Кіріспе
Дискинезияны емдеуге қолданылатын дәрі
Амантадин, басқа атауларының ішінде Gocovri брендімен сатылады, паркинсонизммен байланысты дискинезияны және А типті грипп вирусынан туындаған гриппті емдеу үшін қолданылатын дәрі, бірақ кең таралған дәріге қарсы тұрушылықтың пайда болуына байланысты соңғысы үшін қолдану ұсынылмайды. Амантадин алғаш рет А грипін емдеу үшін қолданылған. Оның вирустық қарсы қасиеттері 1963 жылы алғаш хабарланғаннан кейін, 1976 жылы Амантадин А грипіне қарсы профилактикалық қолдануға рұқсат алды. 1973 жылы Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) Амантадинді Паркинсон ауруын емдеу үшін мақұлдады. 2017 жылы, ұзартылған босатылу формуласы леводопадан туындаған дискинезияны емдеу үшін мақұлдалды. Амантадиннің жанама әсерлері жеңіл. Көрінетін неврологиялық жанама әсерлерге ұйқышылдық, бас қызылу, бас айналу және сананың шатасуы жатады. Орталық нерв жүйесіне тигізетін әсеріне байланысты, оны басқа орталық нерв жүйесін күшейтетін немесе антихолинергиялық препараттармен сақтықпен қолдану керек. Бүйректер арқылы шығарылатындықтан, бүйрек ауруының соңғы сатысындағы адамдарға қолдануға болмайды. Антихолинергиялық әсерлеріне байланысты, простатасы үлкейген немесе глаукомасы бар адамдар оны сақтықпен қабылдауы керек.
Химиялық құрылысы
Амантадин (саудалық атаулары Gocovri, Symadine және Symmetrel) – 1-адамантиламин немесе 1-аминоадамантан органикалық қосылысы, құрамында төрт третиарлы көміртектің бірінде амино тобы қосылған адамантан тізбегі бар. Римантадин – ұқсас биологиялық қасиеттері бар адамантанның туындысы; екеуі де А гриппі вирусының M2 протондық каналына әсер етеді. Амантадин – NMDA типті глутамат рецепторларының нашар қарсыласы, дофамин бөлінуін күшейтеді және дофамин кері сіңуін тоқтатады. Амантадин моноамин оксидаза (МАО) ферментін тежемейді. Бұған қоса, препарат миға көптеген әсер етеді, оның ішінде нерв ұштарынан дофамин мен норадреналин бөлінуіне ықпал етеді. Ол ұқсас мемантин сияқты антихолинергиялық (әсіресе альфа 7 никотин рецепторларында) әсерге ие. 2004 жылы амантадин мен мемантиннің σ1 рецепторына (Ki = 7,44 мкМ және 2,60 мкМ) байланысып, агонист ретінде әрекет ететіні және σ1 рецепторының белсендірілуі терапиялық тұрғыдан маңызды концентрацияларда амантадиннің дофаминергиялық әсеріне қатысы бар екені анықталды. Амантадиннің вирустық және паркинсонизмге қарсы әсерлерінің механизмдері өзара байланысты емес. Амантадин мен римантадин бірдей механизммен әрекет етеді, тетрамерлік M2 каналының ішіне еніп, каналдың жұмысын тоқтатады, яғни протонның тасымалдануын бұзады.
Фармакокинетика
Амантадин ауыз арқылы жақсы сіңіріледі. Паркинсон синдромы, соның ішінде дискинезия кезінде қолданғанда, әсері көбінесе 48 сағат ішінде басталады. Амантадиннің плазмадағы концентрациясы артқан сайын, уыттану қаупі артады. Бүйрек жетіспеуінің соңғы сатысындағы пациенттерде жартылай шығарылу мерзімі шамамен 8 күнге дейін жетеді. Амантадин гемодиализ арқылы өте аз мөлшерде ғана шығарылады. Амантадиннің шамалы бөлігі (5–15%) ацетилдену арқылы метаболизмге ұшырайды. Ол негізінен (90%) өзгермеген күйінде бүйрек арқылы несеппен шығарылады. Амантадинді жеке немесе басқа Паркинсонға қарсы немесе антихолинергиялық препаратпен бірге қолдануға болады. 2008 жылы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы амантадиннің паркинсон ауруын емдеуде жекеше терапия ретінде тиімді емес екенін хабарлады, бірақ оны леводопамен бірге қолдануға ұсынды.
