Кіріспе
Жануарларға табыну (сонымен қатар зоолатрия немесе териолатрия) – жануарларды қатыстырған діни немесе ритуалдық амалдарды білдіретін жалпы термин. Бұл жануарларға табынуды немесе жануарларды құрбандыққа шалуды қамтиды. Бір түрді діни тұлғаны бейнелеу үшін қолданғанда жануарларға қатысты «культ» пайда болады (Teeter et al., 2002, 355-бет). Жануарларға табынушылықты формальды ерекшеліктеріне немесе символикалық мазмұнына қарай жіктеуге болады (Томас, 1911, 51-бет). Классикалық автор Диодор жануарларға табынудың бастауын алыптармен қауіптенген құдайлардың жануарлар түріне айналуы туралы мифте көрсетеді. Содан кейін адамдар осы жануарларға табына бастады және құдайлар өздерінің бұрынғы түріне оралғаннан кейін де осы амалды жалғастырды (Лаббок, 2005, 252-бет). 1906 жылы Вайссенборн жануарларға табынудың себебін адамның табиғатқа деген қызығушылығынан туындағанын айтты. Алғашқы адам ерекше белгісі бар жануарды байқап, оның себебін түсіндіре алмауы оны зерттеуге жетеледі (Вайссенборн, 1906б, 282-бет). Осы ерекше белгіні байқағанда адам таңғалып, осыған байланысты ерекше қасиеттері бар жануарларға табына бастады (Вайссенборн, 1906б, 282-бет). Любок жануарларға табынудың бастауы отбасылық есімдерден туындағанын ұсынды. Қоғамда отбасылар өздеріне және балаларына белгілі бір жануарлардың есімдерін қойып, ақырында сол жануарды басқалардан жоғары санады. Уақыт өте келе, бұл пікірлер терең құрметке айналып, отбасылық жануарға толыққанды табынуға ұласты (Лаббок, 1870, 253-бет). Жануарды қасиетті санау жиі оны жеуге тыйым салатын диеталық ережелерге әкеледі. Кейбір жануарларды қасиетті санаумен қатар, діндер кейбір жануарларды лас деп есептейді. Адам кейпінде бейнеленген құдай сияқты жануарларға құдайлықтың кіруі және одан кейін адамдар арасында жерде өмір сүруі туралы идеяны Әбрахам діндері қабылдамайды (Моррис, 2000, 26-бет). Вальденстер сияқты еретик саналған секталар жануарларға табынуда айыпталды. Тәуелсіз Құдай Ассамблеялары мен Пятидесятницалық шіркеулерде жануарлардың діни маңызы өте төмен (Шоффлеерс, 1985; Пелтцер, 1987; Моррис, 2000, 25-бет). Христиандық және Ислам діндерінің таралуымен, әсіресе Африка мәдениеттерінде жануарлардың культ ритуалдары мен діндегі маңызы мен символизмі азайып келеді (Моррис, 2000, 24-бет). Мысыр пантеонында зооморфизм кең таралған, көптеген жануарлар белгілі бір құдайларға арналған – мысықтар Бастетке, ибистер мен бабуиндар Тотқа, крокодилдер Собек пен Раға, балықтар Сетке, мангуст, шырға және құстар Горусқа, иттер мен шакалдар Анубиске, жыландар мен бақалар Атумға, қоңыздар Кепераға, бұқалар Аписке. Осы сенімдердің нәтижесінде жануарлар көбінесе мумияланған. Виккада мүйізді құдай жануар және адам құдайларын біріктіреді.
Animal worship (also zoolatry or theriolatry) is an umbrella term designating religious or ritual practices involving animals. This includes the worship of animal deities or animal sacrifice. An animal 'cult' is formed when a species is taken to represent a religious figure (Teeter et al., 2002, p. 355). Animal cults can be classified according to their formal features or by their symbolic content (Thomas 1911, p. 51). The classical author Diodorus situated the origin of animal worship in a myth in which the gods, threatened by giants, disguised themselves as animals. The people then began to worship these animals and continued even after the gods returned to their normal state (Lubbock, 2005, p. 252). In 1906, Weissenborn suggested that animal worship resulted from humans' fascination with the natural world. Primitive man would observe an animal that had a unique trait and the inexplicability would engender curiosity (Weissenborn, 1906b, p. 282). Wonder resulted from primitive man's observations of this distinctive trait. As such, primitive man worshipped animals that had inimitable traits (Weissenborn, 1906b, p. 282). Lubbock proposed that animal worship originated from family names. In societies, families would name themselves and their children after certain animals and eventually came to hold that animal above other animals. Eventually, these opinions turned into deep respect and evolved into fully developed worship of the family animal (Lubbock, 1870, p. 253). The belief that an animal is sacred frequently results in dietary laws prohibiting their consumption. As well as holding certain animals to be sacred, religions have also adopted the opposite attitude, that certain animals are unclean. The idea that divinity embodies itself in animals, such as a deity incarnate, and then lives on earth among human beings is disregarded by Abrahamic religions (Morris, 2000, p. 26). Sects deemed heretical such as the Waldensians were accused of animal worship. In Independent Assemblies of God and Pentecostal churches, animals have very little religious significance (Schoffeleers, 1985; Peltzer, 1987; Qtd. in Morris, 2000, p. 25). Animals have become less and less important and symbolic in cult rituals and religion, especially among African cultures, as Christianity and Islamic religions have spread. (Morris, 2000, p. 24). The Egyptian pantheon was especially fond of zoomorphism, with many animals sacred to particular deities—cats to Bastet, ibises and baboons to Thoth, crocodiles to Sobek and Ra, fish to Set, mongoose, shrew and birds to Horus, dogs and jackals to Anubis, serpents and eels to Atum, beetles to Khepera, bulls to Apis. Animals were often mummified as a result of these beliefs. In Wicca, the Horned God represents an animal human deity.
Аю
Грек әйел құдайы Артемиданың аюға табынумен байланысты екендігіне дәлелдер бар. Оның құрметіне қыздар "аюлар" ретінде би билеген, ал осы рәсімнен өтпегенше үйленуге құқығы болмаған (Томас 1911, 51-б.). Мифология бойынша, құдай бір нұсқаны аюға, содан кейін Үлкен Аю шоқжұлдызына айналдырған. Орта палеолит дәуірінде неандертальдықтар арасында ежелгі аю культінің болғаны археологиялық жағдайларға байланысты талқылау тақырыбы болды (Wunn, 2000, 434-435 бб.). Ежелгі аю сүйектері бірнеше үңгірде табылды, олардың ерекше орналасуы кейбір археологтардың пікірінше, палеолит дәуірінде аю культінің болуын көрсетеді (Wunn, 2000, 435-бет). Жапон архипелагының белгілі бір аралдарында тұратын айнұлар өз тілінде аюды "камуи" деп атайды, бұл сөз "құдай" дегенді білдіреді. Айнұ мәдениетінде көптеген жануарлар құдайлар саналса да, аю құдайлардың бастысы болып есептеледі (Киндайчи, 1949, 345-б.). Айнұлар үшін құдайлар адамдар әлеміне келгенде, жүн мен тырнақ жамылып, жануардың денесін алады. Бірақ, көбінесе "камуи" термині қолданылғанда, ол аюды білдіреді (Киндайчи, 1949, 345-бет). Айнұ халқы, құдайдың киімі (еті мен терісі) құдай таңдаған үйге сыйлық деп сенгендіктен, аюды ықыласпен жеген (Киндайчи, 1949, 348-б.).
