Кіріспе

18-19 ғасырдағы канадалық кәсіпкер Джон Молсон (1763 жылдың 28 желтоқсаны – 1836 жылдың 11 қаңтары) – Англияда туған сыра қайнатушы және Квебек колониясындағы кәсіпкер, ол өмірінің барысында Төменгі Канадаға айналды. Мольсон сыра зауытын құрумен қатар, ол Канададағы алғашқы бу кемесі мен алғашқы қоғамдық темір жолын салды, Монреаль банкінің президенті болды және Монреальде аурухана, қонақ үй және театр ашты. Молсон Монреальдегі масон ложасының "жетекшісі" (облыстық ұлы шебері) де болды, өліміне үш жыл қалғанда, 1826 жылдан 1833 жылға дейін осы қызметте болды. Ол құрған Мольсон әулеті бүгінге дейін Канададағы бай және ықпалды күш болып табылады.

Ерте өмір

Джон Молсон 1763 жылы Англияның Линкольншир графтығындағы Спалдинг қаласына жақын Моултон шаруашылығында дүниеге келген. Оның әкесі Джон Молсон аға (1730–1770) 1760 жылы Мэри Элсдейлге (1739–1772) үйленді, ол Сурфлиттен шыққан Сэмюэл Элсдейлдің (1704–1788) үлкен қызы еді. Оның інісі Робинсон Элсдейл (1744–1783) – капер, оның жарияланбаған ерліктері Фредерик Марриаттың 1846 жылғы «Капер» романының негізін құрады. Үйленуден бұрын Джон Молсон аға Моултон Эугейттегі Snake Hall деп аталатын мүлікті мұраға алды, ол үйден және жерге тиесілі әртүрлі шаруашылық ғимараттардан тұрды. Джон Молсон аға 1770 жылдың 4 маусымында қайтыс болды. Оның өсиетімен мүлік әйеліне және бес тірі қалған баласына қалдырылды. Неке шарты бойынша Snake Hall Мэриге тиді, ал ол қайтыс болғаннан кейін үлкен ұлы Джонға берілуге тиіс еді. Ол 1772 жылдың 21 қыркүйегінде қайтыс болды, сонымен Джон сегіз жасында жетім қалды. Джон ағасы мүліктің қорғаушысы және сенімдісі ретінде төрт адамды тағайындады; жас Джон Молсонның қаржылық мәселелерін оның әкесінің інісі Томас Молсон қадағалады, бірақ 1771 жылдың қыркүйегінде Томас денсаулығының нашарлауына байланысты, мүмкін, сенімділік және қорғаушылық міндеттерін Сэмюэл Элсдейлге тапсырды, өйткені ол келесі көктемде қайтыс болды. Сэмюэл Элсдейлдің қадағалауымен Snake Hall олардың сенімділік қорының пайдасына жалға берілді. Джон Уильям Робинсон есімді адаммен бірге тұрды, ал 12 жасында 1776 жылы мистер Уайтхедтің қамқорлығына берілді, оған 16 жасқа толғанға дейін, 1780 жылға дейін тамақ пен білім беру үшін ақы төленді. Жазушылар Сэмюэл Элсдейлді оның қадағалауы үшін сынады, бірақ ол өз міндеттерін ақылмен орындаған сияқты, бірақ Джон Молсон оның қамқорлығынан наразы болды. 1782 жылы 18 жасында Молсон Квебекке көшті, кеме мұхиттың ортасында соншалықты зардап шекті, ол кемені ауыстыруға мәжбүр болды. Молсон Квебекке көбірек ақшамен және жаңа көзқараспен оралды. Көптеген лоялистер Америка Құрама Штаттарынан Квебекке көшіп келіп, сыраға деген сұранысты арттырды. Молсон тырысқандықпен жұмыс істеді, түнде де ұйықтамады. Ол Кристофер Кук есімді шәкірт және Сара Инсли Вон есімді үй қызметшісін жалдады. Ол оған үш бала туғаннан кейін 1801 жылдың 7 сәуірінде Монреальдегі Христос шіркеуінде үйленді. Сара (1751–1829) – Нортумберленд, Морпет, Харнхэм Холлдан шыққан Томас Воганның қызы еді. Ол Вилмот Воганның, 1-ші Лисбурн графының немересі және анасының отбасы, Айнслилер арқылы Атолл герцогының туысы болды. Ол алғашқы күйеуі Дэвид Тетчлимен бірге Америка колонияларына көшіп барды, бірақ он жылдан кейін оны тастап, бойжеткен қызының атын қайта алып, Молсон қабылдағанға дейін ақшасыз Монреальға келді. Көп ұзамай Молсонның сырасына сұраныс соншалықты артты, оның күнделігінде жазғандай: «Мен клиенттерімнің жартысына қызмет ете алмаймын, ал олар күн сайын көбейіп келеді». Мұның басты себептерінің бірі оның сырасының Монреаль қоғамының әртүрлі топтарына кеңінен ұнайтындығы еді. Жоғары британдық шенеуніктер Лондоннан импортталған портерді ішкен, ал қала саудагерлері Бристольді артық көрді. Бірақ Молсонның сырасы ерекше болды, өйткені ол «баршаға ұнайтын» (Молсонның күнделігінен үзінді). Ол Англикан шіркеуінде тері саудагері Джеймс МакГилл, Солтүстік-Батыс компаниясының негізін қалаушы Джозеф Фробишер және Александр Маккензи сияқты ықпалды және бай бизнесмендермен танысты.

