Кіріспе

Америкалық бизнесмен

Фрэнсис Гектор Клерг (28 тамыз 1856 – 19 қаңтар 1939) – американдық бизнесмен, ХХ ғасырдың басында Канаданың Онтарио провинциясындағы Саулт-Сте. Мари қаласының жетекші өнеркәсіпшісі болған.

Ерте өмір

Клерг 1856 жылғы 28 тамызда Американың Мэн штатында дүниеге келген. «Канада энциклопедиясы» оның туған жерін Мэн штатындағы Брюер деп көрсетеді, ал «Канадалықтардың биографиялық сөздігі» Брюердің туыс қаласы Бангорды атап көрсетеді. Оның әкесі Жозеф Гектор Клерг – француз гугеноттарынан тараған шаштараз болған. Оның анасы, Франсис Кларисса Ломбард, 17 ғасырдағы американдық отаршылдардың ұрпағы, олар Англияның Кент аймағынан шыққан; оның әкесі кеме жасау шебері болған. Ол Мэн штаты ағаш және теңіз шаруашылығынан экономикалық пайда көріп тұрған кезде дүниеге келді. Жасөспірім шағында ол жергілікті теміржол станциясының бастығына телеграмма жеткізіп, теміржол тасымалы саласымен танысқан. Кейіннен кәсіпкер және өнеркәсіпші болған Клерг осы салалармен жиі байланыс жасады.

Кәсіпкерлік

Клергтің ерте өмірінің кейбір жайттары белгісіз, ол Мэн штатының Ауыл шаруашылығы және Механикалық өнер колледжінде инженерлік мамандыққа оқыған болуы мүмкін, немесе мектепте сабақ берген. Соңында ол Фредерик М. Лоттонның заң кеңсесінде жұмыс істеп, заңгерлік мансабын бастады. 1878 жылы ол адвокаттық құқық алды. Ол Бангор қаласында «Лоутон және Клерг» серіктестігі аясында заңгер ретінде жұмыс істей бастады. Екі заңгер жақын орналасқан Хэмпден қаласында күміс кенін өндіру сияқты әртүрлі бизнес жобаларын белсенді түрде қолдады. Оның жоспарлары уақыт өте келе кеңейіп, Алабама және Парсы сияқты алыс аймақтардағы түрлі кәсіпорындарды дамытты, ал салалар туризм, теміржол, коммуналдық қызметтер және кеме жасауды қамтыды. Бұл Бангор қаласындағы азаматтық жақсарту жобаларын, мысалы, көшелерді жарықтандыру және көше теміржолын салу, Пенобскот өзеніндегі электр стансасын, Дигбидегі (Нова-Скотия) темір кенін, целлюлоза зауытын, тұман сиренін шығаратын компанияны және Бангордан Мэн штатының ауылдық аймақтарына созылатын жаңа теміржол желілерін қамтыды; бұл жобалар әртүрлі деңгейде табысқа жетті. Оларды қолдау үшін Клерг қаржыландыру құралы ретінде Шығыс Траст және Банк компаниясын құрды. Клерг өте шебер сөйлеуші еді, көптеген жобалары сәтсіз аяқталса да, ол әлеуетті инвесторларды өзгерте алатын. Биограф Дункан Макдауэлл оның «жаңа технологияның әлеуетін тану қабілеті болғанын» айтады, бірақ оның идеялары көбінесе іс жүзінде мүмкін емес еді және оларды іске асыру үшін жеткілікті техникалық білімі мен дағдысы болмады. Басқа биограф, Эдвард Аллан Салливан, оны «білімсіздіктің батылдығы» деп сипаттады. Ол 1880 жылдары бай туристік ортаға айналған Мэн шығанағындағы Пенобскот шығанағындағы Маунт-Десерт аралында туризм инфрақұрылымын дамытуға көп күш жұмсады. Бұл үлкен қонақ үй және тау беткейіндегі тік бұрандалы теміржолдан тұрады, екеуі де 1883 жылы ашылды, бірақ қаржылық жағынан сәтсіз болды. Онжылдықтың соңына қарай Клерг, Мэн штатының саясаткері Джеймс Г. Блейннің ұсынысымен, Персиядағы британдық және орыс мүдделерімен бәсекелесуге тырысты, бұл оның амбицияларының тағы бір деңгейі болды. Қажар Иранының құлдырауымен, осы екі империялық держава арасындағы Ұлы Ойын кезінде батыс қаржы және даму мүдделері елге еніп кіре бастады. Клерг Ирандағы банк, сумен жабдықтау және теміржол салаларында ұзақ мерзімді монополияға ие болуға тырысты, бірақ сәтсіз аяқталып, жеңіліспен елге оралды. Сол сияқты, Алабама штатының Мобил қаласында кеме жасау саласына британдық инвестицияларды тарту жоспары да сәтсіз аяқталды. Клергтің бизнесмен ретіндегі ең маңызды жетістігі – өнеркәсіптік интеграция тұжырымы, ол үнемі қайта оралып, баса айтатын принцип еді; ол оны «корреляция принципі» деп сипаттады. Клерг байланысты кәсіпорындардың кластері табысты интеграцияланса, масштабтық үнемге қол жеткізе алады деп сенді. Оның харизмасы мен көрегендігі саясаткерлер мен қаржыгерлерге үлкен әсер етті, олар Алтын ғасырдың шыңында амбициялық жобаларға инвестиция салуға дайын болды. 1890 жылдары Клерг Филадельфия және Нью-Йорктің маңызды инвестициялық мүдделерімен қолдау алды.