Ірі қара мал және бұқалар
Көптеген діндер ірі қараны қасиетті деп санайды, ең танымалдары – Үндістан мен Непалдағы индуизм, сондай-ақ зороастризм, ежелгі грек және египет діндері. Мал мен бұқаны көптеген малшы халықтары құрметтейді, олар малға тәуелді және өгізді өлтіру – құрбандық шалу рәсімі болып табылады (Томас 1911, 51-б.). Оңтүстік Үндістанның тода халқы үй жануарлары – бұқаның етін жемейді. Алайда, жылына бір рет олар бұқаны құрбандыққа шалады, оның етін орманның ересек еркектері жейді (Томас 1911, 51-б.). Бұқа Тоданың көптеген рәсімдерінде маңызды рөл атқарады. Қазіргі уақытта бұл бұқалардың саны азайып, құрып кету қаупі төніп тұр. Ежелгі египеттіктер көптеген құдайларға табынып, оларды мал түрінде бейнелеген немесе олардың сыртқы түріне малдың белгілерін енгізген. Сүт және аналықтық құдайы Хесат, көктегі сиыр ретінде танылған көктегі құдай Мехет-Верет сияқты толық сиыр түрінде бейнеленген, оның денесі аспанды құрайтын және төрт аяғы төрт тарапты белгілейтін. Музыка мен бидің құдайы Бат (құдайым) сиыр құлақтары мен мүйіздері бар әйел ретінде бейнеленген, сондай-ақ Баттан көптеген қасиеттерін алған өте маңызды құдай Хатор. Батқа табынудың ежелгілігі оның алғашқы фараон династиясы жасаған Нармер палитрасында бейнеленгенінен көрінеді. Аспан сиыры Мехет-Веретпен сәйкестендірілген кезде, аспан құдайы Нут та сиыр түрін алуы мүмкін, мысалы, «Аспан сиыры кітабында» көрсетілгендей. Көктегі құдай ретінде өз рөлін атқара отырып, ана құдай Изида да сиыр мүйіздерімен бейнеленуі мүмкін, Хатордың дәстүрлі бас киімін киеді. Египеттіктер сиырдың әйел құдайларынан басқа, бұқаға табынатын еркек құдайларға да табынған. Олардың арасында ең көрнектісі – Мемфис қаласындағы Птах ғибадатханасында сақталған тірі бұқаның бейнесі болған Апис құдайы. Апис бұқасы Птахтың хабаршысы ретінде белгілі бір белгілермен ерекшеленетін, сондықтан ескі бұқа өлгенде жаңасын іздейтін. Оны тапқан адам сыйлықпен марапатталып, төрт ай бойы Нилополисте тәрбиеленді. Оның туған күні жылына бір рет таза ақ өгіздер құрбандыққа шалынатын. Оның білімін бітіргеннен кейін әйелдерге оған жақындауға тыйым салынды. Одан әр түрлі жолдармен болжамдар алынды. Өлгеннен кейін оны мумиялап, жартастан жасалған қабірге көміп қойды. Осыған ұқсас рәсім Хелиополисте Раның хабаршысы Мневис бұқасы, Гермонтисте Монтудың хабаршысы Бухис бұқасы арқылы да жүзеге асырылды. Өлгеннен кейін бұл қасиетті бұқалардың бәрі Озиристің бір бөлігі болып саналды (Томас 1911, 51-б.). Осыған ұқсас салтанаттар біздің күнімізде де Жоғарғы Ніл өзенінде өткізіледі. Нуба және нуер тайпалары ірі қараны қастерлейді. Орталық Африкадағы ангонилер мен Мадагаскардағы сакалавалар қасиетті бұқаларды ұстайды. Үндістанда сиырға деген құрмет кең таралған, бірақ ол Ведадан кейінгі уақытта пайда болған; шынайы ғибадат аз, бірақ сиыр өнімдері сиқырда маңызды рөл атқарады (Томас 1911, 51-б.). Үндістанда табынылатын көптеген жануарлардың арасында ең жоғары орынды сиыр алады (Марғұл, 1968, 63-б.). Индуизм дініндегі ірі қараның негізгі түрі – кеуделі зебу (Margul, 1968, 63-б.). Мифологиялық аңыздар бүкіл Үндістанда зебудың қасиеттілігін қолдайды (Марғұл, 1968, 64-б.). Мұндай аңыздарға құдай Брахма және ғаламның билеушісі Притхудың құдайлық сиыр анасын және сиыр көгін жаратуы кіреді, ол сиырдың кейпіне түскен жер бетіндегі өсімдіктерді, жеуге болатын жемістер мен көкөністерді жаратты (Марғұл, 1968, 64-б.). Тадеуш Марғұлдың айтуынша, индуизм және сиырды байқау хиндтың зебумен құлшылық қарым-қатынасы бар деген қате түсінікке әкелді, оған күнделікті дұғалар мен құрбандықтар беріледі. Алайда, әдетте, жыл сайынғы мерекелік шара – Сиыр мейрамы кезінде ғана сиыр осындай тәжірибелерді қабылдайды (Марғұл, 1968, 65-б.). Марғұлдың пікірінше, сиырдың қасиеттілігі төрт негізге негізделген: сиыр союдан бас тарту, сиыр етін тұтынудан бас тарту, өсіру мен иеленуді бақылау және сиыр өнімдерінің (сүт, айран, май, сағыз, нәжіс және зәр) тазарту қасиеттеріне сену (Марғұл, 1968, 65-б. 66).
Ешкі
Силен, сатирлер және фаундар ешкіге ұқсас немесе денелерінің бір бөлігі ешкінің пішінінде болған. Солтүстік Еуропадағы ағаш рухы Лесзидің ешкінің мүйіздері, құлақтары және аяқтары бар деп саналады (Томас 1911, 51 б.). Пентаграммамен байланысты Мендес ешкесі деп аталатын құдай бар. Грекияда, Италияда және Египетте ешкіге ешкі түрінде де, фалликалық түрде де табынылған (Neave 1988, 8 б.). Осы табынудың кейде ешкінің күшті жыныстық құмарлығынан пайда болғаны айтылады. Бір еркек ешкі 150 ана ешкіні ұрықтандыра алатын болған (Neave 1988, 8 б.). Грек құдайы Пан ешкіге тән сипаттармен, мысалы, тұяқтарымен, мүйіздерімен және сақалмен бейнеленген. Панмен бірге ешкі Рим дәуірінде Диониспен тығыз байланысты болған (Neave 1988, 8 б.). Дионис құрметіне римдіктер ешкіні тірідей жыртып жеген. Ешкі көбінесе қара магиямен және шайтанмен байланысты болған. Бұл байланыс Египетте орта ғасырларда күшейген (Neave 1988, 8 б.). Орталық Азиядағы қазба жұмыстары ешкінің ежелгі ритуалдық жерлеу рәсімдерін көрсетті, бұл ешкінің аймақтағы діни маңыздылығын дәлелдейді (Sidky 1990, 286 б.). Осы табыстар Азиядағы ешкіге табынудың неолит немесе қола дәуірінде пайда болғанының куәсі ретінде пайдаланылған (Sidky 1990, 286 б.).