Карьералық табысы мен кейінгі өмірі

1788 мен 1800 жылдар аралығында Молсонның бизнесі Төменгі Канададағы ірі кәсіптердің біріне тез өсті. 1791 жылы ол 30 мың галлон сыра сатқан. Осы жылдары Молсон мен оның әйелі төрт балаға ие болды: кіші Джон, Томас (туғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болды), тағы бір Томас және Уильям (Билли). 1800 жыл Молсонның (импортталған) бөтелкелерді алғаш рет пайдалануын белгілейді. Осы шамада Ричардсонның «Сыра қайнату ғылымының философиялық принциптері» атты еңбегі келді, бұл ағылшын өнеркәсібіне термометр мен сахарометрді енгізуді білдірді. 19 ғасырдың басына қарай оның кішкентай сыра зауыты он есеге ұлғайды. Молсонның жаңа технология сатып алып, бизнесін жақсартуға жеткілікті қаражаты болды.

Бу кемелерінің ізашарлары

Молсон Роберт Фултонның "Клермонт" кемесі Гадсон өзенімен батып кеткенін көргеннен кейін бу кемесін сатып алу туралы оймен ойнаған. Алайда, 1808 жылы Берлингтон (Вермонт штаты) қаласынан келген кәсіпкерлер тобы Джон және Джеймс Винанс есімді екі бауырдың Берлингтонда (Вермонт штаты) салып бітіруі үшін бу кемесіне тапсырыс берген. Бұл кеме таңқаларлық емес, "Вермонт" деп аталды және 1809 жылы пайдалануға берілді. "Вермонт" қазіргі Канадада, Шамплейн көлі мен Ривьер-Ришелье арқылы Дорчестерге (қазіргі Квебек провинциясындағы Сент-Жан-сюр-Ришелье) қатынайтын. Молсонның бу кемесі Канададағы алғашқы кеме болар еді. Молсон Джон Джексон мен Джон Брюспен бірігіп, Молсонға кеме салып беру үшін қаржыны ұсынып, кеменің бір бөлігіне ие болуға келісті. 1809 жылы Монреальде салынған (қозғалтқыштары Трой-Ривьердегі Форж-дю-Сен-Морис зауытында жасалған) "Accommodation" кемесі Сент-Лоуренс өзенінің суларында жүзген алғашқы бу кемесі болды. Молсон кемелерінен табыс табуға бейілді болғандықтан, "Accommodation" кемесін бөлшектеп, Англияның Бирмингем қаласындағы Боултон мен Уатт компаниясынан екі бу кемесінің қозғалтқышын тікелей сатып алды. Ол екі қозғалтқышты және "Accommodation" кемесінің қалдықтарын біріктіріп, керемет әсемдігімен және жылдамдығымен көзге түсетін "Swiftsure" кемесін жасады, ол маршрутты сағатына орта есеппен жеті миль жылдамдықпен жүзіп өтетін. "Swiftsure" кемесінің