Кіріспе
Англия шіркеуінен протестанттық сепаратистер – 17 және 18 ғасырларда Англия шіркеуінен бөлінген протестанттар. Диссидент (латынша *dissentire* сөзінен, "келіспеушілік") – пікір, сенім және басқа да мәселелер бойынша келіспейтін адам. Англиялық диссиденттер діни мәселелерге мемлекеттің араласуына қарсы болды және өз шіркеулерін, білім беру орындарын және қауымдастықтарын құрды. Кейбір сепаратистер Жаңа әлемге, әсіресе Он үш колонияға және Канадаға көшіп кетті. Брауншылар Плимут колониясын құрды. Англиялық диссиденттер Америка Құрама Штаттарының рухани дамуында маңызды рөл атқарды және діни ортаны әртараптандырды. Олар бастапқыда Англия шіркеуінің кең ауқымды протестанттық реформасын талап етті және Оливер Кромвельдің протектораты кезінде қысқа мерзімге өркендеді. Шотландияның королі Яков VI, Англия мен Ирландияның королі Яков I, патшалық билігін ақтауда дін қызметкерлерінің ролін баса көрсетіп, "епископ болмаса, патша да болмайды" деген болатын. Кромвель осы сөзді пайдаланып, Англияның достастығын құрғаннан кейін екеуін де жойды. 1660 жылы монархия қалпына келтірілгеннен кейін епископтық қайта орнатылды және диссиденттердің құқықтары шектелді: 1662 жылғы Біркелкілік заңы барлық дін қызметкерлері үшін англикандық тағайындалуды талап етті, ал көптеген дін қызметкерлері мемлекеттік шіркеуден шықты. Бұл дін қызметкерлері мен олардың ізбасарлары нонконформистер деп аталды, бірақ бастапқыда бұл термин Англия шіркеуінен бөлінудің орнына, Англия шіркеуінің белгілі бір киімдері мен рәсімдерін қабылдаудан бас тартуды білдірді.
English Dissenters or English Separatists were Protestants who separated from the Church of England in the 17th and 18th centuries. A dissenter (from the Latin dissentire, "to disagree") is one who disagrees in opinion, belief and other matters. English Dissenters opposed state interference in religious matters and founded their own churches, educational establishments and communities. Some separatists emigrated to the New World, especially to the Thirteen Colonies and Canada. Brownists founded the Plymouth Colony. English dissenters played a pivotal role in the spiritual development of the United States and greatly diversified the religious landscape. They originally agitated for a wide reaching Protestant Reformation of the established Church of England, and they flourished briefly during the Protectorate under Oliver Cromwell. King James VI of Scotland, I of England and Ireland, had said "no bishop, no king", emphasising the role of the clergy in justifying royal legitimacy. Cromwell capitalised on that phrase, abolishing both upon founding the Commonwealth of England. After the restoration of the monarchy in 1660, the episcopacy was reinstalled, and the rights of the Dissenters were limited: the Act of Uniformity 1662 required Anglican ordination for all clergy, and many instead withdrew from the state church. These ministers and their followers came to be known as Nonconformists, though originally this term referred to refusal to use certain vestments and ceremonies of the Church of England, rather than separation from it.
Анабаптистер
Анабаптист (сөзбе-сөз "қайта шомылдырылған") – Реформация дәуіріндегі христиандарға берілген атау, олар нәрестелерді шомылдыруды қабылдамай, есейген адамдардың өз ықыласымен шомылдырылуын жақтады. Көптеген зерттеушілердің пікірінше, Интеррегн кезеңінде баптистер және басқа да наразылық білдірген топтар британдық анабаптистерді өздеріне қосып алған. Дегенмен, баптистер мен анабаптистер арасындағы алғашқы қарым-қатынас керіс болғанын көрсететін деректер бар. 1624 жылы Лондонның бес баптист шіркеуі анабаптистерге қарсы айыптау жариялады. Күні бүгінге дейін анабаптист ұйымдары (мысалы, меннониттердің дүниежүзілік конференциясы) мен баптист ұйымдары арасындағы диалог өте шектеулі.
Бароушылар
Генри Барроу шіркеудің азаматтық биліктің рұқсатын күтпей қажетті реформаларды жүргізуге құқылы және міндетті екенін қорғады; сондай-ақ, қауымдық тәуелсіздікті жақтады. Ол барлық қалыптасқан шіркеу тәртібін Рим католиктігінің іздерімен ластанған деп есептеді және таза құлшылық пен тәртіпті сақтау үшін бөлінудің қажетті екенін мәлімдеді.
