Кіріспе
Австралияның Жоғарғы соты – Австралия заң жүйесінің жоғарғы соты. Ол Австралия Конституциясында және қосымша заңнамада белгіленген мәселелер бойынша бастапқы және апелляциялық юрисдикцияны жүзеге асырады. Жоғарғы сот 1903 жылғы Сот жүйесі туралы заңның (Cth) қабылдануынан кейін құрылды. Оның құқықтары Австралия Конституциясының III тарауында көзделген, ол оған (және Парламент құрған басқа соттарға) Ұлттық Достастықтың сот билігін береді. Жоғарғы сотқа қатысты тағы бір құқықтық құжат – 1979 жылғы Австралия Жоғарғы соты туралы заң (Cth). Сот судьялары 70 жасқа толғанға дейін толық мерзімге тағайындалады, егер ертерек зейнетке шықпаса. Әдетте, сот «арнайы рұқсат» деп аталатын рәсім арқылы тараптардан апелляциялық шағымдарды қабылдайды. Егер тараптың өтініші қабылданса, сот толық отырыс өткізеді, онда әдетте екі тараптан да ауызша және жазбаша түсіндірмелер ұсынылады. Отырыс аяқталғаннан кейін сот шешім шығарады. Арнайы рұқсат рәсімі сот өзінің бастапқы юрисдикциясын қолдануды шешкен жағдайларда қолданылмайды; алайда, сот әдетте өзінің бастапқы юрисдикциясын Австралияның төменгі сотына жүктейді. Сот 1980 жылдан бері Канберрада, Парламенттік аймақта орналасқан және Бурли Гриффин көліне қарап тұрған, арнайы салынған Жоғарғы сот ғимаратында орналасқан. Бұрын сот отырыстары штат астаналары арасында, әсіресе Мельбурн мен Сиднейде кезекпен өткізілген, және сот Канберрадан тыс жерлерде де тұрақты түрде отырыс өткізуді жалғастыруда.
The High Court of Australia is the apex court of the Australian legal system. It exercises original and appellate jurisdiction on matters specified in the Constitution of Australia and supplementary legislation. The High Court was established following the passage of the Judiciary Act 1903 (Cth). Its authority derives from chapter III of the Australian Constitution, which vests it (and other courts the Parliament creates) with the judicial power of the Commonwealth. Another legal instrument pertaining to the High Court is the High Court of Australia Act 1979 (Cth). They are appointed permanently until their mandatory retirement at age 70, unless they retire earlier. Typically, the court operates by receiving applications for appeal from parties in a process called special leave. If a party's application is accepted, the court will proceed to a full hearing, usually with oral and written submissions from both parties. After conclusion of the hearing, the result is decided by the court. The special leave process does not apply in situations where the court elects to exercise its original jurisdiction; however, the court typically delegates its original jurisdiction to Australia's inferior courts. The court has resided in Canberra since 1980, following the construction of a purpose built High Court building, located in the Parliamentary Triangle and overlooking Lake Burley Griffin. Sittings of the court previously rotated between state capitals, particularly Melbourne and Sydney, and the court continues to regularly sit outside Canberra.
Апелляциялық сот төрелігі
Конституцияның 73-бабы Жоғары сотқа штаттар мен аумақтардың жоғарғы соттарынан, сондай-ақ федералдық юрисдикцияны жүзеге асыратын кез келген соттан келіп түскен шағымдарды қарау өкілеттігін береді. Ол өзінің бастапқы құзыреті шегінде қабылданған шешімдерге де шағымдарды қарауға құқылы. Жоғары соттың апелляциялық құзыреті Сот жүйесі туралы заңмен шектеледі, ол апелляцияны қарау алдында ерекше рұқсат алуды талап етеді. Ерекше рұқсат тек қана қоғамдық маңызы бар құқықтық мәселе туындағанда, соттар арасындағы дауды қамтитын немесе "әділеттілікті қамтамасыз етуге ықпал ететін" жағдайларда ғана беріледі. Ерекше рұқсат алу отырыстарын әдетте Жоғары соттың екі немесе үш судьясынан құралған алқабасқарады. Дауласушы тараптар әдетте жазбаша материалдармен қатар 20 минуттық ауызша баяндамамен шектеледі.
