Кіріспе

Австралияның виза саясаты қолданылатын аумақ – Австралияның көші-қон аймағы. Бұл, Австралия үкіметінің Австралияның виза және көші-қон саясатын іске асыру мақсатында құрған заңдық құрал. Австралияның көші-қон аймағы үкіметтің белгілейтініне сәйкес, Австралия бақылауындағы аумақтарды қамтиды. 2001 жылға дейін Австралияның көші-қон аймағына материк пен бірқатар сыртқы аумақтар кірген. Мысалы, Норфолк аралы 2016 жылға дейін Австралияның көші-қон аймағының құрамына кірмеген. Австралияның жалпы виза саясатына сәйкес, Австралия азаматы емес, Австралияның көші-қон аймағында Австралия визасын ұстауы тиіс. Мұндай визасы немесе күту визасы болмаған жағдайда, ол азамат емес деп есептеледі және «рұқсатсыз келген» ретінде қарастырылады. Алайда, көші-қон аймағының басты әсері – аймақтан тыс жерлерге рұқсатсыз келгендердің Австралия соттарындағы шағымдарын қарау мүмкіндігі шектеулі. Австралия үкіметінің 2001 жылдың қыркүйегінде Австралияға рұқсатсыз келудің ағынын тоқтату стратегиясы аясында «Көші-қон (көші-қон аймағынан шығару) туралы» 2001 жылғы заң мен «Көші-қон (көші-қон аймағынан шығару) (салдарлы ережелер) туралы» 2001 жылғы заң қабылданды. Бұл заңдар Австралияның көші-қон аймағынан бірқатар сыртқы аумақтарды алып тастады. Аталған аумақтарға Индонезия мен Австралияның арасындағы Үнді мұхитында орналасқан Эшмор, Картиэ, Рождество және Кокос аралдары кірді. Бұл өзгерістің нәтижесінде, сол жерге рұқсатсыз келгендер, «теңізден келгендер» деп аталатын азаматтардың виза алуға өтініш беру мүмкіндігі шектелді. Дегенмен, министр мұндай адамдарға «қоғамдық мүдделерді» ескере отырып, виза беруге құқылы болды. 2010 жылы Жоғарғы сот Рождество аралындағы рәсімдердің заңсыз және конституцияға қайшы екенін мәлімдеді. Осы аумақтар алынып тасталғаннан кейін, баспана іздеушілердің саны артып, олар осы аралдар арқылы Австралия материгіне жетуге тырысты. Бұл тактикамен күресу үшін 2012 жылдың 30 қазанында Австралия үкіметі Австралияның бүкіл материгін Австралияның көші-қон аймағынан алып тастады. Бұл өзгерістің мақсаты – кемемен келгендердің сот арқылы тексеру құқығын шектеу болды. Алынып тастауға дейін, кемемен материкке жеткен баспана іздеушілерді Науру немесе Папуа-Жаңа Гвинеяның Манус аралындағы оффшорлық иммиграциялық орталықтарға жіберуге болмады. Австралияның көші-қон аймағынан аралдарды алып тастау – Австралияның көші-қон саясатының даулы мәселесі болып қала береді. Босқындарды қорғаушылар Австралияның халықаралық құқық бойынша босқындарды қорғау міндеттемелерін орындамай отырғанын айтады. Бұл Хауард үкіметімен қабылданбады, ол халықаралық құқық Австралияны тек уақытша қорғауға міндеттейді, бірақ міндетті түрде тұрақты қоныстануға емес деп мәлімдеді.

Рұқсатсыз келгендерге әсері

Австралия үкіметі бұл аймақтарда Австралияның пана іздеушілерге Австралияда тұрақты түрде тұруға виза беруге міндетті емес екенін мәлімдейді (уақытша қорғаудан өзгеше). Австралияның көші-қон аймағынан аумақтарды алып тастаудың басты мақсаты – Австралия соттарының қарауына рұқсатсыз келгендердің кіруін шектеу. Қауіпсіздікке ие аймаққа қонған босқын тек ҚҰБ-ның (БҰҰ-ның Бас қашқындығы жөніндегі комиссариаты) арқылы ғана босқын мәртебесіне өтініш бере алады. Заңдарға рұқсатсыз келгендерді олардың қорғанысқа қатысты талаптары қарастырылатын басқа елге көшіруге қатысты өкілеттіктер де енгізілді. Осы өкілеттіктерді пайдалана отырып, мыңдаған пана іздеуші Рождество аралы, Науру және Манус аралдарындағы теңіз жағалауындағы иммиграциялық ұстау орындарына көшірілді. Келесі жылдары үкімет тағы да бірқатар аралдарды алып тастады, кейде бұл шараны пана іздеушілер келгеннен кейін, кері күшпен қолдануға тырысты. Дегенмен, 2008 жылы Рудд үкіметі уақытша қорғау визасы жүйесін жойды. Кемемен келгендерді Рождество аралына қайта бағыттау практикасы жалғасты, бұл сот қарауына мүмкіндік бермеді. 2013 жылдың 16 мамырында Австралия Парламенті көші-қон аймағынан бүкіл Австралия материгін алып тастауға бағытталған заңды қабылдады.

Ажыратудың құқықтық салдары

Кейде Австралияның бөлігінен (аймағынан) бас тарту Австралияның сол аймаққа қатысты егемендігіне қатысты шатасу тудырды. Конституциялық биліктердің көптеген өкілдері көші-қон аймағынан аумақты бөліп шығару Австралияның егемендігіне әсер етпейді деген пікірді білдірді. Көші-қон аймағынан аумақтарды "бөліп шығару" Австралия азаматтары мен тұрақты түрғындардың сол аймаққа бару және онда болу құқығына әсер етпейді, сондай-ақ осы аймақтар мен Австралияның қалған бөлігі арасында саяхаттау үшін ешқандай құжат қажет емес. Сондай-ақ, жарамды визасы бар адамдардың осы аумақтарға келуіне байланысты азамат емес адамдардың құқықтарына да ешқандай әсер етпейді.

Норфолк аралын аймаққа кіргізу

Австралияның сыртқы аумағы Норфолк аралы 2016 жылдың 1 шілдесінен бастап Австралияның көші-қон аймағына қосылды. Осы күннен бастап Норфолк аралында тұратын әрбір адам Австралия азаматы болуы тиіс немесе 1958 жылғы Австралия көші-қон заңына сәйкес виза ұстауы керек болды, ал бұл мәселеге қатысты арал заңнамасының барлығы күшін жойды. Иммиграция және шекараны қорғау департаменті жүйені басқаруға жауапкершілік алды, ал азамат емес рұқсат иеленушілер (қосымша рұқсаттары барлар емес) және Норфолк аралының тұрақты тұрғындарына Австралияның ұқсас визалық санаттары берілді. Дегенмен, Норфолк аралында жұмыс істеуге рұқсат алған адамдар үшін «Уақытша тұрушының оралу визасы (159-шы топтама)» деп аталатын жаңа уақытша виза құрылды, олар тек Норфолк аралында жұмыс істеуге құқылы болды, Австралияның қалған бөлігінде емес.