Бехмендер
Бехменшілдік діни қозғалыс континенттік Еуропада басталып, неміс мистигі және теософ Жакоб Бёме (Бёме – Англияда оның атының қолданылған бір түрі) есімді адамның жазбаларынан идеяларын алды, ол құдайлық уахи деп мәлімдеді. 1640 жылдары оның еңбектері Англияда пайда болды, соның нәтижесінде ағылшын бехменшілдері қалыптасты. Көп ұзамай, олардың бір бөлігі сол кездегі квакерлермен бірікті. Бёме еңбектерінің басты тақырыбы – күнә, жамандық және құтқарылу мәселелері. Лютерандық теологиямен үндес, Бёме адамзаттың құдайлық инаяттан күнә мен қайғыға түскенін, жаман күштерге құдайға қарсы көтерілген құлаған періштелер кіретінін, ал құдайдың мақсаты әлемді инаят күйіне қайтару екенін сенді. Дегенмен, бехменшілдік нанымның кейбір аспектілері дәстүрлі лютерандық нанымнан айқын түрде ерекшеленді. Мысалы, Бёме sola fide және sola gratia тұжырымдамаларын қабылдамады.
Брауншылдар
1580 жылы Роберт Браун Англия шіркеуі үшін қауымдық ұйымдастыру нысанына қол жеткізу қозғалысының жетекшісіне айналды және Англияның Норфолк графтығында жеке қауымдық шіркеу құруға тырысты. Ол тұтқындалды, бірақ туысы Уильям Сесилдің кеңесімен босатылды. 1581 жылы Браун және оның жақтастары Нидерландыдағы Миддельбургке көшіп кетті. Ол 1585 жылы Англияға қайтып оралып, Англия шіркеуіне қайта қосылды, содан кейін мектеп мұғалімі және приход діни қызметкері болып жұмыс істеді.
Қазбашылар
Diggers – 1649 жылы Gerrard Winstanley бастаған ағылшын протестант аграрлық коммунистер тобы, олар өз қызметінің нәтижесінде Diggers деп аталды. Олардың бастапқы аты, Ис-әрекеттер кітабындағы нақты бір үзіндіге негізделген экономикалық теңдікке сенімдерінен туындады. Diggers жерді "теңестіру" арқылы, шағын, теңгерімді ауылдық қауымдастықтар құру идеяларына негізделген аграрлық өмір салтымен қазіргі әлеуметтік тәртіпті реформалауға тырысты. Олар осы кезеңде пайда болған көптеген баламашыл емес топтардың бірі болды.
Әуесқойлар
16 және 17 ғасырларда бірнеше протестанттық секталар энтузиасттар деп аталды. Даңқты революциядан кейін бірден өткен жылдары "энтузиазм" британдықтардың кез келген саяси немесе діни мәселені жария түрде қолдауын кемсітетін сөзі болды. Мұндай "энтузиазм" Англия азамат соғысының және оған байланысты қырқындардың себебі деп есептелді, сондықтан энтузиазмға бару арқылы соғысты еске түсіру – қоғамдық күнә саналды. 18 ғасырда Джон Уэсли және Джордж Уайтфилд сияқты белгілі методистерді соқыр ынтамен (яғни фанатизммен) айыптады, олар бұл айыптауға қарсы фанатизмді "жүрек дінінен" ажырату арқылы қорғанысты.
Отбасылық
Familia Caritatis ("Сүйіспеншілік Отбасы", немесе "Отбасышылар") – 16 ғасырда Еуропа континентінде пайда болған діни секта. Бұл діни топтың мүшелері голландиялық мистик Хендрик Никластың адал ізбасарлары болды. Фамилистер Никлас кемелділікке қалай жету керектігін білетін жалғыз адам деп сенді, ал оның жазбалары Германия, Франция және Англияда ізбасарларын тартты. Отбасышылдар сыршыл және сырттан келгендерге күдікпен қарады. Мысалы, олар "Сүйіспеншілік Отбасынан" тыс адамдарға өлім тіледі, ал жұбайы қайтыс болғаннан кейін қайта үйлену тек бір Отбасышыл қауымдағы ер және әйел адамдар арасында ғана мүмкін болды. Бұл топ 16 ғасырдағы Англияда еретик деп есептелді. Олардың сенімдерінің арасында Адам мен Хауадан бұрын бір заман болғаны; Жерде бірдей көк пен тозақ бар екені; және барлық нәрсе Құдай емес, табиғатпен басқарылады деген сенімдері болды. Олар өздерінің атын Даниял кітабындағы төрт ежелгі патшалықтың (Вавилон, Парсы, Македония және Рим) Мәсіх қайта оралуына дейін болатыны туралы болжамнан алған. Сондай-ақ, олар 1666 жылды және оның адамзат билігінің аяқталуын білдіретін, Киелі кітаптағы "Айуанның санымен" байланысын атап өтті.
