Кіріспе

Грек мифологиясында Афродита мен Гермес ұлы

Грек мифологиясында Гермафродит (/audio=En us Hermaphroditus.ogg//h//ər/,/m//æ//f//r//ə/'/d//aɪ//t//ə//s/; Ἑρμαφρόδιτος,) Афродита мен Герместің баласы болды. Овидийдің айтуынша, ол өте әдемі бала болып дүниеге келді, ал нимфа Салмакис оны зорлап алуға тырысып, мәңгілікке бірігуді тіледі. Оның тілегіне құдай жауап ретінде олардың екі денесін біріктіріп, оны гермафродитке айналдырды, содан осы есім пайда болған деп есептеледі. Оның есімі ата-анасы Гермес пен Афродитаның есімдерінен құралған. Ол Эроттардың бірі еді. Гермафродит Герместің баласы болғандықтан, демек Атластың шөбересі (Герместің анасы Майя – Атластың қызы болғандықтан), кейде оны Атлантиад деп атайды.

Символизм

Гермафродит, Афродита мен Гермес (Венера мен Меркурий) екі жынысты баласы, андрогиния немесе әйелдіктің символы ретінде ұзақ уақыттан бері танымал және грек-рим өнерінде ер жыныстық мүшелері бар әйел бейнесі ретінде бейнеленген. Теофрасттың мәліметтері Гермафродиттің неке институтымен байланысты екенін көрсетеді. Айдың төртінші күніне сілтеме маңызды: бұл үйлену тойы үшін ең ыңғайлы күн. Некемен байланысының себебі, ол ер және әйел қасиеттерін біріктіре отырып, ер мен әйелдің қасиетті одағын бейнелегендігінде. Гермафродитті үйлену тойларымен байланыстырған тағы бір фактор – оның ата-анасының қалыңдықтарды қорғап, құттықтауы. Гермафродиттің аты ата-анасы Гермес пен Афродитаның есімдерінен туындаған. Бұл үш құдай да эротикалық және құнарлылық бейнелерінің ішінде маңызды орын алады және олардың барлығында жыныстық мән бар. Кейде Гермафродитті Афродит деп те атайды.

Мифология

Овидийдің жазғандары бойынша, Гермафродитті Фригияның (қазіргі Түркия) қасиетті тауы Ида тауының үңгірлерінде наядтар баққан. Он бес жасында ол айналасындағы ортадан шаршап, Ликия мен Кария қалаларына саяхат жасады. Ол Халикарнасс (қазіргі Бодрум, Түркия) маңындағы Кария ормандарында Сальмакис атты нимфаның өзінің көлінде кездесті. Ол өте әдемі, бірақ әлі де жас балаға құмарлықпен жеңіліп, оны сүйіктей алмады, бірақ ол бас тартты. Ол оның кеткенін ойлап, киімдерін шешіп, бос көлге кірді. Сальмакис ағаштан секіріп, көлге түсті. Ол жас жігітті құшақтап, оны күшпен сүйіп, кеудесіне қол тигізді. Ол күресіп жатқанда, ол құдайларға: «Екеуі ешқашан бөлінбесін!» деп жалбарынды. Оның тілегі орындалды, және олардың денелері бірігіп, «екі жынысты жаратылыс» құрады. Гермафродит Гермес пен Афродитаға осы көлде шомылғандардың бәрі де осындай түрге айналсын деп дұға етеді, және оның тілегі орындалды. Венгр классикалық филологы Кароли Кереньи: «Бұл оқиғаның ежелгі емес екені анық» деп жазды. Ол оны еркек жастар (эфебтер) туралы грек мифтерімен байланыстырды, сондай-ақ архаикалық батырларға табынумен байланысты Нарцисс пен Гиацинт туралы мифтерді, және Гимен (Гимней) туралы мифтерді атады. Диодор Сицилий өзінің «Тарих кітапханасы» атты еңбегінде кейбіреулер Гермафродиттің құдай екенін және белгілі бір уақытта адамдар арасында пайда болатынын айтады, бірақ мұндай екі жынысты жаратылыстар – құбылыс, олар сирек дүниеге келеді, себебі олар болашақты болжау қабілетіне ие, кейде жамандыққа, кейде жақсылыққа. Галикарнас қабырғасының қалдықтарында табылған сипаттамада Гермафродиттің анасы Афродита Сальмакисті нәресте Гермафродитті күтіп-баптап, оған қамқорлық жасаған нимфа деп атайды, бұл Овидийдің баяндауынан мүлдем өзгеше нұсқа. Сатирикалық автор Лукиан Самосаттық сондай-ақ Гермафродиттің өмірінде кейінірек емес, солай туғанын білдіреді және оны баланың әкесі Гермес деп айтады.

Дін мен ғибадат

Грек елдеріндегі ең ерте табыну іздері Кипрде табылды. Мұнда, Макробийдің (Сатурналия, iii. 8) мәлімдемесіне сәйкес, сақалды еркек Афродитаның мүсіні болған, оны Аристофан Афродит деп атаған. Филохор өзінің "Аттис" еңбегінде (Макробийдің сілтемесі) бұл құдайды, оның құрбандықтарында ерлер мен әйелдер киім алмастырған, Аймен байланыстырған. Перхахорадан б.з.д. 7 ғасырға жататын Афродитосты бейнелейтін терракоталық тақта табылды, бұл оның ежелгі грек табыны болғанын көрсетеді. Гермафродиттің қасиетке ие болуы және оның культінің бастауы шығыс діндеріне барады, онда гермафродиттік табиғат екі жынысты біріктіретін алғашқы жаратылыс идеясын білдіреді. Бұл екі жыныстылық Дионис пен Приапусқа да тән – ұрпақ пен ұрықтанудың екі принципінің бір тіршілік иесінде бірігуі – кең ауқымды өнімділік пен көбейту күштерін көрсетеді. Бұл кипрлік Афродита кейінгі Гермафродиттің өзі, яғни герма сияқты пішіндегі Афродит, ол алғаш рет Теофрасттың "Сипаттамаларында" (16) кездеседі. Афинада таныстырылғаннан кейін (б.з.д. 5 ғасырында болған деп есептеледі), бұл құдайдың маңызы төмендеген сияқты. Ол енді арнайы табыну нысаны ретінде емес, тек белгілі бір секталардың құрметімен шектелген, бұл түсініксіз мағынасы бар наным-сенімдер арқылы білдірілген. Грек антологиясында Зексип ваннасындағы мүсіндерді сипаттаған бөлімде Гермафродиттің мүсіні де айтылады және сипатталады.

Қазіргі заманғы халықтық мәдениет

Бұл аңыз 1971 жылы шыққан Nursery Cryme альбомындағы Genesis тобының "Fountain of Salmacis" әнінде көтеріледі. Атлантиада (Гермафродиттың тағы бір аты) – DC Rebirth әлеміндегі Wonder Woman-ның көмекші кейіпкері.

Дәйексөздер

Лукиан, Құдайлар туралы әңгімелер; Фоулер, Х.В. және Ф.Г. аударған. Оксфорд: Кларендон баспасы. 1905 жыл. Овидий. "Метаморфозалар", 1-том, 1-8 кітаптар. Фрэнк Юстус Миллер аударған. Г.П. Гулд өңдеген. Лоб классикалық кітапханасы, № 42. Кембридж, Массачусетс: Гарвард университетінің баспасы, 1977, алғаш рет 1916 жылы жарық көрді.