл 1560 жылдың маусым айына дейін үйленуге жауапкер болды, ал Елизаветаның жеке пікірі белгісіз. 1559 жылы Шателло мен Джеймс өзін протестант деп жариялады. Джеймс Англия дипломаты Томас Рэндольфтың сүйемелдеуімен Шотландияға оралды, ал оны Ральф Садлер қарсы алды. Бұл екі дипломат та оны өз достары деп есептеді және Шотландия реформациясы кезіндегі қақтығыстар туралы ресми хат алмасуларында оның психикалық тұрақсыздығының белгілерін байқады. 1560 жылдың 8 желтоқсанында Елизавета шотланд елшілері Уильям Метланд, Мортон графы және Гленкерн графына жасаған үйлену ұсынысын қабылдамайтынын мәлімдеді. Кейінгі дереккөздердің бірі, Годскрофттан шыққан Дэвид Хьюм, үйлену ұсынысының "мүмкін емес екеніне және Мортонның білгеніндей, оған ұсыныс ұнамайтынына" сенді, бірақ бұл мәселе Шотландия Парламенті тарапынан талқыланды.

М. де Бофорт

1559 жылы маусымда әкесі протестант дініне өткенде, Джеймс әкесінің Франциядағы Шателлоро иеліктерінде, мүмкін Шато-де-ла-Бреландиерде болды және француз билігінен қашуға мәжбүр болды. Шілде айына қарай ол Швейцарияға қауіпсіз жетті, жол бойы 15 күн орманға жасырынып жүргендігі хабарланды. Франциядан қашуын Елизаветаның кеңесшісі Уильям Сесил және Париждегі ағылшын елшісі Николас Трокмортон ұйымдастырды. Гамильтон алдымен Женеваға, содан кейін Цюрихке, онда Петр Мартирдің қонағы болды, одан кейін Лозаннаға барды. Сол жерде ол Томас Рэндолфпен (Барнаби деген атпен таныс) кездесті. Олар Фландрия арқылы Англияға жасырын түрде сапарлады. Лондонға келгенде Сесилдің Вестминстердегі үйінде тұрды. Ол Хэмптон-корт саябағында королевамен жеке кездесті. 1559 жылдың маусым айының соңында Трокмортон Сесилге Францияда Джеймске қалай қатыгездікпен қарағанын баяндады. Джеймс кеткеннен кейін оның шотланд гвардиясының бір бөлігі француз сарбаздарымен төбелес жасады. Оны тұтқындауға жауапты француз комиссарларының бірі, оның жақын туысы болғандықтан, Шотландия королевасы Мэриге кешірім сұрауға тырысты. Трокмортон Мэри Джеймсті "ашкөз сатқын" деп айыптағанын естіді және бұл жаңалықтың Шотландиядағы ағылшын саясатын ілгерілетеді деп үміттенді. Трокмортон хатты Шотландиядан алып келе жатқан Сэнди Уайтлаудың осылай істейтініне сенді, және Уайтлау Джеймстің әкесінің досы болмаса да, Джеймс пен Елизаветаның некесіне қолдау табады деп ойлады. Елизавета Джеймстің жағдайына жеке құрмет көрсеткенімен, Англия саясаты үшін құтқару операциясы – бұл Ескі Одақты аяқтауға жасалған қадам болды, себебі Арранның отанына оралуымен оның әкесі, мемлекеттің "екінші тұлғасы" ретінде, Конгрегация лордтарының жетекшісіне айналатынын білді. Уильям Сесил 1559 жылдың 24 тамызында «Менің тілегім – осы аралдың келісім мен бірлікте болуы» деп жазды. Джеймс Англия арқылы саяхаттағанда «Монсье де Бофорт» деген атты қолданды. Оның Шотландияға сапары туралы епископ Жьюл Питер Мартирге және Генри Буллинджерге жазған хаттарында айтылған. Араларындағы хат алысқанда Арранды Крито, Рэндолфты Памфилус, ал Елизаветаны Глицерий деп атады. Осы құпиялылыққа қарамастан, Бервиктегі ағылшын қолбасшысы сэр Джеймс Крофт 14 маусымға дейін жоспар туралы білген.

Шотландияға оралу

Джеймс алдымен Бервик-апон-Твид қамалына барып, шотланд реформаторы Генри Балнавеспен кездесті. Чевиот төбелері арқылы түн ортасындағы сапардан кейін, 1559 жылдың 10 қыркүйегінде, жексенбі күні таңғы сағат бір-екіде ол Тевиотдейлге жетті және Гамильтон сарайында әкесімен қайта қосылды. Оның кіші інісі, лорд Дэвид Гамильтонға осындай сәттілік бұйырмады. 15 жастағы Дэвид 1559 жылдың 17 шілдесінде тұтқындалды. Ол алдымен Винсенн сарайында түрмеге қамалып, 1560 жылдың наурыз айында Амбуаз сарайына жамылғыға оралған күйінде ауыстырылды.