келінің ұзындығы 130 фут, ені 24 фут болатын. Бу кемесі қолма-қол ақшамен жұмыс істеуге мүмкіндік берді, ал Лондон үкіметі 1800 жылдан 1817 жылға дейін ақша аударуды тоқтатқан болатын. Канадалық бизнестің көп бөлігі Лондондық вексельдермен жүргізілді, ал бұл вексельдерді Монреальден Квебекке ауыстыру Молсондарға 20 пайызға дейін табыс әкелді. Су құю өндірісі кемелер жұмыс істемейтін айларда жүргізілгендіктен, қызметтердің үйлесімділігі орын алды. Молсон 1812 жылғы соғыстың соңына жақын (бірінші кеме үшін) және соғыс аяқталғаннан кейін (қалған екеуі үшін) тағы үш бу кемесін салдырып, пайдаланды. Бұл кемелер: 1814 жылы салынған "Малшем" (Молсонның ескіше түрі) (құрылысы аяқталғаннан кейін қыркүйекте пайдалануға берілді), 1816 жылы "Леди Шербрук" және 1817 жылы "Жаңа Swiftsure" болды. 1812 жылғы соғысқа дейінгі және соғыс кезінде Молсонның бизнесі өсіп, сату көлемі одан да артты. "Swiftsure" кемесі британдық армияға жалға беріліп, қосымша табыс әкелді. Молсонның өзі де соғысқа қатысты, бірақ тұрақты әскер емес, толық уақытты милиция арқылы; алайда, Молсонның құрамында болған милициядағы әскерлердің кейбіреуі еріктілер, ал кейбіреуі шақырылғандар еді. Еріктілер мен шақырылғандардың әрқайсысы бір жыл ғана қызмет етуге міндетті болды. Молсон 5-ші батальонның таңдаулы милициясында лейтенант шеніне ие болды. Бұл милицияда 8 түрлі батальон бөлімшесі болды, олардың барлығы 6-шы батальоннан басқалары Монреаль немесе Шамплейн көлінің майданында әрекеттер жасады. 5-ші батальон 1812 жылғы соғыс ресми түрде жарияланғаннан кейін құрылған алғашқы батальон болды, ал алғашқы төртеуі соғыс басталғанға дейін 1812 жылы құрылған болатын. Сегіз батальонның жетісі (үшіншісінен басқасы) Канада армиясының құрамына енгізіліп, Молсонның болған 5-ші батальонына қарасты түрлі полкке тағайындалды, ол Канаданың Қара күзет (Royal Highland Regiment) полкіне қосылды. Молсон ақырында 1813 жылдың 25 наурызында капитандыққа көтерілді. Молсон осы лауазымнан сол жылдың 25 қарашасында кетті. 1815 жылы Молсон Монреаль Шығысынан заң шығару жиналысына өкіл болып сайланды, ол пирс салу платформасымен сайланды. Молсон сыра зауыты – Канададағы ең көне екінші компания.