Иттер
Непал мен Үндістанның кейбір аймақтарындағы индуистер үшін иттер зор діни маңызға ие. Иттерге құлшылық ету бес күндік Тихар мерекесінің бір бөлігі болып табылады, ол жыл сайын қараша айының басында тойланады. Индуизмде ит – өлім құдайы Яманың елшісі деп есептеледі, ал иттер көк есіктерін күзетіп тұрады. Қоғамдық тұрғыдан алғанда, олар үйлеріміз бен өмірімізді қорғаушылар деп саналады. Сондықтан, өлгеннен кейін көктегі есіктерде кездесетін иттерді қуантып, оларға жұмаққа кіруге мүмкіндік беру үшін, адамдар қараша айының 14-күнін Кукур Тихар деп тойлайды, бұл непал тілінде "ит күні" деген мағынаны білдіреді. Осы күні иттерге тика (қасиетті қызыл түсті нүкте), құрбандық шамы және гүл шоқтары, әдетте, қалампыр гүлдерінен жасалған, салынады. Нақты иттерге құлшылық ету сирек кездеседі. Батыс Азиядағы нозарийлер иттерге табынады. Ява аралының Каранг тайпасы қызыл итке табынып, әр отбасында бір ит ұстаған. Бір дереккөз бойынша, иттер – отбасының қайтыс болған мүшесіне арнап жасалған ағаштан ойылған бейнелер, олар мың күннен кейін өртеледі. Непалда иттерге Хича Пуджа мерекесінде құлшылық етеді дейді. Харрандықтар арасында иттер қасиетті саналған, бірақ олар мистериялардың бауырлары ретінде қарастырылған (Томас 1911, 51-бет).
Жылқы
Жылқыға табыну бірнеше индоевропалық және түркі халықтары арасында кең таралған. Көшпенділер дәстүрінде жылқы – мифологиялық жануарлардың бірі, ол өзге әлеммен, құдайлармен байланысты бейнелейді. Көбінесе аппақ түсті ат күнмен, күндізгі жарықпен, отпен, ауамен, аспанмен, сумен және күн қаһармандарымен байланысты, адамның күнделікті еңбектегі және қиындықтармен күрестегі ізгі ниеттерінің көрінісі. Ақ күн ат – жамандыққа қарсы үздіксіз күресіп жүрген құдайлық күштердің белгісі. Көшпенділердің сенімдері мен ғұрыптарында, біріншіден, жылқының өзі, екіншіден, оның жеке бөліктері – бас сүйегі, мойын омыртқалары, тері, шашы, үшіншіден, оған байланысты заттар – тұтқа, қыспақ, тер, елік, қамшы, құлаған жылқы табаны, бейне т.б. адамдардың қамқоршысы және қорғаушысы болып табылады. Жылқының адам денесінен зұлым күштерді қуу қабілеті бар екеніне сенеді. Ферғана алқабынан ХХ ғасыр басында ат бейнесі салынған қола мүсін табылды, ол Еуразия даласынан осы уақытқа дейін табылған жалғыз мүсін. Бұл мүсін б.з.д. 4-1 ғасырлар аралығында жасалған деп саналады және Аспан аттарына арналған рәсімдерде қолданылған болуы мүмкін. Посейдонның, басқа су құдайлары сияқты, бастапқыда жылқы түрінде бейнеленген деген болжам бар. Фигалия үңгірінде Демет әйелі, халықтық наным бойынша, жылқының басы мен жалымен бейнеленген, бұл ерекше емес астық рухының сол кездегі түрі болуы мүмкін. Лаконияда оның діни қызметкерлерін "полистер" деп атаған. Есек және жылқы римдік құдай Консустың қасиетті жануарлары саналады. Галлияда жылқының құдайы Эпона табылады. Сондай-ақ, жылқы құдайы Рудиобтың іздері де бар. Хаягрива – индуизм мен буддизмде кездесетін жылқы басты құдай. Үндістандағы гондтар жылқы құдайы Кода Пенге пішінсіз тас түрінде табынады, бірақ жылқының құдайлық екендігі нақты емес. Жылқы немесе бие – Еуропадағы астық рухының кең таралған түрі (Томас, 1911, 52-бет). Балқан мәдениетінде үйленбеген адамды жылқының белдігімен орау – дәстүрлі ғұрып. Жылқының жыныстық қуаты белдікке оралған адамға беріледі деп есептеледі (Вуканович, 1980, 112-бет). Балқандық ораумен қатар, Вергилийдің "Энеидасында" Карфаген қаласының негізі жылқыға байланысты жазылған (Браун, 1950, 32-бет). Финикиялықтар жерден ат басын қазып алғанда, олар өз қалаларын (Карфагенді) сол жерге салуға шешім қабылдады, себебі жылқы сәттіліктің белгісі болды (Браун, 1950, 32-бет). Осылайша, Браун финикиялықтар үшін жылқының қасиетті болғанын дәлелдеді (Браун, 1950, 32-бет). Рома халқы үшін жылқы – құдайға тең жаратылыс.
Филдер
Таиландта ақ пілге өлген адамның, мүмкін Будданың жаны кіреді деп сендіреді. Оны ұстаған адам сыйлық алады, содан кейін ол жануар патшаға жеткізіліп, одан әрі мәңгі сақталады. Оны сатып алуға немесе сатуға болмайды. Оны адам өлгендей шомылдырып, тойлап, аза тұтады. Индокитайдың кейбір аймақтарында пілдің жаны өлген соң адамдарға зиян келтіруі мүмкін деген сенім бар; сондықтан оны бүкіл ауыл тойлайды. Камбоджада ол патшалыққа бақыт әкеледі деп есептеледі. Ақ пілге табынушылықты Энареяда да кездестіруге болады (Томас, 1911, 51-бет). Үндістанда танымал индуист құдайы Ганешаның басы пілдің, ал денесі адамның болып келеді. Суратта үйленбеген Анавил қыздары Алунам деп аталатын мерекеге қатысады (Наик, 1958, 393-бет). Бұл мереке Пәрвати құдайының құрметіне арналған. Мереке кезінде саздан піл жасалады (мүмкін, Парватинің құмыра немесе сандал ағашынан жасалған пастадан Ганешаны жаратқанын атап өту үшін). Күн сайын үйленбеген әйелдер осы пілге би билеп, ән айтып, тұз жемей сыйлайды. Алунамның соңғы күні саздан жасалған піл суға батырылады (Наик, 1958, 393-бет). Кейбір мәдениеттерде пілдің маңыздылығын көрсету үшін піл мүсіндері қолданылған. Суматрада ежелгі пілге табынушылықтың іздері бар (Шнитгер, 1938, 41-бет). Тас піл мүсіндері Суматра мәдениетінде "жандардың тақтысы" ретінде салынған (Шнитгер, 1938, 41-бет). Алайда Солтүстік Борнеода ағаштан жасалған піл мүсіндері бамбук бағанасының үстіне қойылады. Бұл бамбук бағанасы тайпа басшысы белгілі бір мөлшерде адам басын жинағаннан кейін ғана орнатылады (Шнитгер, 1938, 41-бет).