Леди Кэтрин Грей

1560 жылдың қыркүйегінде Дунбар қамалының француз капитаны Сарлабус Елизаветаның кеңесі Аран үшін Саффолк герцогинясының қызы, ағылшын тағының мұрагері Леди Кэтрин Греймен балама неке жоспарын ұсынды деген қауесет таратуға тырысты. Арран Эдинбург саудагерінің қызы және Катберт Рамзидің күйеу баласы Элисон Крейг немесе Крейктің әйелінің қомпанииясында болды. Рэндольф 1561 жылдың желтоқсанында оны "жақсы, әдемі қыз" деп сипаттады, ал Ботуэлл графының, Колдингэм аббаты Джон Стюарт лордының және Эльбуф маркизі Ренедің араласуы қарулы қақтығысқа ұласты. Ботуэлл мен Лорд Джон Стюарт масканың бөлігі ретінде қаладағы үйлерді аралаған болуы мүмкін.

Жауабында батыл әрі батыл

Джеймс қауым иелеріне қосылды және шотландтық реформация үшін француздар мен Мэри Гизге қарсы талмай күресті. Өзінің інісі Роберт, Максвеллдің шеберімен бірге, әкесінің бұйрығымен 10 қазан 1559 жылы Джеймс және оның достары Далдоуиден ақша мен күміс заттарды алып, 9 қараша 1559 жылы Данблан епископ сарайына шабуыл жасады. Жанет, леди Флемингке тиесілі алтын алқаны алып, епископ пен оның күмісін Стирлинг қамалы мен Фолкленд сарайына алып кетті. Алпыс жастағы епископ Рождествоға дейін Кемпбел қамауында тұтқынға алынып, баспана ақысын төлеуге мәжбүр болды. 1560 жылдың қаңтар айында Аран Файфтағы соғысқа жетекшілік етіп, Ральф Садлер мен сэр Джеймс Крофтқа Дисарт, Вемис, Купар және Абердурдан есептер жіберді. Англиядағы француз елшісі Жиль де Нуайль шотланд көтерілісшілері Елизаветаға егер жеңіске жетсе, Шотландия әміршілерінің келісімімен Аран Шотландияның королі болады, ал Англия оның үстелдік мемлекеті болады деп айтқан. Шотландия Англияға жыл сайынғы салық төлейді, ал Елизавета Шотландияның гербін өзінің гербіне қосады. Кейінірек, 1583 жылғы ағылшын құжаты шотланд аристократиясының Мэри мен оның француздық байланыстарына наразы болғандықтан Арранды Шотландияның королі етуге ниеттенген болуы мүмкін екенін көрсетеді. Аристократтар "оны үкіметтен толығымен айыруға бекінген еді және оны Шателерой герцогының үлкен ұлы, Аррейне графының билігіне орналастыруды жоспарлаған, ол сол кезде үлкен үміт пен қабілеттің иесі болған". 1560 жылдың қаңтар айында шотланд протестанттарының өтініші бойынша Елизавета Уильям Винтердің басшылығымен Шотландияға флот жіберді. Флот королеваға тиесілі 17 ірі кемеден тұрады, жалпы саны 3000 сарбазды тасымалдады; флоттың бір бөлігі Франциядан Шотландиядағы француз әскерлерін аштықтан құтқару үшін келіп жатқан жабдықтауды тоқтатуға міндеттелді. Қаңтардың соңында Аран ағылшын адмиралы Уильям Винтермен Бёрнтислендте кездесіп, батыстағы әкесінің жеріне қайтуға дайын екенін айтты. 4 ақпанға қарай 1560 жылы Файф қауымға өткенімен және бейбітшілік орнатылған. Ақпанның соңында Томас Рэндольф Думбартон қамалында француз агентінің сенімін жеңу үшін шотландтық болып көрінді, бірақ Аран оның кім екенін ойсыздықпен ашты. Шотландиядағы қақтығыстың орталығы Лейт қамалына ауысты. Аға Аран Бервик шарты (1560) арқылы ұйымдастырылған ағылшын әскерінің көтерілісшілерге көмектесуіне қол жеткізді. Ағылшын әскері келгенге дейін француздар Глазгоға шабуыл жасап, епископ сарайына шабуылдады. Аран олардың Лейтке 800 аттымен оралуын қадағалады. Содан кейін ол Ресталригтегі лагерьге қосылды. 4 наурызда ол Пертте қауымға қосылуға дайын Хантли графымен кездесті. 10 сәуірге дейін Лейттегі лагерден "жаман жағдайда" шығып, Холирудта демалуға кетті. Бір апта ішінде Аран Блэкнес қамалын бақылауға алды және маусым айында Мэри Гиздің қайтысынан кейін Эдинбургке бейбіт келісімдерге қатысу үшін оралды, нәтижесінде Эдинбург шарты жасалды. Реформациялық парламент протестанттық дінді орнатқаннан кейін, ол Лорд Джеймспен бірге Далхаузи қамалына барып, шіркеу кітаптары мен киімдерін өртеп жіберді.