Таза кеңес шағымдарын жою
74-бап парламентке Таза кеңеске (Privy Council) шағымдануға тыйым салуға мүмкіндік берді. Ол мұны 1968 жылы «Таза кеңес (шағымдарды шектеу) туралы» 1968 жылғы заңмен іске асырды, ол федералды заңнамаға қатысты мәселелер бойынша Таза кеңеске барлық шағымдарды тоқтатты. 1975 жылы «Таза кеңес (Жоғарғы соттан шағымдар) туралы» 1975 жылғы заң қабылданды, ол Жоғарғы соттан шағымданудың барлық жолдарын жапты; Жоғарғы сот шағым беру туралы сертификат беретін жағдайларды қоспағанда. 1986 жылы Ұлыбритания Парламенті мен Достастық Парламенті Австралия заңын қабылдағанда (штаттардың өтінішімен және келісімімен) штаттардың жоғарғы соттарынан Таза кеңеске шағымдар жабылып, Жоғарғы сот шағымданудың жалғыз арнасы болды. 2002 жылы Бас судья Мюррей Глисон заңнаманың және Кирманидегі хабарламаның «бірлескен әсері» 74-бапты «қолданыстан шығарды», ал Таза кеңеске шағымдарды шектеу туралы заңнан кейін 74-баптың қалған бөлігінің ешқандай әсері болмайды деді.
Наурудағы апелляциялық сот төрелігі
Науру мен Австралия арасында 1976 жылғы 6 қыркүйекте жасалған келісімге сәйкес, Жоғары сот Наурудың жоғарғы соты болып құрылды. Ол қылмыстық және азаматтық істер бойынша Наурудың Жоғарғы сотынан келіп түскен шағымдарды қарауға өкілеттік алды, бірақ конституциялық мәселелер бойынша емес. Осы келісім аясында Жоғары сотқа алғашқы 40 жыл ішінде барлығы бес шағым түсті. Алайда 2017 жылы бұл көрсеткіш 13 шағымға дейін өсті, олардың көп бөлігі баспана іздеушілерге қатысты. Сол кездегі кейбір заңгерлер бұл апелляциялық юрисдикция Жоғары соттың басқа да міндеттерімен үйлеспейтінін және оны қайтадан келісу немесе жою қажет екенін айтты. Аномалияларға Науру заңдарын және дәстүрлі тәжірибені қолдану қажеттілігі, сондай-ақ арнайы рұхсат алу тыңдауларының қажет болмауы кірді. Науру үкіметінің бұл шараларға наразы екені бұрыннан мәлім болған. Ерекше алаңдаушылық тудырған жайт – 2017 жылдың қазан айындағы Жоғары соттың шешімі, ол Наурудың Жоғарғы соты саяси наразылық білдіргендерге қатысты жаза мерзімін ұзартуды жоққа шығарды. Жоғары сот істі "заңға сәйкес қарау үшін басқа құрамдағы" Жоғарғы сотқа қайтарып жіберді. Содан кейін Науру Австралиямен жасасқан келісіміндегі 90 күндік мерзімді ескерту арқылы апелляциялық келісімді тоқтату мүмкіндігін пайдаланды. Бұл мүмкіндік 2017 жылдың 12 желтоқсанында қолданылды және Жоғары соттың юрисдикциясы 2018 жылдың 12 наурызында аяқталды.
