Кіріспе

Кітапхананы тасымалдайтын көлік – кітапхана ретінде пайдалануға арналған көлік құралы. Олар тарих бойында көптеген атаулармен белгілі болды, соның ішінде жылжымалы кітапхана, кітапхана вагоны, кітап вагоны, кітап көлігі, дөңгелекті кітапхана және кітап автосервисі. Кітапханаларды тасымалдайтын көліктер кітапханалық қызметтерді әлеуетті оқырмандарға жеткізу арқылы дәстүрлі кітапханалардың мүмкіндіктерін кеңейтеді, сондай-ақ басқа жағдайда қолжетімді емес жерлерде (мысалы, шалғай аудандарда) және/немесе жағдайларда (мысалы, зейнеткерлер үйінің тұрғындары) тұратын адамдарға кітапханалық қызметтер ұсынады. Кітапханаларды тасымалдайтын көліктердің қызметтері мен материалдары (мысалы, интернетке қол жеткізу, ірі шрифттегі кітаптар және аудиокітаптар) қызмет көрсететін аймақтар мен халықтың қажеттіліктеріне қарай бейімделуі мүмкін. 1857 жылы британдық Workman Камбриядағы сегіз ауылдың айналысында жұмыс істейтін жылжымалы кітапхана туралы хабарлады. Виктория дәуірінің саудагері және меценаты Джордж Мур бұл жобаны "ауылдық халық арасында жақсы әдебиет тарату" мақсатымен құрды. 1858 жылы құрылған Уоррингтон жылжымалы кітапханасы – алғашқы британдық жылжымалы кітапханаларының бірі. 1800-жылдардың соңында әйелдер клубы Техас штатында және бүкіл АҚШ-та кітапханаларды тасымалдайтын көліктерді қолдауға кірісті. Техас штатының Уэко қаласындағы әйелдер клубының мүшесі Кейт Ротан кітапханаларды тасымалдайтын көліктерді қолдауды алғашқылардың бірі болып ұсынды. Ол Техас әйелдер клубтары федерациясының (TFWC) президенті болды. Осы кезеңде әйелдер клубтары өз идеялары мен мақсаттарын қабылдағандықтан кітапханаларды тасымалдайтын көліктерді насихаттауға ынталандырылды. Осындай қолдау мен насихаттаудың арқасында осы жылжымалы кітапханалардың саны АҚШ-тың барлық аймақтарында артты. Нью-Йорк штатында 1895 жылдан 1898 жылға дейін кітапханаларды тасымалдайтын көліктердің саны 980-ге жетті. АҚШ әйелдер клубы олардың басты жақтаушысы болды.