Тағы да Мэри

1560 жылы Мэридің күйеуі Францияның Франциск II қайтыс болғаннан кейін және 1560 жылдың тамызындағы оның ағылшын некесі жоспарының сәтсіз аяқталғаннан соң, Джеймстің әкесі ұлын Мэриге қайтадан үйлендіруге тырысты, бұл идея олардың бала кезінде талқыланған болатын. Алайда Мэри осы әрекеттерге қарсылық көрсетті. Мэри 1561 жылдың тамызында Шотландияға оралды. Джеймс оның келгенімен бірге оның кеңесіне мүше болып сайланды, бірақ Рим католик дінін ұстануына байланысты сарайға жаушыл қарым-қатынас танытты. Джеймстің әкесі бұл қауесетті жоққа шығарса да, Томас Рэндольф мұны "негізсіз үлкен дүрлік" деп санады және королева "қалада осылай көп папистер болғанда қорқуға ешқандай себеп жоқ" деді. Осыған байланысты Холирудта қауіпсіздік шаралары күшейтілді. 1562 жылдың 17 қаңтарында Арран Линлитгоу сарайына Мэри, Шотландия королевасымен кездесу үшін барды және олардың қызметтері үшін өзіне және әкесіне қандай сыйақы берілуі мүмкін екенін талқылады. Королеваның жартылай бауыры Джеймс Стюарт, қазір Мар графы, 1562 жылдың 8 ақпанында Агнес Китке үйленді. Арран Мэриді Холируд сарайындағы Шруб сейсенбі күнгі тойларға қатыстырды, бірақ келесі күндері өтетін триумфтар мен маскарадтар алдында ауырып қалды. Бірнеше күннен кейін Арран Елизавета туралы "сыйқысыздықпен" сөйлегені айтылды, ал Рэндольф герцогке Арранның өзінің жетістіктеріне жоғары баға бергенін, бірақ ізгі ниет білдіргендерге жауап беруге құштар емес екенін және Елизаветаға үйлену ұсынылғандарға алғыс айтуы керектігін жеткізді. Рэндольф оның осы мінез-құлқындағы бұл кемшілікті "таңғажайып" деп тапты. Арран енді Францияда Корольдік гвардияда қызмет ету оның үшін жақсырақ болды ма деп ойлады және Эдинбургте төсекте сегіз күн бойы қиялдарға берілді. 1562 жылдың 28 ақпанында Арранның психикалық денсаулығына алаңдаған Рэндольф, ол "қиялдарға соншалықты батып, фантазиялармен өзін азықтандырып жүргендіктен, адамдар оның қауіпті және емделмейтін ауруға шалдығуы мүмкін деп қорқады немесе бір күні өзін қиын жағдайға түсіретін ақымақтық әрекет жасауы мүмкін" деп жазды. Арранның Эдинбургте сүйіктісі болған Элисон Крейк, ол Жоғары көшедегі саудагер Кэтберт Рамзидің үйінде тұрды. Bothwell, Джон Стюарт, Кольдингэмнің басқарушысы және Эльбуф графы Арранды мазақтау үшін үйге кірді. Олар маска киіп жүрді.