А тұмауы
Амантадин АҚШ-та А тұмауының емдеуіне немесе алдын алуына ұсынылмайды. Амантадин В тұмауының алдын алуға немесе емдеуге әсер етпейді. АҚШ Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтарының (CDC) нұсқаулары тұмауды емдеу және алдын алу үшін тек нейраминидаза тежегіштерін ғана ұсынады. CDC А тұмауы инфекцияларын емдеу үшін амантадин мен римантадинді қолдануға қарсы кеңес береді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) нұсқаулары А тұмауы үшін M2 тежегіштерін қолдануға тыйым салады. А тұмауының зертханалық сынақтарында байқалатын жоғары резистенттілік деңгейі M2 резистенттілігін анықтаудың маңыздылығын азайтты. 2014 жылғы Кохрейн шолуы А тұмауының алдын алу немесе емдеу үшін қолданылатын амантадиннің тиімділігі мен қауіпсіздігін растайтын деректерді көрсетпеді.
Пирамидадан тыс жанама әсерлер
Паркинсон ауруы бар пациенттерде леводопадан туындаған дискинезияны емдеу үшін ұзақ әсер ететін препарат қолданылады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) леводопаның қосымша әсерлерін азайту үшін амандадинді қосымша ем ретінде пайдалануды ұсынады. 2012 жылғы Кохрейн шолуында, кейбір көптік склерозбен ауыратын адамдарда амандадиннің шаршауды жақсартуға көмектесуі мүмкін екені көрсетілді. Шаршаудың субъективті және объективті бағалауларында жақсаруды көрсеткен көптеген бақылау сынақтарына қарамастан, оның тиімділігі туралы нақты қорытынды жасалмады. 2006 жылғы Германияның көптік склероз қоғамының (GMSS) консенсус ережелерінде амандадиннің субъективті шаршауды, мәселе шешуді, есте сақтау қабілетін және назар шоғырландыруды орташа деңгейде жақсартатыны айтылған. Осылайша, 2006 жылы GMSS ережелерінде көптік склерозбен байланысты шаршауды емдеу үшін амандадинді қолдану ұсынылды. Ұлыбританияда NICE амандадинді көптік склерозбен байланысты шаршауды емдеу үшін қарастыруды ұсынады.
Аң- сезім бұзылыстары бар пациенттердің саналылығы
Сезімталдықтың бұзылуы (СБ) – кома, вегетативтік күй (ВС) және минималды сезімталдық күйі (МСК). Амантадин интерактивті байланыс пен функционалдық мақсатты қолданудың тұрақты түрде байқалуымен анықталатын МСК-дан шығу жылдамдығын арттыратыны дәлелденген. Жарақат алған мидың интенсивті терапия бөлімшесіндегі пациенттерде, әртүрлі рандомизацияланған бақылау сынақтарында амантадин жарақаттан кейінгі алғашқы кезеңде функционалдық қалпына келтіру және ояну жылдамдығын арттыратыны көрсетілді. Сонымен қатар, субарахноидтық қан кету, миге қан құйылу және гипоксиялық энцефалопатия сияқты травматикалық емес СБ жағдайларымен емделген пациенттерде сананың айтарлықтай жақсарғаны туралы хабарлар бар. 2018 жылы Американдық неврология академиясы (AAN) ұзаққа созылған СБ-ға шалдыққан пациенттерге амантадинді қолдану бойынша емдеу ережелерін жаңартты, жарақаттан кейін 4-16 апта ішінде СБ-ға шалдыққан ересектерге амантадинді (100-200 мг тәулігіне екі рет) қолдануды ұсынады, бұл ерте функционалдық қалпына келтіруге көмектеседі және мүгедектікті азайтуға бағытталған.
Ми жарақаты бар пациенттерде нейропластичность және жалпы функционалдық қалпына келтіру
Әртүрлі зерттеулерде амантадин мен мемантин ми жарақатынан қалпына келу жылдамдығын арттыратыны көрсетілді. Ми жарақаттан кейінгі белгілі бір уақыт аралығы нейропластикалық терезе деп аталады, яғни мидағы нейрондардың жарақат алғаннан кейін бейімделу және өтеу қабілетімен сипатталады. Сондықтан, физиотерапевтер пациенттерге бұзылулар анықталғанда мүмкіндігінше ертерек амантадинмен емдеуді бастайды. Бастапқы ми жарақатынан бірнеше жыл өткен соң да амантадинмен емдеудің нәтижесінде функционалдық жағдайы жақсарған жағдайлар туралы хабарламалар да бар. 2021 жылғы ретроспективті зерттеуде амантадиннің назар жетіспейтін және гипербелсенділік синдромы (СДВГ) симптомдарына стимуляторлармен бірге қолдануға тиімді қосымша болатыны және екінші немесе үшінші буын антипсихотиктерінен гөрі қауіпсіз балама екені анықталды.
Жағымсыз әсерлер
Амантадин көбінесе жақсы қабылданады және оның жанама әсерлері жеңіл болады.
Нейрологиялық
Жағымсыз әсерлері: ұйқысырау (әсіресе көлік жүргізу кезінде), басы ауыру, құлау және бас айналу.