Қоян
Солтүстік Америкада алгонкин тайпаларының басты құдайы – "күшті үлкен қоян" болған, олар оған өлімге аттанатын. Бір дерек бойынша, ол шығыста, екінші дерек бойынша – солтүстікте мекендеген. Ол адам кейпінде Менабошо немесе Микабо (Томас 1911, 51-бет) деп белгілі болған. Ежелгі египеттіктер де Венут есімді қоян қадірлі құдайына табынып келген. Ол Гермополис қаласымен байланысты болды және оның суреті Гермополис номының туында бейнеленген.
Елендер
Көптеген халықтардың мифологиясында бұғы маңызды рөл атқарады. Гректер үшін ол Артемида қасиетті құдайына арналған, ал индуизмде ол Сарасвати қасиетті құдайымен байланысты. Еуразия даласының көшпенді малшыл мәдениеттері үшін де бұғының рухани маңызы зор болған. Пазырық көргендерінен табылған алтын бұғы мүсіні – скиф өнерінің ең танымал туындыларының бірі.
Қасқыр
Римнің негізі туралы әңгімелерде қасқырлар тотемдік бейнеде қолданылады. Римнің негізін қалаушы ағайынды Ромул мен Ремусты ана қасқыр тәрбиелейді, осылайша қасқыр Римнің анасы болады. Ежелгі египеттіктер арасында Анубис және Вэпвавет құдайлары қасқыр, шакал немесе жабайы иттің бейнесінде, немесе мұндай жануардың басы бар адам түрінде бейнеленген. Анубис – мәйіттерді мумиялау процесінің қамқоршысы және қабірлерді қорғаушы саналатын жерлеу құдайы. Өлгеннен кейінгі өмірде ол жүрек салмағын өлшеу рәсімінде шешуші рөл атқарды, ол адамның өлімнен кейінгі тағдырын анықтады. Алғашқы кезде Анубис – жер асты әлемінің жоғарғы құдайы болған, бірақ кейіннен оның орнын адам кейпіндегі Озирис басты. Египеттіктер Анубисті бастапқыда жабайы иттің түрінде ұйғаратын болған, себебі ол жануарлар қалалардың шетінде, өлгендердің қабірлеріне жақын жерде мекендеген, немесе мүмкін мәйіттерді жегендіктен қабірлер маңында жиналған. Вэпвавет – көбінесе тірілер әлемімен айналысқан құдай, оның басты міндеті – «жол ашу» болды, яғни ол перғауынның шайқаста жеңіске жетуіне, дін қызметкерлерінің рәсімдік шеруіне немесе кез келген басқа да жағдайға жол ашатын. Мысырдағы Вэпваветке табынудың көнелігін алғашқы династиялық перғауын жасаған Нармер палитрасы дәлелдейді, онда рәсімдік шерудің бір бөлігі ретінде стандарттағы қасқырдың суреті бейнеленген. Кейбір зерттеушілер Вэпваветтің қасқыр ретінде бейнеленуі жануардың өткір иіс сезу қабілетімен байланысты, ол оған маңызды нәрсені табуға «жол ашуға» мүмкіндік берген деп санайды.
Үлкен мысықтар
Батыс Африканың көп аймақтарында барысқа табыну кең таралған. Ашанти халқының арасында барысты өлтірген адам өлім жазасына кесіледі; барыс терісін көрсетуге тыйым салынған, бірақ салынған барысқа табынылады. Алтын жағалауда, құрбанын өлтірген барыс аулаушысы барыстың денесін қаланың көшелерімен айналып жүреді; ол сөйлей алмайды, барыс сияқты қимылдап, сыртқы түрін де оған ұқсатуы керек. Лоангода өлген барыстың басына ханшайымның сәукесі кигізіліп, оның құрметіне билер ұйымдастырылады (Томас 1911, 52 б.). Ежелгі Мысырда мысық пішіндес бірнеше құдайлар болған. Олардың ең ертесі – Мафдет қадірлісі. Бірінші династия кезеңінде, б.з.д. 2920–2770 жылдары, Мафдет фараонның бөлмелерін жыландардан, шұбарлар мен басқа да жамандықтардан қорғайтын құдай ретінде есептелген. Ол көбінесе гепард, барыс немесе сілеуқұйдың басымен бейнеленген (Hornblower, 1943). Кейінгі кезеңдерде басқа да мысық құдайлары үстемдік танытқан. Арыстан басы бар құдайлардың ішінде Сехмет, Тефнут, Бастет (алғашқы нұсқасы), Пахет, Мехит және Менхит сияқты қадірлілер, сондай-ақ Маахес сияқты құдайлар бар еді. Бұлардың бәрі құдайлар мен фараонның жауларын жоюға арналған қатыгез құдайлар еді. Мысырдың ең танымал арыстан қадірлісі – Сехмет, бас құдай Раның қызы саналды және Мысырды аурулардан және бақытсыздықтан қорғайтын игі қадірлі ретінде құлшылық етілді (Энгельс, 2001), бірақ сонымен бірге оның жойғыш күшіне байланысты қатты қорқыныш тудырды, бұл «Аспанды сиыр кітабында» көрсетілген. Бастет, бұрын Баст деп аталған, бастапқыда қатыгез арыстан ретінде құлшылық етілді, бірақ кейінірек «үйретілді» және мейірімді үй мысығы ретінде құлшылық етілді. Ежелгі Мысырдың соңғы кезеңінде, б.з.д. 664 жылдан 4-ғасырға дейін, Бастет құрметіне шағын мысықтарды мумиялау практикасы кеңінен таралды. Мысық мумиялары қадірлілерге арнап, көбінесе мерекелер мен қажылық кезінде сыйлық ретінде ұсынылды (Икрам, 2015). Бубастис, Саққара, Спеос Артемидос және Гизадағы мысық зираттарынан мысық мумияларының жүздеген мыңдаған даналары қазылып алынды (Conway, 1891; Herdman, 1890; Zivie & Lichtenberg, 2005). Баалбекте арыстан қадірлісі болған. Исламға дейінгі арабтар арыстан қадірлісі Ягутқа табынған. Қазіргі Африкада Балонда халқының арасында арыстан бейнесі бар сән салынып жасалған мүсін табылады (Томас 1911, 52 б.). Арыстан Хурри халқының ана қадірлісі Хебатқа да қасиетті болған. Яһуди дінінде патриарх Яқып өзінің ұлы Яһуданы Gur Aryeh גּוּר אַרְיֵה יְהוּדָה, «Жас арыстан» (Төрелік кітабы 49:9) деп атады. Осылайша Яһуда арыстаны басқа да Ыбырайым діндерінде құрметке ие болды, олар Иса және Хайле Селасси I, рас Тафари сияқты пайғамбарларын бейнелейді. Мезоамерикада ягуар ацтектер, майялар және ольмектер арасында құнарлылық пен батырлықтың символы ретінде қастерленген және шаманизмде маңызды рөл атқарған.