20 ғасыр

1904 жылғы әйелдер клубы қозғалысы, елу штаттың отызында кітап автокөліктерінің таралуына жауапкершілік тарту стандартына ие болды. Техас әйелдер клубтары федерациясының (TFWC) арқасында, TFWC-нің кітап мобильдерін жақтауынан кейін Техаста қоғамдық кітапханаларды дамытуға қатысты жаңа заңнама қабылдануы мүмкін болды. Бұл жаңа заңнама кітапханалардың жақсаруы мен кеңеюін қамтамасыз етті, соның ішінде Техаста жылжымалы кітапханалар жүйесін құру да осыған кірді. Әйелдер клубтары мемлекеттік биліктің осы жылжымалы кітапханалар үшін комиссиялар құруға араласуын қалады. Олар комиссиялар кітап мобильдерінің "Кітапханалық рухы" менеджерлерін демдеп, қолдайды деп үміттенеді. Алайда Техас кітапханалар қауымдастығы (TLA) мемлекеттік кітапханаларға қазірдің өзінде көрсетіліп отырған қызметтерді кітап мобильдеріне де ұсына алмады. Алғашқы мобильді кітапхана қызметін Мэри Лемист Титкомб (1857–1932) әзірледі. Мэриленд штатының Вашингтон округінде кітапханашы болған Титкомб кітапхананың барлық адамға жетпегеніне алаңдады. Ол кітапхананың танымал болғанына қарамастан, ең шалғайдағы тұрғындарға жетпейтінін түсінді, сондықтан 1905 жылы "кітап арбасы" идеясын қабылдады, кітапхана материалдарын округтің шалғай аймақтарындағы адамдардың үйлеріне тікелей жеткізді. Карнегиден 2500 долларлық сыйлық алғаннан кейін Титкомб қара түсті Конкорд арбасын сатып алып, оны жүргізу үшін кітапхананың күзетшісін жалдады. Кітап арбасы өте танымал болды, алғашқы алты айда 1008 том таратылды. Америкада моторлы көліктің дамуымен бірге 1920 жылы Сара Бёрд Аскеу есімді кітапханашы Нью-Джерсидің ауылдық аймақтарына кітапханалық кітаптар жеткізу үшін арнайы жабдықталған Model T көлігін жүргізуді бастады. Дегенмен, автомобильдер әлі де сирек болды, ал Миннеаполисте 1922 жылдан бастап Хеннепин округінің қоғамдық кітапханасы атпен жететін кітап арбасын пайдаланды. АҚШ-тағы Ұлы депрессиядан кейін 1935–1943 жылдар аралығында WPA жүзеге асырған Pack Horse Library Project Кентуккидің және жақын маңдағы Аппалачияның шалғайдағы шатқалдары мен тау бөктеріндегі тұрғындарға кітаптар мен қажетті жабдықтарды жаяу және атпен жеткізді. Кейде бұл "атты кітапханашылар" материалдарды таратуға орталық байланысқа сенеді. Вирджиния штатының Фэрфакс округінде 1940 жылы бүкіл округ бойынша кітап тасымалдау қызметі басталды, көлік WPA-дан уақытша берілді. WPA кітап автокөлігіне қолдау көрсету 1942 жылы тоқтатылды, бірақ қызмет жалғасты. "Іс-қимылдағы кітапхана" 1960 жылдардың соңында Бронксте (Нью-Йорк) түрлі нәсілді қызметкерлермен жүргізілген кітап тасымалдау бағдарламасы болды, ол жетіспей жатқан аудандардағы жасөсперімдерге кітаптарды жеткізді. Кітап автокөліктерінің танымалдылығының шыңы XX ғасырдың ортасында болды. Англияда кітап автокөліктері, немесе сол елде "жол жүретін кітапханалар" деп аталған, әдетте ауылдық және шалғай аймақтарда қолданылды. Алайда Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Лондон қаласында бір жылжымалы кітапхана танымал болды. Әуе шабуылы мен қараңғылықтан кейін, тұрғындар соғысқа дейінгідей Сент-Панкрас округіндегі кітапханаларға жиі бармады. Қала тұрғындарының қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін округ Гастингстен жылжымалы кітапхананы алып, 1941 жылы "соғыс уақытындағы дөңгелекті кітапхана" құрды. (Сент-Панкрас округі 1965 жылы таратылып, Лондонның Камден округінің құрамына кірді.) Сент-Панкрас жылжымалы кітапханасы Ford қозғалтқышымен жұмыс істейтін алты дөңгелекті шассиге орнатылған фургоннан тұрды. Фургонның бойында 2000-нан астам кітапқа арналған ашық сөрелер орналастырылған. Кітаптар Дьюи жүйесі бойынша реттелген, ал бір уақытта 20 адамға дейін фургонға кіріп, кітаптарды қарап, алуға болатын. Фургонның арт жағында қызметкерлерге арналған орын болды, ал фургонның шатырындағы терезелермен жарықтандырылды, сондай-ақ неміс бомбалауының жағдайында қараңғы перделермен жабдықталған. Фургонды түнде де пайдалануға болады, өйткені ол жақын маңдағы шам бағанасынан немесе азаматтық қорғаныс бекетінен электр тогын алуға болатын электрлі шатыр шамдарымен жабдықталған. Жылжымалы кітапханада көркем және ғылыми-танымдық әдебиеттер болды, сонымен қатар балаларға арналған ертегілер мен ғылыми-танымдық кітаптары бар балалар бөлімі де болды. Округ әкімі фургонды тойлау кезінде сөз сөйлеп, "Кітапсыз адамдар терезесіз үйлер сияқты" деді. Немістердің қарқынды түнгі бомбалауынан кейін де оқырмандар Сент-Панкрас жылжымалы кітапханасына ең көп зардап шеккен аймақтарда барып кітап алды.