Плутократ және банкир

Молсон өзінің көптеген іскерліктерімен және ассамблеядағы өкілдігімен шұғылдана бастағанда, оның үш ұлы компанияларда елеулі үлес қоса бастады. Джон-младший бу кемелерін басқарды, Томас Англияда үйленді және жиі саяхаттап, әкесіне кеңес-ақылдар мен ұсыныстар жіберді, ал Уильям сыра зауытына жетекшілік етті. 1816 жылы, ол ұлдарын ресми серіктестікке қабылдаған жылы, Молсон Мансион Хаус қонақ үйін салды, бұл Ассамблеяның кемежайды қабылдауымен бірге болды. Молсонның қонақ үйі тек қана сәнді өмірге қол жеткізе алатындарға арналған еді. Қонақ үйде Монреальдегі алғашқы кітапхана, өзенде қайықпен саяхаттау мүмкіндігі, жақсы жабдықталған бөлмелер және бүкіл Монреальде танымал болған алты тағамдық кешкі ас ұсынылды. Джон Молсон және ұлдары серіктестігіне Молсонның жинақтаған капиталдық активтері жылдық 6% мөлшерлемемен жалға берілді; мерзімі жеті жылды құрады. Төрт серіктес пайда мен зиянды тең бөлісіп, әрқайсысы өз үлесін алды. Егер серіктестер арасында шешілмейтін келіспеушілік туындаса, екі бейтарап арбитр тағайындалуға тиіс болды. 1816 жылдың желтоқсанына қарай Молсон 63 550 фунт стерлинг жинақтады. 1817 жылы Джон Ричардсон мен Джордж Моффат Монреаль банкін құрды. Молсон осы жобаның демеушілері АҚШ-та бірнеше банктердің банкротқа ұшырауына қатысқандықтан, серіктестікке қатысудан бас тартты, себебі ол бұл тәуекелді инвестиция деп санады. Бірақ Молсон көп ұзамай пікірін өзгертті және 1818 жылдың күзінде АҚШ-тағы қаржылық дағдарыстан кейін АҚШ серіктестері өз үлестерін сатқаннан кейін банк толыққанды канадалыққа тиесілі болды. 1822 жылы банк Ұлыбританиядан жарғы алды және Монреаль банкі деп атауын өзгертті. 1826-1834 жылдар аралығында Молсон оның істерін басқарды. Көптеген жеке тұлғалар қолдау көрсетті және жақсылыққа игіліктер ағылып түсті. Мамыр айында жаңа аурухана, Монреаль Жалпы Ауруханасы, Крейг көшесінде (қазіргі Сент-Антуан көшесінде) ашылды.

Халықаралық сыра және спирт саудашысы

1821 жылы Mansion House қонақ үйі өртенгенде Молсондарды үлкен дағдарыс шақты. Кітапханадан бірқатар кітаптар сақталды, бірақ көп нәрсені құтқару мүмкін болмады. Бұл оған кедергі болмады, ол одан да сәнді қонақ үй салу туралы ойлармен келді, бұл оның мінезінің нағыз куәсі болды. Джон және Уильям Канададағы істермен айналысып жүргенде, Томас Англияда жұмыс істеді. Томас Лондонға 237 галлон сыра әкелді. Жауап көңілді болды, ал Томас келесі сапарында тағы 1385 галлон әкелді. Осылайша Molson алғашқы халықаралық нарығына енді. Канададағы алғашқы, өнеркәсіптік деңгейдегі арақ зауыты Molson компаниясының енжары болды. 1817-1820 жылдардағы экономикалық құлдырау салдарынан Томас өзінің серіктестерін арақ бизнесіне кірісуге көндірді, ол сол кезде өнеркәсіптік жағынан дамылмаған сала еді. 1820 жылдан 1866 жылға дейін Molson серіктестіктерінің бірі немесе екіншісі Канададағы ең ірі арақ өндірушілер болды. 1794 жылы қабылданған заң бойынша, арақ зауытының басшыларына бөлшек саудамен айналысуға тыйым салынған еді. Molson компаниясының ресми тарихшысы 1846 жылға дейін кірістің басты көзі алкогольдік сусындарға салынатын акциз болғанын айтады. Ол кезде алкоголь – астық өнімдерін ақшаға айналдырудың негізгі құралы еді, ал британдықтар шотланд арағының жетіспеуінен канадалық вискиге құмар болды. Бір тарихшының пікірінше, тасымалдау құны көлемге байланысты өсетіндіктен, Molson өзінің британдық агенттері Грейхерст пен Хьюатқа концентратталған алкоголь жіберді, олар оны бөлшек саудаға сату үшін сумен араластырды. 1828 жылы Канадада тыйымшылдық қозғалысы басталды, онда методист уағыздаушылары Ниагара түбегінде, содан кейін Монреальде және Бедфордта (Жаңа Шотландия) қызмет етуді бастады. Тыйымшылдар ішімдік мақсатына арналған күшті спирттік ішімдіктерді импорттауды, өндіруді және сатуды тоқтатуды талап етті.