Жолбарыс
Қытай мифологиясы мен мәдениетінде зор маңызға ие, жолбарыс ежелгі Қытай тарихының ең ерте сақталған жазбаларынан бері еркек ян энергиясының маңызды символы болып есептеледі. Қазіргі Қытайда ол асылзаттық, батылдық және ашуды білдіреді, сондай-ақ жануарлардың патшасы саналады, оның маңдайындағы жолақтары жиі қайта салынып, «патша» иероглифін құрайды. Жолбарыс бастапқыда қытай мифтерінде, әдебиетінде, өнерінде және жекпе-жек өнерінде айдаһармен жұптасып, оған қарама-қарсы қойылып, инь-янгты, сондай-ақ жер мен судың, батыс пен шығыстың, материя мен рухтың екіжақтылығын көрсетеді. Бірақ, кейінгі империялық дәуірде айдаһар янды, ал әйелдік инь символы ретінде құмайды білдіретін болды. Ақ жолбарыс – қытай астрологиясы мен дәстүрлі астрономияның төрт басты символының бірі, күз және батыс маусымын бейнелейді. Хан дәуірінде Батыс патша анасы Сиванму кейде жолбарыс құйрығымен бейнеленген, ал кейбір жағдайларда жолбарыстың тас мүсіндерін қорғау амулеті ретінде таққан. Ы тайғарының тотемі Юньнань провинциясының Чусионг қаласында сақталған. Чусионг префектурасындағы Шуангбай округінде жолбарысқа табынумен байланысты ритуалдардан бастау алған дәстүрлі би әлі де орындалады. Вьетнамның көптеген аймақтарында жолбарысқа құрметпен қаралады, көптеген ауылдарда жолбарысқа арналған ғибадатханалар бар. Бұл вьетнамдық халықтық дін ежелгі замандағы адамдарға шабуыл жасаған жолбарыстарға деген қорқыныштан туындаған болуы мүмкін. Жолбарыс өте күшті, қаһарлы және әдемі жануар ретінде құрметтеледі. Жолбарыс сонымен қатар қорғаушы құдай деп есептеледі. Ғибадатханалар мен сарайлардың кіреберісінде жолбарыс мүсіндерін көруге болады, олар осы орындарға зұлым рухтардың кіруін тоқтатады. Жолбарыс индуист құдайлары Шива мен Дургамен байланысты. Непалдың Покхара қаласында жолбарыс фестивалі Багх Джатра деп аталады. Мерекеге қатысушылар жолбарыс киімімен билеп, «аң аулауға» түседі. Батыс Үндістанның варли тайпасы жолбарысқа Вагхоба құдайы сияқты табынады. Варлилер құдайға арналған құрбандықтар мен қасиетті орындардың жергілікті иесіз жолбарыстармен және барыстармен жақсы қарым-қатынаста болуға көмектеседі деп сенеді, ал Вагхоба оларды орманға кіргенде қорғайды.
Маймыл
Индуизмде маймыл құдайы Хануман ерекше тұлға. Ол – құдайлардың жойғышы Шіваның қайта тууы. Православ ауылдарда маймылдарға зиян келтірмейді (Томас 1911, 52-б.). Қытай діндері мен мифологиялары маймылдар мен гориллерге адамдарды бейнелейтін мәдени маңыз береді. Қытай құдайлары кейде маймыл кейпінде пайда болады, мысалы, Сунь Укун, немесе «Маймыл патшасы» Ву Чэнэннің «Батысқа саяхат» романының басты кейіпкері. Қытайдың дәстүрлі халықтық дінінде маймылдар – маймыл жын-шайтандарына айнала алатын немесе маймыл болған мистикалық жандар, және маймыл мен адам араласу туралы аңыздар көп. Даоизмде маймылдар, әсіресе гиббондар, шиан сияқты ұзақ өмір сүреді деп есептеледі, «көтерілген; өлмейтін», және даоин «бағыттап тарту» тәртібі арқылы циркуляциялап, ци «тыныс; өмір күші» сіңіруде шебер болады. Даоизм сияқты, қытай буддизмі де маймылдарды парадоксалды түрде дана да, ақымақ жануарлар ретінде қарастырады. Бір жағынан, Джатака әңгімелерінде Гаутама Будда бұрынғы өмірінде қайырымды маймыл патшасы болғаны айтылады; екінші жағынан, маймылдар алаяқтық пен білімсіздікті бейнелейді, бұл Чан буддизмінің «ақыл маймылы» метафорасымен көрсетілген, ол адам санасының шаршаңқы, тынышсыз табиғатын көрсетеді. Тогода маймылдарға табынушылық бар. Бениндегі Порто-Новода егіздердің кішкентай маймыл түріндегі қорғаушы рухтары бар (Томас 1911, 52-б.). Хамадриас бабуины ежелгі египеттіктер қасиетті санаған және оны құдайдың бір түрі ретінде жиі бейнелеген. Бабуин түрінде бейнеленген египеттік құдайларға Хапи (Хорус ұлы), Баби (мифология) және Тот кіреді, бірақ соңғысы көбінесе ибистің басымен көрсетіледі. Күн құдайы таңертең көкжиектен көтерілгенде, 6-8 бабуин тобы да жиі кездеседі, олар қолдарын көтеріп оған мадақ айтады. Бұл, әдетте, бабуиннің мінез-құлқынан туындаған, олар күн шыққанда оны қарсы алатын сияқты «ыңырсайды».
Құсбақа
Ежелгі Мысыр дінінде бегемот жақсы да, жаман да қасиеттермен байланысты болған. Бір жағынан, бегемот аналықтарының күшті аналық сезімі бірнеше әйел бегемот құдайларына табынуға алып келді, олар көбінесе жүктілік пен аналықтың құдайлары, сондай-ақ әйелдер мен балаларды қорғаушылар ретінде есептелді. Осы құдайлардың ең танымалсы – Тауэрет, ол Мысыр халқының арасында кең таралған үй құдайы болды және оның бейнесінде көптеген амулеттер жасалған. Басқаларының ішінде Тауэрет сияқты, бірақ сәл әсем Опет немесе Ипет, сондай-ақ Дракон жұлдыздығын бейнелейтін Ререт болды. Екінші жағынан, бегемоттың пайдалы қайықтарды қиратуға қабілеті оны хаос күші ретінде қарастыруға әкелді, сондықтан ол тәртіпсіздік құдайы Сетпен байланысты болды. Әдетте, құпия "ша" жануарының басы бар адам түрінде бейнеленгенімен, Сет пен Гор арасындағы шайқастарда Сет кейде бегемот түрінде көрсетіледі, Гор папирус салдың үстінде тұрып, оны гарпунмен қадап жатады. Гордың Сетке қарсы жеңісі патшалық аң ауы экспедицияларында қайта жандандырылды, онда патша Гордың рөлін ойнап, жабайы бегемот Сеттің символы болды. Сөйтіп, патшаның бегемотты сәтті өлтіруі оның әскери шеберлігін Гордың шеберлігімен байланыстырып, патша болуға құқығын көрсетті.