Алдын ала құру
Earl Grey-дің 1846 жылы колонияларды біріктіру туралы ұсынысынан кейін, Privy Council-дің 1849 жылғы есебі ұлттық сот құруды ұсынды. 1856 жылы Оңтүстік Австралияның губернаторы Ричард МакДоннелл Оңтүстік Австралия үкіметіне әрбір колониядағы Жоғарғы соттардың апелляцияларын қарау үшін сот құруды қарастыруды ұсынды. 1860 жылы Оңтүстік Австралия Парламенті МакДоннеллдің идеясын басқа колонияларға жеткізуге шақыратын заң қабылдады. Алайда, бұл ұсынысты тек Виктория ғана қарастырды. 1870 жылы Мельбурнда өткен колонияаралық конференцияда колонияаралық сот идеясы қайта көтерілді. Викторияда мұндай сотты құру мүмкіндіктерін зерттеу үшін корольдік комиссия құрылды және заң жобасы ұсынылды. Бірақ бұл заң жобасы Privy Council-ге апелляция жасауды мүлдем болдырмады, бұл Лондонда заң жобасын Британдық Императорлық Парламент арқылы жүзеге асыруға кез келген нақты әрекетке кедергі келтірді. Содан кейін Квинсленд премьер-министрі болды. Тасманияның бас прокуроры Эндрю Инглис Кларк та конституцияның сот тармақтарына үлес қосты. Кларк жасаған ең маңызды үлес – соттың өз конституциялық құқықтарын беру арқылы биліктің бөлінуін қамтамасыз ету болды. Гриффит, Бартон және Кингстонның бастапқы тұжырымы парламентке сот құру мүмкіндігін ғана қарастырды. Аделаидада соттың ұсынылған атауы «Австралияның Жоғарғы соты» деп өзгертілді. Көптеген адамдар жаңа соттың Privy Council-ді толыққанды алмастыру идеясына қарсы болды. Әсіресе британдық компаниялардың еншілес компаниялары сияқты коммерциялық мүдделер британдық соттардың бірыңғай юрисдикциясы бойынша жұмыс істеуге ұмтылды және осы мақсатта конвенцияларға өтініш жасады. Мәселелерді сот растауы керек болды. Декин ақырында оппозициямен түзетулер туралы келіссөздер жүргізіп, судьялар санын бестен үшеуге дейін азайтты және зейнетақы сияқты қаржылық жеңілдіктерді жойды. Бір кезде Дикин өзіне түскен қиындықтарға байланысты бас прокурорлық қызметінен кетуге дайын болды. Федерация биліктерді бөлу арқылы құрылады және осы сот әрбір биліктің шегі мен аумағын анықтайды. Ол федеративтік арканың кілті деп дұрыс аталады. Заң қабылданған күйінде қалады және қабылдаған сәттегідей заң кітабында болады. Бірақ ұлт өмір сүреді, өседі және кеңейеді. Оның жағдайы өзгереді, қажеттіліктері өзгеріп, проблемалары жаңа бейнеде туындайды. [Жоғарғы сот] Конституцияның өсуіне және ұрпақтан-ұрпаққа ауысып отыратын өзгермелі қажеттіліктер мен жағдайларға бейімделуіне мүмкіндік береді. Дикиннің досы, суретші Том Робертс, ол сөйлеген сөзді қоғамдық галереядан қарап, оны Дикиннің «магнум опусы» деп жариялады. Жоғарғы сот 1928 жылға дейін Мельбурндағы Банко орналасқан жерін сақтап келді, содан кейін Виктория Жоғарғы сотының жанында, Литтл Бурк көшесінде арнайы сот залы салынды. Бұл орын соттың Мельбурндағы отырыс орнын қамтамасыз етті және 1980 жылға дейін соттың бас тіркелімін орналастырды. Сот сондай-ақ Сиднейде тұрақты түрде отырыс өткізді, 1923 жылы көршілес жерде арнайы сот залы салынғанға дейін Дарлингхерст сотының қылмыстық соттарында орын бөлісті. Сот елдегі басқа қалаларға барып, тиісті жоғарғы соттардың ғимараттарын пайдаланды. Дикин соттың шын мәнінде федералды сот болуы үшін көптеген түрлі жерлерде отырыс өткізетінін болжаған. Сот құрылғаннан кейін көп ұзамай, Бас судья Гриффит штаттық астаналарда отырыс кестесін белгіледі: ақпанда – Хобарт, маусымда – Брисбен, қыркүйекте – Перт, қазанда – Аделаида. Гриффит осы кестеге жылдың әр қаладағы ауа райының ең қолайлы кезеңдерін таңдаған деседі. Соттың іс жүгіне байланысты ерекше отырыстар өткізілуі әлі күнге дейін дәстүрлі болып келеді. Перт, Аделаида және Брисбенде жыл сайын бір аптаға дейін отырыстар өткізіледі, ал Хобартта бірнеше жылда бір рет отырыстар өткізіледі. Осы арнайы оқиғалардан тыс отырыстар Канберрада өткізіледі. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде соттың жұмысында әртүрлі аномалиялар байқалды. Бас судья сэр Джон Латэм 1940-1941 жылдары Австралияның Жапониядағы бірінші елшісі болды; алайда, оның бұл қызметіндегі қызметі Токиоға келгенге дейін Жапонияның Ось державаларымен жасаған келісімімен шектелді. Оуэн Диксон Вашингтондағы АҚШ-та Австралияның министрі болып қызмет еткен кезінде бірнеше жыл бойы тағайындалмады. Сэр Джордж Рич Латэм болмаған кезде бас судья болып қызмет етті.