Ұзақ түнек

Осы іс-әрекеттің салдарынан психикалық күйзеліс пайда болды. 1562 жылы Пасхада әкесі оны Киннел үйіндегі жатын бөлмесіне қамады. Арран төсек жаймаларынан арқан жасап қашып, Форт арқылы Холлиардс қамалына, содан кейін Фолкленд сарайына жетті. Ол өзінің жауы, Ботуэлл графының, Мэри патшаны ұрлауға сөз байласты деп айыптады, сондай-ақ сиқыршылар мен шайтандар туралы қызық сөздер айтты және "барлық адамдар оны өлтіруге келді деп қорқыды". Ол патшайымның жартылай бауыры, лорд Джеймс Стюарттың анасы Маргарет Эрскиннің сиқыршы екенін айтты. Ол ақылсыз деп танылды және өмірінің соңына дейін қамауда болды. Джордж Бьюкенен, ұрлау жоспарының шындыққа сәйкес келіп, Арранның батыр екенін айтты, Арран алдымен Сент-Эндрюс қамалында, содан кейін Ботуэлл де ұсталған Эдинбург қамалында қамалғанын мәлімдеді. Рэндольф Арранның бұрынғы одақтасы Трокмортонға графтар "өздері жасаған құдыққа" түскенін жазды. Герцог Дамбартон қамалын басқарудан мәжбүр болды. Арранның Эдинбург қамалындағы шығындары, оны Мар графы ұстаған, Шотландия королевасы Мэридің "Бенефистің үштен бірі" деп аталатын кірісінен төленді. Бұл күн сайын 40 шиллинг, яғни бір жылға 732 шотланд фунты болды. Оның үй шаруасының шығындарын Мардың екі қызметшісі, капеллан Эндрю Хаги және Джером Боуи есептеп отырды. Рэндольф 1564 жылғы қаңтарда Сесилге жазған хатында Арранның қараңғы бөлмелерде, аз адамдармен және аз сөйлеумен жалғыздыққа бейім екенін және кездескендерінің барлығына күдікпен қарағанын айтты. Ол сондай-ақ сары аурумен де ауырған. Ол аз тамақтанды, көбінесе төсекте жатты және тыныштықпен ұйықтамады. 1565 жылғы қаңтарда әкесі Мэриден оның босатылуын сұрап Эдинбургке келді. Ол Арранды қамалда көріп, оны сүйді, бірақ ол кешірім сұрап, бірнеше сөз айтпады және тұтқын күйінде қалды. 1566 жылғы сәуірде Арран босатылып, ауырып, сөйлеу қабілетінен айырылып, Гамильтонға келді. Ол Гамильтон қамалынан 6 шақырым қашықтықта болуға тиіс болды. Оның әкесі 1575 жылғы 22 қаңтарда Гамильтон қаласында қайтыс болды. Ол әкесінің мүлкін мұраға алды, бірақ ақылсыз болғандықтан, оны ағасы Джон қамқорлыққа алды. Джон және оның басқа ағасы Клод, Пейсли аббаты, Арранды Крейгнетхан қамалында тұтқын күйінде ұстады, және Генри Киллигрю 1575 жылғы тамызда, егер ол жақсы күтімде болса және бостандыққа шықса, жазылуға үміт бар екенін хабарласа да, оған ешқашан бостандық берілмеді. Оның анасы Маргарет Дуглас, әпкелері Элизабет Дуглас (Регент Мортонның әйелі) және Джанет немесе Беатрикс Дуглас, Лорд Максвеллдің әйелі, оның қарындасы Энн (Хантли графының анасы) және кенже інісі Дэвидтің бәрі де психикалық денсаулық проблемаларына тап болды. Томас Рэндольф Арранның "бұрын да осы жағдайға екі рет түскенін", ал оның анасы мен әпкелері "кейбір уақыттарда немесе жылдың көп бөлігінде тыныш емес көңіл-күймен" күрескенін жазды. Рэндольфтің Арранның симптомдарын сипаттауы қазіргі заманғы мания және екіполярлық бұзылыс диагнозына ұқсас, бірақ оның психологиялық жағдайының толық егжей-тегжейі белгісіз болып қалады. Джон мен Клод Шотландия королевасы Мэриді қолдады, сондықтан 1579 жылғы мамыр айында бұрынғы регент Мортон Джеймсті түрмеден босату үшін Гамильтон мен Крейгнетанды басып алды. Джон мен Клод Англияға қашып кетті, бірақ Арран, оның анасы және лорд Дэвид Линлитгоуға жеткізілді, ал оның иеліктері үкімет тарапынан басып алынды. 1581 жылы оның графтығын Джеймс Стюарт (1595 жылы қайтыс болды) алды, бірақ 1585 жылы оның иеліктерімен бірге қайта қалпына келтірді. Ол үйленбегендіктен, оның атағы немере інісі Джеймске, 2-ші маркизге берілді. 1537 жылы Шотландияның Ланаркшир аймағында туған. 1542 жылғы 14 желтоқсан Шотландия королевасы Мэри I-нің таққа отыруы, король Джеймс V-ге мұрагерлік ету. 1548 жылғы тамыз Королева Мэримен бірге Францияға жіберілді. 1562 жылы ақылсыз деп жарияланды. 1567 жылғы 24 шілде Шотландия королі Джеймс VI-ның таққа отыруы, королева Мэри I-ге мұрагерлік ету. 1575 жылғы 22 қаңтар Әкесі Гамильтон қаласында қайтыс болды және ол Арранның 3-ші графы болды, бірақ ол ақылсыз болғандықтан, Джон де-факто граф болды. 1579 жылы графтық иеліктен айырылды және құпия кеңес Джон мен Клод Гамильтонды тұтқындауға шешім қабылдады. 1603 жылғы 24 наурыз Англия королі Джеймс I-нің таққа отыруы, королева Елизавета I-ге мұрагерлік ету. 1609 жылғы наурыз айында қайтыс болды.