Кеміргіш
Кейбір елдерде, мысалы Үндістанда, шағын ғана ғибадатханалар жабайы егеуқұйрықтарға табыну үшін арналған. Көптеген адамдар олардан қашып жүргенімен, мұндай ғибадатханаларда олардың көбеюіне жағдай жасалады, себебі олардың зиянды екенінен қорғану үшін осылай істеледі. Егеуқұйрық жиі Ганешамен байланыстырылады. Өмірге бейімделгіш жаратылыс болғандықтан, оған құрметпен қарау керек.
Қарау/қарақ
Құс – Аляскадағы тлингит халқының басты құдайы. Ол бүкіл аймақ бойынша мифтер тобының басты кейіпкері болып табылады, ол жарық әкелетін, адамзатқа от сыйлайтын және басқа да мәдени батырдың қызметін атқарады (Томас 1911, 51 б.). Пьюгет-Саунд аймағынан алынған бір құс туралы әңгімеде "Құс" бастапқыда адамдар әлемінен бұрын болған рухтар мекенінен (әдеби түрде, құстар елінен) шыққан деп айтылады. Бір күні Құс құстар елінде көңілі тосып, мүсінмен ұшып кетті. Құс мүсінді ұстап шаршағанда, оны тастап жіберді. Мүсін мұхитқа құлап, кеңейіп, қазір адамдар өмір сүріп жатқан аспанды құрды. Жаратқан рөлінде, сондай-ақ төрт солтүстік-батыс рулық үйдің бірінің тотемі және ата-бабасы ретінде Құсқа көбінесе "Ата Құс" деп есім қояды. Бұл атаудың мақсаты – жаратқан Құсқа, алдаушы Құстан өзгеше, сіңірме жасау ма, әлде алдаушы рухты құрметпен әрекет етуге ынталандырудың бекергі әрекеті ме – белгісіз. Бүркіт және қарға бірге оңтүстік-шығыс Австралия мифологиясында маңызды рөл атқарады (Томас 1911, 51 б.). Қарғалар кейбір еуропалық мифологияларда да орын алады, мысалы, кельт және герман діндерінде, олар бұрынғысында Бранмен және Морриганмен, ал соңғысында Воденмен байланысты болған.
Құс
Солтүстік Борнеода соқаны құдай ретінде қастерлеген, бірақ ол техникалық тұрғыдан халықтың Жоғарғы құдайының хабаршысы болды (Уотербери 1952, 62). Жергілікті тұрғындар белгілі бір оқиғалар туралы шешім қабылдағысы келгенде, мысалы, үйден алыс сапар, маңызды егістік жұмыстары және соғыс кезінде (Уотербери 1952, 62-бет) соқаға қатысты ритуалдар болған. Солтүстік Борнеода кениялықтар, каян тайпалары және теңіз диактары арасында соколды табынудың үш сатысынан құдайдың эволюциясын көруге болады. Кениялықтар оны өлтірмейді, көмек көрсеткені үшін алғыс айтады және экспедицияға шығар алдында ресми түрде кеңеседі. Дегенмен, ол Жоғарғы құдай Бали Пеньялонгтың хабаршысы саналады. Каян тайпаларының Лаки Нехо деген сокол құдайы бар, бірақ олар соқолды бас құдай Лаки Тенганның қызметшісі деп есептейді. Диактардың бүркіт құдайы Сингаланг Буронг толығымен антропоморфты бейнеленген. Ол - аждаһалардың құдайы, бірақ сокол оның хабаршысы емес, себебі ол үйінен ешқашан шықпайды. Алайда, оның адам кейпінде тойларға қатысып, барлығы аяқталған соң сокол түрінде ұшып кеткені туралы әңгімелер бар (Томас 1911, 52-бет). Флоранс Уотерберидің сөзіне сүйенсек, соқолға табыну кең таралған (Уотербери 1952, 26-бет). Бұл құс "ұлы құдай; оның қанаттары аспан, ал күн мен ай – оның көздері" (Уотербери 1952, 26-бет) еді. Сокол Мысыр құдайы Хоруспен байланысты. Аспанның, құдайлық биліктің, соғыстың, жеңістің және өркениеттің құдайы ретінде Хорус фараондардың қамқоршысы болды. Бұрынғы фараондардың рухтары Хорустың ізбасарлары және, демек, сокол (Уотербери 1952, 26-бет) болды. Мысырлықтар Хорусты толығымен сокол ретінде бейнелеген, бірақ Төртінші және Бесінші династиядан кейін адам денесі мен сокол басы бар бейнелер жиі кездесе бастады (Уотербери 1952, 27-бет). Мысырдың басқа құдайлары, мысалы, Кебехсенуэф, Сопду, Ра (әрқашан емес) және Сокар да сокол немесе сокол басты адам түрінде бейнеленген. Мысыр ғана соқолға табынушылардың ортасы емес еді. Осы құсқа жоғары құрмет көрсеткен басқа да мәдениеттер болды. Гавайи аралында сокол құдай болып есептелген және тез әділдіктің символы болған (Уотербери 1952, 62-бет). Гавай архипелагындағы жалғыз аралдан бөлек, Фиджи аралдарында да сокол құдайына табынған тайпалар болды (Уотербери 1952, 62-бет). Сонымен қатар, жануарларға табыну сикх мәдениетіне тән болмаса да, ақ сойқын құсы алтыншы гурумен және әсіресе оныншы гурумен байланысты болғандықтан сикхтерде ерекше құрметке ие. Оныншы гуру аң аулауға шыққанда әрдайым қолында ақ сойқынды ұстап жүретін. Оныншы гуру Ақ сойқынның шебері деп аталды. Көптеген адамдар Гуру Гобинд Сингхтің ұстаған құсы – сокол деп санайды, бірақ тарихшылар құстың гирфалькон немесе сакер сойқын болғанын айтады.
Фрегат құсы
1860 жылдарға дейін Пасха аралында Тангата ману (Құс адам) культі болды, ол бізге Құс адамдардың суреттерін және петроглифтерін мұра етіп қалдырды (жартылай адам, жартылай фрегат құсы). Бұл культ Мото Ити аралынан маусымның алғашқы қара тұмсық аққұстың жұмыртқасын жинап, Оронгоға жеткізу үшін жыл сайынғы жарыспен байланысты болды. Фрегат құсы культінің Соломон аралдарында пайда болып, содан кейін Пасха аралына көшіп келгені, ал онда бұл культ тоқтатылған деп саналады (Балфур 1917, 374 б.). Фрегат құсы – Пасха аралындағы теңіз құсы жұмыртқасының құдайы Мейкемейк құдайының бейнесі (Балфур 1917, 374 б.).