21 ғасыр

Кітапханалар, мектептер, белсенділер және басқа да ұйымдар кітап тасымалдағыш автокөліктерді XXI ғасырда да пайдаланады. Бірқатар адам кітап тасымалдағыш автокөліктің ескірген қызмет екенін айтса да, оның себептерін жоғары құн, дамыған технология, ыңғайсыздық және тиімсіздік деп көрсетеді, ал басқалары кітап тасымалдағыш автокөліктің жаңа филиалдар салуға қарағанда арзанға түсуі мүмкін екенін және оны көптеген оқырмандар пайдаланатынын айтады. "Жасыл" кітап тасымалдағыш автокөліктерге деген сұраныстың өсуіне байланысты, кейбір өндірушілер көміртегі шығарындысын азайту үшін маңызды жаңалықтар енгізді, мысалы, дәстүрлі генераторлардың орнына күн батареяларын пайдалану, толық электрлік және гибридтік шассилер. Кітап тасымалдағыш автокөліктер m-кітапханалар түрінде де жаңарып, мобильді кітапханалар деп те аталады, онда оқырмандарға контент электрондық түрде жеткізіледі. Интернет-архив өзінің кітап тасымалдағыш автокөлігін авторлық құқығы тоқталған кітаптарды қажеттілік бойынша басып шығару үшін пайдаланады. Бұл жоба дамушы елдерде де ұқсас бастамаларға жол ашты. "Қара әйелдер кітапханасы" – Бруклиндегі жылжымалы кітапхана. 2015 жылы Ола Ронке Акинмово құрған бұл кітап тасымалдағыш автокөлік қара нәсілді әйелдер жазған кітаптарды ұсынады. Кітаптар қара нәсілді әйел авторлардың кітаптарымен айырбастау арқылы қолжетімді.

Ұлттық кітапшалар күні

АҚШ-та Америка кітапханалар қауымдастығы жыл сайын сәуір айында Ұлттық кітапхана аптасының сәрсенбісінде Ұлттық кітапкөлік күніне демеушілік етеді. Олар елдегі кітапкөліктерді және осы қызметті өз қауымдастықтарына жеткізетін жауапкершілігі зор кітапхана қызметкерлерін құттықтайды. 2021 жылдың ақпан айында Америка кітапханалар қауымдастығы (ALA), Кітапкөлік және аутрич қызметтерінің қауымдастығы (ABOS) және Ауылдық және шағын кітапханалар қауымдастығы (ARSL) кітапхананың аутрич саласындағы мамандардың барлық еңбегін құрметтеу үшін Ұлттық кітапкөлік күнінің атауын өзгертуге келісті. Оның орнына, елдегі кітапханалар 2021 жылдың 7 сәуірінде Ұлттық кітапхана аутрич күнін атап өтеді. Бұрын Ұлттық кітапкөлік күні деп белгілі болған бұл күні кітапхана қызметкерлері мен кітапханалардың мұқтаж адамдарға кітапханалық қызметтерді жеткізудегі құнды рөлі тойланады. Бұл той ағылшын, сомали және суахили тілдерінде де өткізіледі. Маша Хамильтон бұл қызметті 2007 жылғы «Түйе кітапкөлігі» романының сюжетін құру үшін пайдаланды. 2002 жылы Зимбабведе «электрлік және электрондық байланыс орталығы: радио, телефон, факс, электрондық пошта, Интернет» ретінде «есек тартқан электрлік байланыс кітапханалары» пайдаланылды.