Театр импресариосы

1825 жылы Молсонның қонақ үйі толығымен қайта салынды және Британдық Америка қонақ үйі деп аталды. Қонақ үй аяқталғаннан кейін Молсон оған іргелес театр салды. Қараша айына қарай Монреальдегі алғашқы театр – Молсонның Корольдік театры аяқталды. Ол 1000 көрерменге арналған, Шекспир мен Реставрация дәуірінің авторларының туындыларын қойды, сондай-ақ цирктер мен концерттер үшін де пайдаланылды. Эдмунд Кин мен Чарльз Диккенс екеуі де 1844 жылы Бонскор нарығының салынуына орын ашу үшін бұзылғанға дейін сол жерде өнер көрсетті. Молсон тыныш отырмай, бірнеше бу кемелерін сатып алып, «Сент-Лоуренс» бу кемелер компаниясын құрды, осылайша өзінің империясын кеңейтті. 1832 және 1834 жылдары Канаданы қампқан холера эпидемиясы, Америка Құрама Штаттарының Екінші банкінің дағдарысты жабылуынан туындаған экономикалық төмендеуге қосылды. Бұл теміржол жобасының қарқынын баяулатты. Монреальде көптеген кәсіпорындар жабылды, бірақ Молсондар бұрынғысынша жұмысын жалғастырды. Теміржолдың құрылысы 1835 жылы басталды және 1836 жылғы 21 шілдеде зор салтанатпен аяқталды, бірақ аға Молсон қатыспады. Көптеген сәтті ұсыныстарынан кейін Джон Молсон Төменгі Канаданың Заң шығару кеңесіне тағайындалды. Ол бай ағылшын бизнесмен болғандықтан «Шато тобының» мүшесі саналды. Халық Молсон сияқты ағылшын бизнесмендеріне сенімін жоғалтып, Патриот қозғалысының мүшелері Папино мен Роберт Нельсонға бет бұрды. 1833 жылы Молсонның қонақ үйі тағы бір рет өртенді. Бірақ бұл жолы Молсон оны қайтадан салудан бас тартты.

Масондық

Молсон 1826 жылғы 15 мамырдағы патент хаттарымен Сассекс герцогы тағайындаған Монреаль округтік Ұлы Ложасының (еркін мүсіншілер) провинциялық бас шебері болды және 1826 жылғы 5 қыркүйекте Клод Денешау оны қызметке орнатты; Молсон 1833 жылы қызметтен кетті.

Өлім және мұра

Екінші холера эпидемиясынан кейін жағдай қалыпқа келгенде, Молсонның теміржол жобасы жылдамдыққа ие бола бастады. Өкінішке орай, ол өзінің соңғы арманының орындалуын көре алмады. 1835 жылдың желтоқсан айында Молсон жоғары қызбаға шалдықты. Ол 1836 жылдың 11 қаңтарында өсиетін жазып, сол күні қайтыс болды. Өсиетімен Молсон Джон Молсон кіші, Томас Молсон, Уильям Молсон, Джордж Моффат және Питер МакГиллді мұрагерлер деп тағайындады. Оның денесі қазір Маунт-Роял зиратындағы отбасылық мавзолейде жатыр. 1955 жылы бір тарихшы 18 ғасырда Монреальде құрылған көптеген және көптеген бизнес компанияларының тек үшеуі ғана сол кезге дейін сақталғанын айтты. Молсон Корс сыра қайнату компаниясы бүгінгі күнге дейін Канададағы сыра индустриясында басым үлес иеленеді.