Соғыстан кейінгі кезең
1952 жылдан бастап сэр Оуэн Диксонды бас судья етіп тағайындағаннан кейін сот тұрақты кезеңге енді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін соттың жұмысының көлемі арта берді, әсіресе 1960 жылдардан бастап, бұл сотқа үлкен жүктеме салды. Австралияның Жоғарғы Соты туралы 1979 жылғы заңы (Cth), 1980 жылдың 21 сәуірінде күшіне еніп, Жоғарғы Сотқа өз ішкі істерін басқару құқығын берді және судьялардың тағайындалу шарттары мен тәртібін анықтады.
Құқықтық тарихы
Жоғары соттың тарихи кезеңдері көбінесе сол кездегі бас судьяның есімімен аталады. Дегенмен, бас судья әрқашан Соттағы ең беделді тұлға болмайды.
Гриффит соты: 19031919
Бас судья Гриффит басқарған алғашқы сот Австралияның конституциялық құқығының негізін қалады. Сот өзінің Австралияның жаңа апелляциялық соты ретіндегі орнын жақсы түсінді және Австралия сот жүйесінің ең жоғары сатысындағы беделін орнатуға күш салды. «Дикин против Уэбб» (1904) ісінде ол Виктория Жоғарғы сотын Канада Конституциясы туралы Жеке кеңестің шешімін ұстанғаны үшін, өзінің құзыретін пайдаланбағаны үшін сынады. Гриффит сотының конституциялық құқық бойынша алғашқы шешімдеріне АҚШ конституциялық құқығы ықпал етті. Гриффит сотына тән маңызды қағида – мемлекеттік биліктердің сақталуы. Осы қағида бойынша, Одақтың заң шығару өкілеттіктері тар мағынада түсіндірілуі керек еді, федерация құрылғанға дейін штаттардың парламенттері дәстүрлі түрде жүзеге асырып келген билік салаларына араласпау үшін. Энтони Мейсон бұл қағида федеративтік үкімет жүйесіне көшуді жеңілдеткенін және «Австралия федерациясының құрамдас бөліктері арасындағы тепе-теңдікті сақтап, сол кезде орталық биліктің қолданылуына толық дайын болмаған қоғамдық пікірге сәйкес келгенін» атап өтті.
Нокс соты
Адриан Нокс 1919 жылғы 18 қазанда бас судья болды. Әділет министрі Эдмунд Бартон одан көп ұзамай қайтыс болды, нәтижесінде бастапқы мүшелердің ешқайсысы қалмады. Нокс соты кезінде судья Айзекс Айзекс үлкен ықпалға ие болды. Нокс сотының қарауында «Инженерлер ісі» шешілді, бұл мемлекеттік құзыреттер доктринасына нүкте қойды. Бұл шешім Австралияның саяси құрылымындағы федеративтік тепе-теңдік үшін ұзақ мерзімді маңызға ие болды. Тағы бір маңызды шешім – «Рош v Кронхаймер» ісі, онда сот Версаль келісімі бойынша Австралияның міндеттемелерін орындауға бағытталған федералдық заңнаманы қолдау үшін қорғаныс өкілеттігіне сүйенді.