Азия

Бангладеште Бишо Шахитто Кендро жылжымалы кітапхана тұжырымдамасын алғаш рет енгізді. Мобильді кітапхана Бангладеште 1999 жылы пайда болды. Бастапқыда бұл қызмет тек Дака, Чаттограм, Кхулна және Раджшахи қалаларымен шектелген болатын. Қазіргі таңда еліміздің 58 ауданында қолжетімді. Бұл кітапхананың шамамен 330 000 тіркелген пайдаланушысы бар. Бұл жылжымалы кітапханалардың бірлескен қызметі елдегі 1900 елді мекенде 1900 шағын кітапханаға тең келеді. Брунейде жылжымалы кітапханалар Perpustakaan Bergerak деп аталады. Оларды Брунейдің мемлекеттік кітапханаларын басқаратын мемлекеттік орган – Dewan Bahasa dan Pustaka басқарады. Бұл қызмет 1970 жылы енгізілген. Индонезияда 2015 жылы Ридван Сурури және оның "Луна" атты аты Kudapustaka (индонезия тілінде "ат кітапханасы" деген мағынаны білдіреді) деген жылжымалы кітапхананы құрды. Мақсаты – 977 мыңнан астам сауатсыз ересек тұратын аймақтағы ауыл тұрғындарының кітапқа қолжетімділігін арттыру. Олар Лунаның арқасына кітаптарды тиеп, Ява аралының орталық бөлігіндегі ауылдар арасында саяхаттайды. Сурури сондай-ақ аптасына үш рет мектептерге барып тұрады. Таиландта 2002 жылы жылжымалы кітапханалар ерекше формаларға ие болды. "Піл кітапханалары" кітаптармен қатар ақпараттық технология жабдықтары мен қызметтерін Таиландтың солтүстігіндегі 46 шалғай ауылға жеткізіп отырды.

Австралия

Виктория штатындағы алғашқы кітапкөшмө 1954 жылы Мельбурн қаласындағы Хайдельберг кітапханасы (қазіргі Яра Пленти аймақтық кітапханасы) арқылы іске қосылды.

Еуропа

2002 жылы Шотландияның Глазго қаласында өткен MobileMeet – IFLA ұйымдастырған, жыл сайынғы 50 шақты мобильді кітапханалардың жиыны болды. Швеция, Нидерланд, Ирландия, Англия және әрине, Шотландиядан мобильді кітапханалар келді. Эдинбургтен үлкен фургондар, ал таулы аймақтардан кішкентай фургондар қатысты. Көптеген фургондар бұрынғы жиындардан алған жүлделерін мақтан тұтып алып жүрді. 1959 жылы «Эпос» кемесінде жүзетін кітапхана құрылысы басталды және ол Батыс Норвегия жағалауындағы көптеген шағын елді мекендерге қызмет көрсетеді. Эстонияда «Катарина Джи» кітап автокөлігі 2008 жылдан бері Таллин қаласының шет елді мекендеріндегі оқырмандарға қызмет етуде. Финляндияда алғашқы жылжымалы кітапхана 1913 жылы Вантаада ашылды. Қазіргі таңда Финляндияда 200-ге жуық кітап автокөліктері бар, олар елдің барлық аймақтарында жұмыс істейді.

Солтүстік Америка

Street Books – 2011 жылы Орегон штатының Портленд қаласында құрылған коммерциялық емес кітап қызметі. Ол велосипедпен жүретін арба арқылы "көшеде тұратын" адамдарға кітаптарды тегін береді. "Велосипедтегі кітаптар" – Сиэтл қалалық кітапханасы 2013 жылы бастаған жоба. Бұл жоба педаль күшімен тартылатын, арнайы жасалған велосипед тіркемесі арқылы Сиэтлдегі қоғамдық шараларға кітапхана қызметтерін жеткізеді. "Кітапханалық Круизер" – Флоридада 2015 жылдың қыркүйегінде таныстырылған Волусия округі кітапханаларының "кітап велосипеді". Кітапхана қызметкерлері осы велосипедпен түрлі орындарға барып, кітапхана кітаптарын берумен қатар, WiFi қызметін, электрондық кітаптарға қол жеткізуге көмектесу және кітапхана карточкасын қалай алу туралы ақпарат береді.

Оңтүстік Америка

"Библио-Бурро" – колумбиялық мұғалім Луис Сориано мен оның екі есегі Альфа мен Бето ауылдық жердегі балаларға аптасына екі рет кітап жеткізетін жылжымалы кітапхана. CNN телеарнасы Сорианоны 2010 жылғы "Жылдың Батыры" ретінде таңдады.