Ибис
Ежелгі Мысырда ибис құсы ай мен даналық құдайы Тоттың көрінісі ретінде қасиетті саналған. Көркем өнерде Тот көбінесе ибис басы бар адам, ал сирек жағдайда бабион түрінде бейнеленген. Оның құрметіне ғибадатханаларда қасиетті ибистер сақталған және тамақтандырылған, ал мумияланған ибистер оған құрбандық ретінде ұсынылған. Ибис құсының Тотпен байланысы құстың ай тәрізді қисық мүсінінен туындаған болуы мүмкін деп есептеледі.
Құс
Ежелгі Мысырда тағы бір қасиетті құс түрі – мысырлық қаршыға саналған. Жоғарғы Мысырдағы Нехеб қаласында Нехбет құдайына арналған ғибадатхана болған, ол өнерде қаршыға ретінде бейнеленген, кейде патшалық тәж киген. Нехбет Мысыр патшалық отбасымен тығыз байланыста болған және Мысыр патшасының жеке қорғаушысы саналған. Ол көбінесе ұқсас құдай Ваджетпен бірге бейнеленген немесе шақырылған, ол кобра түрінде бейнеленген және төменгі Мысырдағы Буто қаласындағы негізгі ғибадатханасына ие болған. Сөйтіп, Нехбет пен Ваджет жоғарғы және төменгі Мысырдың одағын геральдикалық түрде бейнелейтін ғибадатханалардың рельефтері мен стелаларында жиі бірге бейнеленген. Бұл екі құдайдың маңыздылығы соншалық, оларды ешқандай шатасусыз кім екендігін анықтап, "небти" ("екі бике") деген қарапайым атаумен атауға болатын. Ежелгі Мысыр патшасының бес титулының бірі – "небти аты" Екі Бикеге арналған. Патшаның атына қамқорлық етудің бұл үлкен құрметі Ра және Гор сияқты ірі құдайлармен ғана бөлісілген. Египтологтар Нехбет пен қаршығаның байланысы ана қаршығаның балаларын қанаттарымен "жауып" қорғап, оларды қорғауынан туындаған болуы мүмкін деген теорияны ұсынады, осылайша оның қорғаушы және аналық құдаймен байланысын тудырды. Шындығында, мысырлықтардың "мут" ("ана") сөзі иероглифтермен жазылғанда қаршығаның суреті бейнеленген. Қаршығаның аналық мәніне және Нехбеттің иконографиясында ерте пайдалануына байланысты, кейінгі кезеңдерде көптеген мысырлық құдайлар мен адам патшайымдары қаршыға бас киімін кие бастады. Фива қаласында Амон мен Хонсумен бірге құлшылық етілген Мут құдайы иероглифтермен қаршығаның суретімен жазылған, және құс бас киіміндегі патшалық белгісі болмағанда, "ана" деген жалпы атаудан ажырату мүмкін емес. Кейінгі кезеңдерде қаршыға бас киімін киген құдайлардың ішінде Мут, Хатор, Изис және Ваджет болды, бірақ тек Нехбет ғана қаршыға түрінде толық бейнеленген. Үнді эпосы Рамаянада "қаршығалардың патшасы" (gṛdhrarāja) Джатаю ракшас Равананың Ситаны ұрлауына жол бермеу үшін батыл күреседі. Алайда Джатаю өте қарт болғандықтан, Равана оны жеңіп, қанаттарын қиып тастады, содан кейін Джатаю жерге құлады. Рама мен Лакшмана Ситаны іздеп жүргенде, жарақаттанған және өліп бара жатқан Джатаюға тап болды, ол Раванамен болған шайқас туралы айтып, Равананың оңтүстікке бет бұрғанын хабарлады. Содан кейін Джатаю жарақатынан қайтыс болды, ал Рама оның соңғы жерлеу рәсімін орындады. Джатаюдың ағасы Сампати кейін Рама мен Лакшманаға Ситаны табуға көмектеседі. Джатаюға Виджаярагхава Перумал ғибадатханасында (Тирупуткули, Тамил Наду) табынады, ол оның құлаған жері деп есептеледі.
Жыландар
Жыланға табыну Ескі әлемнің көптеген аймақтарында және Америкада кездеседі (Томас 1911, 52 б.). Үндістанда жыланға табыну индуизм мифологиясындағы жыландардың жоғары статусына байланысты. Үндістанның көп бөлігінде кобралардың (нагалардың) немесе тастардың мүсіндері орнатылған. Осы елдердің халқы оларға тағам мен гүлдер сыйлайды және киелі орындарында шам жағады. Дравидтер арасында кобраны қазақстандық түрде өлтірген адамды да өртеді; ешкім оны қасақана өлтірмейді. Жылан құдайының бейнесі жыл сайынғы шеруде бойдақ дін қызметкері әйелдермен бірге алып жүреді (Томас 1911, 52 б.). Бір кезде Үндістанда жыланға табынудың әртүрлі нұсқалары кең таралған. Солтүстік Үндістанда "жыландардың патшасы" деп аталатын Нагараджа есімді жыланның еркек түріне табынылған. Оңтүстік Үндістанда "жыландардың патшасының" орнына тірі жыландарға табынылған (Бхаттачарья 1965, 1 б.). Алайда, Үндістанның Бенгалия аймағындағы Манаса культі антропоморфты жылан құдайы Манасаға арналған (Бхаттачарья 1965, 1 б.). Африкада жыланға табынудың негізгі орталығы Дагомея болды. Бірақ питонға табыну 17 ғасырдың бірінші тоқсанында пайда болған. Дагомеялықтар Уайданы басып алғаннан кейін жыланға табынушылармен байланысқа түсті және бастапқыда жек көретін нанымдарын олардан қабылдады. Басты орталығы - Уайдада елуге жуық жылан мекендейтін жылан ғибадатханасы бар. Дахн-гби түріндегі әрбір питонға құрметпен қарау керек, ал оны өлтіргені үшін жаза - өлім, тіпті қазақстандық түрде болса да. Даң гибінің көптеген әйелдері бар, олар 1857 жылға дейін жалпы жұртшылықтың қатысуына тыйым салынған шеруге қатысты; питонды қала бойынша аспамен алып жүрген, бұл жамандықтарды қуу рәсімі болған. Ашанти халқының көкжиек құдайы да жылан пішінде болған. Оның елшісі - боаның кішкентай түрі. Бірақ тек белгілі бір жеке тұлғалар ғана қасиетті саналған, емес, түрлердің барлығы емес. Африканың көптеген аймақтарында жылан қайтыс болған туыстардың рухының бейнесі ретінде қарастырылады. Амазулулардың арасында, Мадагаскардың Бетсилеолары сияқты, белгілі бір түрлер белгілі бір топтардың мекені ретінде тағайындалады. Ал масаилер әр түрді тайпаның белгілі бір отбасының тіршілік ету ортасы деп санайды (Томас 1911, 52 б.). Ежелгі Египет дінінде жыландар жағымды да, жағымсыз да бейнеленген. Бір жағынан, египеттіктер бірнеше игі жылан құдайларына табынып, олардың ішінде Ваджет, Рененуте, Мерецгер, Нехабкау және Мехен болған. Урей - египеттік патшалар мен басты құдайларды қорғайтын қатал құдайлық кобра. Екінші жағынан, жылан Апофис - басты құдай Раны жоюға тырысқан зұлым демон. Шумерлердің жылан құдайы Ниңгизида болған.