Гриндлтондықтар
1627 жылы 11 ақпанда Сент-Полс-Кроста уағыз айтқан және 1627 жылы "Ақ қасқыр" деген атпен жарияланған уағызында Лондондағы Сент-Кэтрин Кри шіркеуінің пасторы Стивен Денисон "Гринглтондық [sic] фамилистерді" антиномиялық бейімділіктің тоғыз қағидасын ұстанумен айыптады. Бұл тоғыз қағиданы 1645 жылы Ефрем Пажит және 1655 жылы Александр Росс Денисоннан қайталады. 1635 жылы Солтүстік Йоркширдегі Килдвик шіркеуінің діни қызметкері Джон Вебстер шіркеу сотында Гриндлтондық деп айыпталды, ал сол кезде Жаңа Англияда Джон Уинтроп Энн Хатчинсонды да сондай деп ойлады. Соңғы белгілі Гриндлтондық 1680 жылдары қайтыс болды.
Тегістегіштер
Levellers – Англия азамат соғысы кезінде халықтың билігін, сайлау құқығын кеңейтуді, заң алдындағы теңдік пен діни төзімділікті қадағалаған саяси қозғалыс. Левелерлер азамат соғыстарында патша тарапынан бұзылған "табиғи құқықтар" тұжырымын ұстануға бейім болды. 1647 жылғы Путни дебаттарында полковник Томас Рейнсборо табиғи құқықтарды Құдайдың Киелі кітапта баяндалған заңынан туындайтынымен қорғады.
Мугглтондықтар
Мугглеттондар, Лодовик Мугглтонның есімімен аталып, 1651 жылы Лондонның екі тігіншісі Киелі кітаптағы Аян кітабында болжаған соңғы пайғамбарлар екендерін жариялағанда пайда болған шағын протестанттық христиан қозғалысы еді. Бұл топ Рантерлерден өрбіп, квакерлерге қарсы шықты. Мугглеттондықтардың нанымдарына философиялық ойға деген қарсылық, әлемнің қалай жұмыс істейтінін жазбалар арқылы түсіну және Құдайдың Иса Мәсіх ретінде Жер бетіне тікелей келгеніне сену кіреді. Бұл нанымның салдары ретінде Құдай Жердегі күнделікті оқиғаларға мән бермейді және әлемді құрту уақыты келгенше араласпайды деген сенім пайда болды. Мугглеттондар кез келген түрдегі құлшылықтан немесе уағыздаудан қашып, мүшелері арасында пікірталас жүргізу және әлеуметтік қарым-қатынас үшін ғана жиналатын. Бұл қозғалыс теңдікке, саяси бейтараптыққа, бейбітшілікке бағынып, жаңа діндерді таратудан мүлдем бас тартты. Олардың мүшелері өз нанымын жерлеп сөйлегендерге қарғыс айту арқылы белгілі бір дәрежеде танымал болды.
Пуритандар
Пуритандар – 16 және 17 ғасырлардағы ағылшын протестанттарының маңызды тобы. Осы мағынадағы пуритандық 1558 жылы королева Елизавета I таққа отырғаннан кейін көп ұзамай, Англия шіркеуі ішіндегі белсенді қозғалыс ретінде дін қызметкерлері тарапынан құрылды. "Пуритан" деген атау жиі дұрыс қолданылмайды, себебі гедонизм мен пуритандық қарама-қарсы ұғымдар деп есептеледі: тарихи тұрғыдан алғанда, бұл сөз протестанттар тобын Францияның катаристері сияқты экстремистер ретінде сипаттау үшін пайдаланылған, және Томас Фуллер өз Шіркеу тарихында 1564 жылы жазғандай. Архиепископ Мэтью Паркер "пуритан" және "прецизиан" сөздерін қаталдық, талапкерлік мағынасында қолданды. Сондықтан Т. Д. Бозман Англия мен Жаңа Англияның тарихи топтарына қатысты "прецизианист" терминін қолданады.
Филадельфиялықтар
Филадельфиялықтар немесе Филадельфия қоғамы – Англиядағы 17 ғасырдағы протестанттық діни топ. Олар Брэдфилд, Беркширден шыққан англикан дін қызметкері Джон Пордедждің айналасында бірікті. Пордедж 1655 жылы әртүрлі пікірлер салдарынан шіркеу қызметінен қуылды, бірақ 1660 жылы Англиядағы жаңару кезеңінде қайта орналастырылды. Пордедж Якоб Бёме идеяларына бейімділік танытты.
Квакерлер
Квакерлер – іздеушілерден пайда болған, біріккен ұстаздардың тобы. Джордж Фокстың күнделігінде 1650 жылы бір судья оларды «Мен оларға Құдай алдында дірілдеуді бұйырғандықтан, квакерлер» деп атағанын айтады.