Тағайындау процесі
Жоғары сот судьялары Кеңестегі генерал-губернатор тарапынан тағайындалады. Кеңестің кеңесі әдетте Австралияның Бас прокурорының көмегімен премьер-министрдің кеңесінен тұрады. 1979 жылдан бері Бас прокурор штаттардың (бірақ аумақтардың емес) бас прокурорларымен кеңесуге заң бойынша міндетті, сондықтан Бас прокурордың кеңесі заң жүзінде қажетті болып саналады. Кейбір реформаторлар штаттарға шешуші рөл беруді жақтады. Алғашқыда Конституцияда немесе заңда Жоғары сотқа тағайындалу үшін ешқандай нақты талаптар болған жоқ. Конституциялық талап ретінде тағайындалушының міндетті зейнеткерлік жасы 70-тен аспауы керек, бұл талап 1977 жылдан бері күшінде. 1979 жылы заңмен қосымша талаптар енгізілді: тағайындалған адам федералдық, штаттық немесе аумақтық соттың судьясы болуы керек; немесе кем дегенде бес жыл бойы Австралияда заңгерлік тәжірибесі болуы тиіс. Парламент мүшелерінен өзгеше, Австралия азаматы болу міндетті емес, сот мүшесінің қос азаматтығы болуы мүмкін. Тағайындау процесі салыстырмалы түрде даусыз жүрді. Бірақ бұл процестің жасырындығының есесінен болды. Өтініш беру рәсімі жоқ, жоғарыда аталған минималды талаптар ғана нақты критерий болып табылады және тағайындалған адам жарияланғанша ештеңе жарияланбайды. Федералдық соттарға тағайындалу 2007 жылы, Жоғары сотты қоспағанда, кеңінен ресмиленді, бірақ бұл реформалар келесі федералдық үкімет тарапынан кері қайтарылды. Кейбір соңғы бас прокурорлар кең ауқымды консультациялар жүргізгендерін мәлімдеді, мысалы, Австралиялық Әйелдер Адвокаттары, Ұлттық Комонвелл Заң Орталықтарының қауымдастығы және Австралия заң мектептерінің басшыларымен. Алайда, Бас прокурордың консультацияларының сипаты толықтай дискрециялық болып қала береді. Жоғары сотқа тағайындалған кейбір адамдардың тағайындалуында саяси ықпал байқалады. Үш ертедегі судья бас судья болып тағайындалғанға дейін консервативті саясаткерлер болған; ал судьялар Эватт, МакТиернан және Мерфи еңбек партиясының премьер-министрі Жоғары сотқа тағайындағанға дейін мансабының әртүрлі кезеңдерінде еңбек партиясының саясаткерлері болған.
Құрамы
Жоғары Сотта бас судья мен одан басқа алты судья бар, барлығы жеті судья. 2022 жылға қарай Жоғарғы Сотта 44 судья қызмет еткен, олардың 12-сі бас судья болған.
Бастапқы құрамы
Бірінші Жоғары Соттың құрамына үш судья кірді: Сэмюэл Гриффит, Эдмунд Бартон және Ричард О’Коннор. Сол кездегі баспасөз мәліметтері бойынша, қарастырылып, тағайындалмағандардың арасында Генри Хиггинс, Исаак Исаакс, Эндрю Кларк, Джон Даунер, Джозиа Саймон және Джордж Уайз болды. Бартон мен О’Коннор екеуі де федералды парламенттің үкіметтік құрамында отырған. Әрбір тағайындалған судья Конституцияны жасау процесіне қатысқан. Үшеуі де сол заманғы өлшеммен салыстырғанда консервативті көзқарастас судьялар ретінде танылды және конституциялық құқықта АҚШ заңнамасының күшті ықпалында болды.
Соттың кеңейтілуі
1906 жылы судьялардың өтініші бойынша тағы екі судья тағайындалды, олар Исаакс және Хиггинс болды. О'Коннор 1912 жылы қайтыс болғаннан кейін, Сот актісіне түзету енгізіліп, судьялардың саны жетіге дейін арттырылды, бұл өзгеріс келесі жылы күшіне енді. 1931 жылы Исаакс зейнетке шыққаннан кейін оның орны бос қалды, ал Сот актісіне енгізілген түзету судьялардың санын алтыға дейін азайтты. Бұл кейбір істерді үш дауысқа қарамастан шешуге алып келді. 1946 жылы Уэбб судья тағайындалғаннан кейін сот қайтадан жеті судьядан құралды және содан бері толық құрамында жеті судьядан тұрады.