Басқа бауырымен жорғалаушылар
Жыланмен қатар Нил крокодилы да ежелгі Мысыр дінінде маңызды жорғалаушы жануар саналды. Көптеген құдайлар крокодил бейнесінде бейнеленген, бірақ олардың ең танымал және маңыздысы, әрине, Собек құдайы болды. Собек – зорлық-зомбылық пен күш-қуатпен байланысты, күшті және қауіпті құдай, жамандыққа қарсы қатты қорғаушы және кінәлілерді жазалаушы ретінде танылды. Оның крокодилмен байланысты болу себебін түсіну оңай, өйткені крокодил де өте қауіпті жануар. Собектің құнарлылыққа қатысты да рөлі болды, әсіресе Нилдің тасқыны жерге әкелген құнарлылық, оның суларында крокодилдер тіршілік етеді. Собектің басты ғибадатханасы Файюм аймағындағы Крокодилополис қаласында орналасқан, сондай-ақ ол Хорус құдайымен бірге Ком Омбо ғибадатханасын да пайдаланды. Собек басқа құдайлардың ғибадатханаларында, әсіресе анасы Неит құдайының ғибадатханаларында екінші дәрежелі құдай ретінде де құлшылыққа алынды. Мысырлықтардың басқа крокодил құдайларына Собектің аз танымал інісі Шеманафер, сондай-ақ Хенти Хети мен Венти кіреді, олар туралы көп мәлімет жоқ.
Балық
Яһуди ғалымы Рашидің айтуынша, қанаандықтардың Дагон деген құдайы балық құдайы болған. Бұл дәстүр осы жерден пайда болған болуы мүмкін, бірақ жақында табылған бейнелер балық терісін киген адамдар балық құдайына, адам басы мен қолы бар құдайға табынып жүргенін көрсетеді (Томас 1911, 51 б.). Жапонияда Сакурада Кацуноридің сөзіне сүйенсек, балық аулау қауымдастықтары мен салалары Эбису гами деп аталатын құдайды кеңінен құрметтеген (Наумман, 1974, 1 б.). Кейінгі дәстүрлерде Эбису көбінесе балық аулау таяғын ұстап, қызыл тай (бұлақ) алып жүретін балықшы түрінде бейнеленген, бірақ кейде кит, акула, адам денесі немесе тас түрінде де көрінетін (Наумман, 1974, 1 б.). Дегенмен, Сакураданың (Наумман, 1974, 2 б.) айтуынша, Эбисудің жалпы бейнесі кит немесе акула болып табылады. Эбису гами мерекелерінде киелі саналған, ерекше балық жаратылыстары туралы әңгімелер айтылады. Мұндай балықтардың мысалдарына көп құйрықты таныс балық түрлері жатады (Наумман, 1974, 2 б.). Кейде осы балықтарды құдайға шалынатын құрбандық деп есептеген. Ал кейде олар фестиваль күні келген Эбисудің өзі деп саналды (Наумман, 1974, 2 б.). Киттер мен кит акулалары сияқты ірі теңіз мегафауналары ("Эбису акуласы" деп те аталады) көбінесе балықтың көптігін әкелу үшін және балықшылардың қорғаушысы ретінде Эбису деп аталды. Ол малшылардың да құдайы болған. Ол көп түсті лама түрінде көрінеді деп есептелді, ол малдың қасында болып, оларды күзеткен. Уркучилла малдың денсаулығы, малдан алынатын пайда және малдың келесі буынының денсаулығы үшін өте маңызды деп саналды. Инкалардың су және жаңбыр құдайы Париакака (Парьякака) бастапқыда бүркіт болып туған, кейін адамға айналған деп есептелінеді. Инкалар осы құдайды ренжітсе, су тасқыны болатынына сенген. Париакака туралы көп мәлімет жоқ. Мама Коча (Кочамама) немесе Мұхит Ана – теңіз және теңіз жануарларының инка құдайы. Ол балық аулаушылар мен теңізшілердің арасында үлкен құрметке ие болды, олар балықтың мол болуын қамтамасыз ету үшін және дауылдарды басуға, теңізді тыныштандыруға көмектесу үшін оның көмегіне жүгінді. Ол Интидің (Күн құдайы) және Мама Килланың (Ай құдайы) анасы деп саналды.
Джайнизм
Джайнизмнің 24-ші тертханкары Махавира өмірдің (туу, өлім және қайта туу) циклынан босатылудың жалғыз жолы – ахимсаны ұстанып, ешқандай тірі жанға зиян келтірмеу екеніне сенді (Регенштейн 1991, 229 б.). Кейбір джайндар өздерімен сыпыртқы алып жүреді және кездейсоқ тірі жанға басып кетпеу үшін жүріп бара жатқан жерлерін сыпырып тазалайды. Джайнистер сондай-ақ, жәндіктерді жұтудан сақтану үшін ауыздарына маска киеді және жемістерін құрттардың болуына тексеріп қарады. Бірақ жемістерді тексеру құрттарға деген жек көрушіліктен емес, құрттардың өзін қорғау мақсатында жасалады (Регенштейн 1991, 229-230 бб.). Джайнистерге тек күндізгі уақытта тамақ ішуге рұқсат етіледі, осылайша көру қабілеттері шектелмеген кезде тағамдарында болуы мүмкін жәндіктер мен басқа да ұсақ жануарларды жеуден сақтануға тырысады (Регенштейн 1991, 230 б.). Джайнизмде де белгілі бір шектеулерсіз, қарапайым жандардың да өкілдігі бар (Регенштейн 1991, 231 б.). Негізінен, қарапайым джайнистер зорлықтың қайсысы қажет, қайсысы қажетсіз екенін ажырата білуі керек, бірақ олардан толығымен бас тарту талап етілмейді (Vallely 2002, 5 б.). Осының нәтижесінде аң аулаудың барлық түрлерінен, топырақты өңдеуден (топырақты өңдеу кезінде жерге сіңген жандарға зиян келтіріледі) және ашытудан (ашыту үшін ашытқы сияқты тірі организмдер қолданылады) аулақ тұру қажет (Регенштейн 1991, 231 б.). Олар үшін ешқашан арнайы тамақ дайындалмайды. Олар басқалардан тамақ сұрайды, себебі тамақ басқа біреу үшін дайындалғандықтан, тірі жандарға қатысты зорлық-зомбылыққа олар себепкер емес деп санайды (Vallely 2002, 5 б.). Әлдеқандай қаржылық мүмкіндігі бар джайнистер мал базарларына барады және сойылатын жануарларды сатып алып, құтқарады, бұл олардың жасаған жақсылығы болып саналады (Регенштейн 1991, 232 б.).