Саульт-Сен-Мариге келу

Канада американдық қаржы капиталы үшін логикалық инвестиция таңдауы болды, және Клерг көп ұзамай мүмкіндіктерді іздеу үшін сол жерге келді. Клерг бастапқыда Супериор көлінің басындағы маңызды орналасқан Форт-Уильямға барып, гидроэлектрлік қуатты дамыту мүмкіндігін зерттеуді жоспарлаған. Саяхаты барысында ол Саулт-Сте. Мари қаласына қызығушылық танытты, ол су және теміржол көлігімен байланысқан, бірақ он жыл бұрын Канадалық Тынық мұхиты теміржолының трансконтиненталдық магистралінен тыс қалған және оның экономикасы тері саудасының төмендеуімен тоқтап қалған еді. Жергілікті кәсіпкерлер Сент-Мэрис өзенінің ағысынан пайда табу мақсатымен гидроэнергетикалық жобаны іске асыруға тырысты, бірақ құрылыс кезіндегі апат жобаны аяқтаусыз қалдырды, үстіне 263 000 долларлық қарыз ілінген. 1894 жылы келген Клерг мүмкіндікті сезіп, тоқтап қалған электр стансасын сатып алды, Саулт-Сте. Мариге үлкен американдық инвестиция уәде етті. Қалалық кеңес оған 20 жылға гидроэлектрлік қуат өндіруге эксклюзивті лицензия берді, сондай-ақ 10 жылға муниципалды салықтан босатылды. Клерг саясаткерлермен келіссөздер жүргізуде тәжірибелі болды және солтүстікте "Жаңа Онтарио" дамуына қатысты провинциялық және федералды саясатты сезінді. Джон А. Макдональд қолдаған Ұлттық саясат сияқты стратегиялар Канаданың өндіріс базасын дамытуға және табиғи ресурстарды пайдалану арқылы иммиграцияны ынталандыруға бағытталған, ал қоныстануды арттыруға үлес қосатын өнеркәсіпшілер мен кәсіпкерлерге көптеген қаржылық жеңілдіктер ұсынылды. Клерг кейінірек 1901 жылы былай деді: "Үкіметтер ақылға қонымды жалпы заңдармен және орынды жағдайларда жабайы жерлерге арнайы гранттар беру арқылы капиталистер мен өндірушілерді осы канадалық шикізатты пайдалану үшін кәсіпорындар құруға ынталандырсын, сонда олар лекторлар легионынан және миллион картадан гөрі тиімдірек иммиграция агенттігін құрған болар еді".