Жүрек- қан тамырлары
Амантадин ортостатикалық гипотензия, есінен тану және перифериялық ісінуге себеп болуы мүмкін.
Бүйрек
Амантадин бүйректің креатининнің қаннан несепке белсенді тасымалдануын және шығарылуын тежейді, бұл әдетте нефрондардың проксимальді түтікшелерінде жүзеге асады. Креатинин клиренсінің шамамен он бес пайызы осы белсенді тасымалдау механизміне байланысты. Сондықтан, амантадин сарысудағы креатинин концентрациясын қалыпты көрсеткіштен он бес пайызға дейін арттыруы мүмкін, соның салдарынан бүйректері сау пациенттерде (бүйрек функциясы көбінесе қандағы креатинин концентрациясын өлшеу арқылы бағаланады) жеңіл бүйрек ауруы бар деген жаңылыс пікір тудыруы мүмкін. Егер пациентте бүйрек ауруы болса, амантадин оның жағдайын шын мәніндегіден он бес пайызға нашарлағандай көрсетуі мүмкін.
Жүктілік және бала емізетін кезең
Амантадин жүктілікке қатысты Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасының C санатына жатады. Адамдарда (жекелеген жағдайлар бойынша хабарламалар) және жануарларда жүргізілген репродуктивтік зерттеулерде тератогендік әсерлері байқалған. Амантадин ана сүтіне өтуі мүмкін және ана сүтінің өндірілуіне немесе шығарылуына кері әсер етеді. Амантадинмен емделу кезінде балаға емізу туралы шешім қабылдағанда, нәрестеге қауіптің болуы, емізудің пайдасы және ана үшін дәрінің тиімділігі ескерілуі керек. Сонымен қатар, метоклопрамид сияқты дофаминергияға қарсы препараттар мен әдеттегі антипсихотиктерді қолданудан аулақ болу қажет. Бұл өзара әсерлер, ең болмаса, аммантадиннің Паркинсонға қарсы әсерін жоятын, дофаминергиялық механизмдерге қарсы әрекет етуімен байланысты.
Қарсы көрсетілімдер
Амантадин бүйрек ауруының соңғы сатысындағы адамдарға қолдануға қарсы көрсетіледі. Амантадин антихолинергиялық әсерлерге ие болуы мүмкін. Сондықтан, простатасы үлкейген немесе глаукомасы бар пациенттер оны сақтықпен қолдануы керек. 1976 жылы ересектерде, 1980 жылғы А тұмауы эпидемиясы кезінде алғашқы амантадинге төзімді тұмау вирустары тіркелді. 1991 және 1995 жылдар аралығындағы А (H3N2) тұмауы вирустары арасында амантадинге төзімділік жиілігі 0,8% құрады. 2004 жылы төзімділік жиілігі 12,3% - ға дейін өсті. Бір жыл өткен соң, Қытайда, Оңтүстік Кореяда және АҚШ-та төзімділік айтарлықтай өсіп, тиісінше 96%, 72% және 14,5% -қа жетті. 2006 жылға қарай H3N2 штаммдарының 90,6% және H1N1 штаммдарының 15,6% амантадинге төзімді болды. Амантадинге төзімді H3N2 изоляттарының көпшілігі (98,2%) M2 трансмембраналық доменінде S31N мутациясын қамтиды, бұл амантадинге төзімділікті қамтамасыз етеді. Қазіргі уақытта А тұмауы вирустары арасында адамантанға төзімділік жоғары деңгейде. Сондықтан, оларды А тұмауын емдеу үшін ұсынуға болмайды.
Паркинсон ауруы
1969 жылы кездейсоқ жағдай Паркинсон ауруының белгілерін емдеуде амантадиннің тиімділігін зерттеуге түрткі болды. Қосымша зерттеулерде пациенттер неврологиялық препараттардың әртүрлі комбинацияларын қабылдап, ұзақ мерзім бойы бақыланды. Дәрі ұзақ уақыт бойы қолданылғанда аздаған жанама әсерлермен қауіпсіз екені, монотерапия ретінде немесе L-допамен немесе холинергияға қарсы препараттармен бірге қолдануға болатыны анықталды.
Ветеринариялық теріс пайдалану
2005 жылы қытайлық құс өсірушілер құстарды құс тұмауынан қорғау үшін амантадин қолданғаны хабарланды. Батыс елдерінде және халықаралық мал шаруашылығы ережелеріне сәйкес, амантадин тек адамдарға қолдануға бекітілген. Қытайдағы тауықтарға шамамен 2,6 миллиард доза амантадин берілген. 2015 жылдың қыркүйегінде АҚШ-тың Тамақ және Дәрі-дәрмек басқармасы Dingo Chip Twists "Chicken in the Middle" иттің тағамын кері қайтарып алу туралы хабарлады, себебі өнімде амантадинмен ластану қаупі бар.