Жұмыс шарттары
Жалақыны Еңбекақы төлеу комиссиясы анықтайды. Қайта-қайта тағайындалатын судьялар 551 880 доллар, ал Бас судья 608 150 доллар алады. Жоғары сот судьяларының еңбекақысы қызметке тағайындалған кезеңде кемітуден конституциялық түрде қорғалады. Сот, қаңтар және шілде айларын қоспағанда, жылдың әрбір күнтізбелік айында әдетте екі апта бойы жұмыс істейді.
Сотқа қатысатын сот қызметкерлері
Әр судья өзінің қызметін атқару үшін көмекшілерді тартады. Көбінесе екі көмекші бірдей бір жыл мерзімге жұмысқа алынады. Бұған қоса, бас судьяға сот кітапханасында жұмыс істейтін заң зерттеушісі көмек көрсетеді. Көмекшілердің міндеттері әртүрлі болады; әдетте олардың жұмысына құқықтық зерттеу жүргізу, ауызша жарыссөзге дайындалуға көмектесу, ауызша жарыссөз кезінде сотқа кеңес беру, сот шешімдерін редакциялау және сөздер дайындау сияқты соттан тыс жұмыстар кіреді. Көмекшілер әдетте Австралия заң мектебін үздік немесе үздікке жақын бағалармен бітіргеннен кейін қабылданады. Жоғары сотқа жыл сайын сотқа көмекші лауазымдарына жүздеген өтініш түседі.
Ғимарат
Австралияның Жоғарғы соты ғимараты Канберраның Парламенттік үшбұрышында, Бёрли Гриффин көлінің жағасында орналасқан. Жоғарғы сот 1972 және 1974 жылдар аралығында австралиялық сәулетші Кристофер Крингас (1936–1975) жобалаған, ол Эдвардс Мадиган Торзилло және Бриггс фирмасының директоры болған. Ғимарат 1975 жылдан 1980 жылға дейін салынды. Оның халықаралық сәулеттік маңызы ХХ ғасырдың сәулеттік мұрасының Халықаралық сәулетшілер одағының тізілімінде мойындалған. 1980 жылы Австралия сәулетшілер институтының Канберра медалімен және 2007 жылы «Тұрақты сәулет» сыйлығымен марапатталды. Жоғарғы сот 2004 жылы Ұлттық мұралар тізіміне енгізілді. Сот шешімдері туралы ескертулер, Соттың веб-сайтында және электрондық пошта арқылы тегін жазылу мүмкіндігімен қолжетімді, жазылғандарға алдағы шешімдер туралы (әдетте бір апта бұрын) және маңызды шешім шығарылғаннан кейін дереу, оның қысқаша мазмұнымен (әдетте бір беттен аспайды) хабарланады. Соттың барлық шешімдері, сондай-ақ 2009 жылдан бергі тыңдаулардың протоколдары және басқа материалдар Австралиялық құқықтық ақпарат институты арқылы тегін қолжетімді. Жақында Сот өз веб-сайтында «электрондық ресурстар» бетін құрды, онда әр іс бойынша атауы, кілт сөздер, қатысты заңнамаға сілтемелер және толық шешімге сілтеме бар; бұл сілтемелер 2000 жылдан бергі түпнұсқа мәтіндерге, 1948 жылдан 1999 жылға дейінгі сканерленген мәтіндерге және алғашқы 100 томдық (1903 жылдан 1959 жылға дейін) Ұлттық заңдар есебінің факсимильдік түрлеріне бағытталған; сондай-ақ, жарияланбаған кейбір шешімдердің (1906–2002) факсимильдік түрлері де бар. 2013 жылдың қазан айынан бастап Канберрада өткен толық сот отырыстарының аудиовизуалды жазбалары веб-сайтта қолжетімді.