Бастапқы өнеркәсіптік экспансия

Көп ұзамай Клерг Sault Ste. Мариде электр қуатын коммуналдық қажеттіліктерге және бірнеше өнеркәсіпке жеткізе алатын деңгейге жеткізіп, гидроэнергияны өндірістік революцияның бастауы ретінде пайдаланды. 1895 жылы Саульт-Сте. Мари целлюлоза-қағаз компаниясы (кейіннен Сент-Мэри қағаз) құрылды. Клергтің жоспары қағаз өндірісіне қажетті күкірт қышқылын Садберидегі никель кенін өндіру және қорыту өнеркәсібінен алу еді, бірақ үлкен ықпалға ие болған Канаданың Мыс компаниясы онымен келісімге келуден бас тартты. Көп ұзамай Клерг болат өнеркәсібіне көшті, бірақ бұл үшін оған темірдің жеткілікті қоры қажет болды. 1897 жылы Алгома аймағының солтүстігіндегі Вава маңында гематит кенінің табылуымен, Клерг кен орнын жылдам сатып алып, әпкесінің құрметіне Хелен кенішін ашты. Кен орнына қызмет көрсету үшін ол Алгома Орталық темір жолын құрды, ол оның ең танымал мұрасымен байланысты компаниялардың бірі. Желі салынысымен бірге, кен бу кемелерімен тасымалданды. Шығысқа қарай, Садбери маңында 1899 жылы ол екі никель кен орнын сатып алып, оларды тағы да әпкелерінің құрметіне Гертруда және Элси деп атады. Солтүстік Алгомадағы Алгома Орталық темір жолымен жасаған жоспарларына ұқсас, Клерг кен орындарын қамтамасыз ету үшін темір жол құруды жоспарлады және 1888 жылы Манитоулин аралын материкпен байланыстыру үшін құрылған Манитоулин және Солтүстік Жағалау темір жолын (M&NS) сатып алды. Өнеркәсіптік синергияның арқасында Клерг кен орындарынан қалаған екі ресурсты алуды көздеді: целлюлоза-қағаз өндірісі үшін күкірт және болат жасау үшін никель. Манитоулин және Солтүстік Жағалау темір жолының құрылысы дерлік бірден басталды және Клергке тәндей, кеңейтілген жарғымен жүргізілді, онда Хьюрон көлінің Георгиан шығанағы арқылы Манитоулиннен Тобермориге дейін теміржол паромдары арқылы оңтүстікке қарай ұзарту, содан кейін Брюс түбегі арқылы Меафордқа, Виартонға және Оуэн Саундқа дейін жалғасты. 1901 жылы Саульт-Сте. Мариде Клергтің болат зауытының құрылысы басталды, ол ақырында Алгома Steel болып дамыды. Оның теміржол және болат мүдделеріне бірнеше федералды саясаткерлер қолдау көрсетті, мысалы, министр Жозеф Исраэль Тарте және сенатор Рауль Дандуранд, сондай-ақ ол федералдық теміржол және каналдар министрі Эндрю Джордж Блэрмен федералдық меншіктегі Колонияаралық теміржолға рельстер жеткізу туралы тиімді келісімшарт жасады, сонымен қатар федералдық субсидиямен салынған теміржолдар үшін сатып алынған барлық рельстердің Канадада жасалуын міндеттеді. Клерг сонымен қатар неміс қару-жарақ өндіруші концерні Круппке болат жеткізу туралы келісімшартқа қол қойды.

Бақыт бұрылысы

Клергтің қарқынды дамып келе жатқан өнеркәсіптік империясының басшысы болған, қазір 7000 адам жұмыс істейтін, оны сауда палаталары, саясаткерлер және БАҚ Алгоманың шөлін жаулап алғаны үшін мақтан тұтқан, бұл аймаққа дейін еуропалық отарлау аз әсер еткен еді. Өзінің өнеркәсіптік интеграция теориясын іске асыра отырып, Клерг «Консолидацияланған Лейк-Супериор» компаниясын құрды, ол өзінің негізін салған барлық өнеркәсіптік мүдделерінде бақылау үлесіне ие болды, ал қалған акциялар Филадельфия мен Нью-Йорк қалаларындағы қаржылық демеушілеріне тиесілі болды. Компанияның бастапқы құны миллион долларға бағаланған. Бірқатар Клергтің кәсіпорындарының толыққанды іске қосылуы қиындыққа соққанда, жасырын проблемалардың белгілері көріне бастады. Оның болат зауытының Бессемер конвертерлері жұмыс істей бастады, бірақ конвертерлер үшін қоңыр темір өндіруге қажетті доменді пештер әлі толыққанды аяқталмаған. Клергтің наразылығына орай, ол Sault Ste. Marie қаласында болатты толыққанды ішкі процесте өндіре алмады. 1903 жылдың қыркүйегіне қарай Алгома зауыты бар болғаны 1243 тонна болат рельстерін өндірді және өткен жылы алған қарыздарын өтей алмады, қарыздың көп бөлігі Нью-Йорк қаласындағы Шпейер қаржы тобына тиесілі болды. Компания жалақы төлеу міндеттемелерін орындамады, соның салдарынан «Консолидацияланған Лейк-Супериор» компаниясының бірнеше зауыттары мен кен орындары жабылды. 28 қыркүйекте жұмыссыз және жалақысыз қалған жұмысшылар Sault Ste. Marie қаласының көшелерінде тәртіпсіздік тудырды, бұл Торонтодан пойызбен жеткізілген 350 әскери қызметкердің қатысуына әкелді. «Консолидацияланған Лейк-Супериор» компаниясының күрт құлдырауы провинциялық және федералды үкіметтер арасында үлкен алаңдаушылық тудырды. Онтарио үкіметі жұмысшылардың төленбеген жалақысына кепілдік берді, ал Доминион үкіметі компанияны қолдау мақсатында халықаралық деңгейде лоббилік жұмыстар жүргізді. Онтарио премьер-министрі Джордж Уильям Росс провинциялық заң шығарушы орган алдында «Жаңа Онтарио» жобасы «Консолидацияланған Лейк-Супериор» компаниясының өнеркәсіптерін жоғалтуға қарық ете алмайтынын, бұл компанияның тым үлкен болуына байланысты екенін мәлімдеді. Бұл шараларға қарамастан, компания 14 желтоқсанда таратылды. Клерг бірнеше ай бойы компанияны қайта құрумен айналысты, нәтижесінде 1904 жылдың ақпанында «Lake Superior Corporation» компаниясы құрылды. «Lake Superior Corporation» компаниясы алдыңғы компанияға қарағанда айтарлықтай ықшамдалды, сондай-ақ кейбір операциялар, мысалы, Садбери маңындағы Гертруда және Эльзи кен орындары ешқашан қайта ашылмады. Клергтің беделі күрт төмендегеннен кейін, жаңа корпорацияның президенті болып Торонто кәсіпкері Чарльз Дуглас Уоррен тағайындалды, ал директорлар кеңесіне Онтарио үкіметі таңдаған үш мүше кірді, оның ішінде Торонто заңгері Ньютон Роуэлл болды. Бес жыл ішінде Клерг директорлар кеңесінен шығарылып, ұйымнан толыққанды шеттетілді. «Lake Superior Corporation» компаниясы Манитулин және Солтүстік жағалау теміржолының құрылысын аяқтады, ол басқа «Lake Superior» еншілес компанияларының атау схемасына сәйкес «Algoma Eastern Railway» деп қайта аталды. Алгома шығыс магистралін Хьюрон көлінің оңтүстігіне қарай теміржол паромдары арқылы кеңейту жоспарланған, сондай-ақ Алгома орталық магистралімен кездесу үшін батысқа қарай бағытталған, бірақ компанияның қаржылық қиындықтарына байланысты бұл желіге көп өзгеріс енгізілмеді, одан кейін «Канадалық Тынық мұхиты» теміржолына сатылды, ол Алгома тармағымен салыстырылатын Алгома шығыс магистралінің көп бөлігін жапты. Ұлы депрессия кезінде қиындықтарды бастан өткерген «Lake Superior Corporation» компаниясы 1935 жылы тағы бір өнеркәсіпші Джеймс Хаммет Даннның бақылауына көшті, ол компанияны қайта құрып, Algoma Steel компаниясына бағындырды, ол оның флагмандық кәсіпорнына айналды.

Кейінгі жылдар және өлім

Клерг өмір бойы өнеркәсіптік дамушы ретінде жұмысын жалғастырды, көбінесе еркін кеңесші ретінде, және өмірінің көп бөлігін Монреальде өткізді. Ол өзінің жобаларын іске асыру үшін «Универсалды инженерлік корпорация» деген жаңа фирма құрды, бұл «Шығыс сенім және банк компаниясы» мен «Біріккен Superior компаниясы» сияқты болды. Сонымен қатар, ол гидравликалық жабдықтар өндіретін «Уотербери құрал компаниясының» президенті болды. Оның көлік жобаларына және Гудзон шығанағы аймағының даму әлеуетіне деген қызығушылығы сақталды, онда «Algoma Central» темір жолы бір кезде созылуы жоспарланған еді. Ол Монреальді Джеймс шығанағымен байланыстырып, 60-шы параллель бойынша солтүстікке қарай жалғасатын тағы бір шығыс-батыс трансконтинентальдық темір жол құрылысын («Солтүстік темір жолы») қолдады. Клерг 1920 жылдары Сент-Лоуренс кеме жүзе алатын арнасын кеңейту үшін де лобби жасады, бұл жоба 1950 жылдары «Сент-Лоуренс теңіз жолы» ретінде іске асырылды, бірақ ол оның аяқталуын көре алмады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол «Canadian Car and Foundry» компаниясының директоры болып сайланды және Ресей империясына қару-жарақ сатуға қатысты. Соңында, өмірінің соңғы жылдарында ол 1930 жылдары Маньчжурияны жапондықтар басып алғаннан кейін Маньчжукоға канадалық теміржол жабдықтарын сатуға тырысты. Клерг 1939 жылдың 19 қаңтарында Монреальде қайтыс болды, оның мәйіті АҚШ-қа, Бангор қаласындағы «Маунт Хоуп» зиратына жерлеу үшін қайтарылды.