Рантерлер
Рантерлер – сол дәуірдегі орныққан шіркеудің еретиктер деп санаған Ұлыбритания Республикасы кезінде пайда болған секта. Олардың негізгі идеясы пантеизм болды, яғни Құдай барлық жаратылыстардың ішінде жатыр; бұл оларды шіркеудің, кітаптардың, қазіргі рухани қызметтердің және рәсімдердің билігін жоққа шығаруға әкелді, оның орнына адамдарды өз ішіндегі Исаға құлақ етуге шақырды. Көптеген Рантерлер өлместікке және жеке Құдайға сенуден бас тартқан сияқты, және олардың көп қырлары 14-ғасырғы Азат Рух Иелеріне ұқсас. Рантерлер Азат Рух Иелерінің аморализм сенімдерін қайта жаңғыртты және "адамдық жағдайдан өтуге және құдайға ұқсауға" ұмтылған Иелерінің идеалдарын ұстанды. Азат Рух Иелерінен әрі қадам басқан Рантерлер антиномианизмді қабылдады және христиандардың Мұса заңының талаптарын орындау қажеттілігінен құдайдың рақымы арқылы босатылатынына сенді. Олар Құдайдың барлық тірі жандарда бар деп сенгендіктен, Рантерлердің антиномианизмге адалуы оларға бағыну идеясын қабылдамауға мүмкіндік берді, осылайша олар үкіметтің тұрақтылығына үлкен қауіп төндірді.
Діндер
Англияда сабатшылар Елизавета I тұсында белгілі болды. Ағылшын тіліндегі Библияға қол жеткізу, ағылшынша оқи алатын әркімге жазбаларды зерттеуге және шіркеу доктриналарына күдік тудыруға мүмкіндік берді. Сабатшылар шіркеудің демалыс күнінің сенбі күні емес, жексенбі күні болуына қарсы шықты. Кейбір голланд анабаптистері сабатшылықты қабылдап, осы тәжірибені Англияға әкелуге көмектескен болуы мүмкін. Социниандар мен реформаланған шіркеу мүшелері де сабатшылық сенімдерін ұстанғандары мәлім. Сабатшылықты ұстанатындар Англия шіркеуінің ішінде де түрлі формада кездесетін. Тіпті пуритандықтар да сабатшылық көзқарастарды ұстанғандары белгілі. Ағылшын сабатшылығы көбінесе Джон Траске (1585–1636), Теофилус Браборн және Дороти Траске (шамамен 1585–1645) есімдерімен байланыстырылады, олар ерте траскиттік қауымдардың өсіп-дамуына да маңызды үлес қосты.
Іздеушілер
Іздеушілер жеке дін немесе секта емес, олар діни қоғам құрды. Басқа протестанттық бағыттар сияқты, олар Рим-католик шіркеуінің бұзылғандығына сенді, және бұл кейіннен Англия шіркеуіне де ортақ тамырлары арқылы қатысты. Іздеушілер барлық шіркеулер мен конфессиялардың қате екенін санады және тек Християнның қайтысымен құрылған жаңа шіркеу ғана оның құдайлық күшіне ие бола алады деп сенді. Осы оқиғаны күту олардың амалдарында көрінді. Мысалы, Іздеушілер діни қызметтердің орнына жиналыстар өткізді, сондықтан оларда дін қызметкерлері мен иерархия болған жоқ. Олар осы жиналыстарда үндемей күтіп, Құдай оларға сөйлеуге шабыттандырғанда ғана айтар еді. Іздеушілер құтқарылу жолы ретінде діни рәсімдер, крещение және Киелі кітаптар сияқты сыртқы діннің формаларының тиімділігін жоққа шығарды.
Социниандар
Социнизмнің ізбасарлары теологияда унитариандық немесе Тринитарлық емес болды және оларға поляк бауырластарының ықпалы тиді. 17 ғасырдағы Англияның социниандары ағылшын пресвитериандарының, ағылшын унитариандарының және Ирландияның жазылмаған пресвитериан шіркеуінің дамуына әсер етті.
Рационалды пікірлер
18 ғасырдағы диссиденттердің бір тобы "Рационалды диссиденттер" деп аталды. Көп жағынан олар сол кездегі басқа диссиденттік секталардан гөрі, англикандықтарға жақын болды; бірақ мемлекеттік діндер сана бостандығына кедеріл келтіреді деп сенді. Олар орнатылған шіркеудің иерархиялық құрылымына және оның үкіметпенғы қаржылық байланысына қарсы күресті. Олар, орташа англикандықтар сияқты, білімді дін қызметкерлері мен ұйымдасқан шіркеуді қалаған, бірақ өз пікірлерін дәстүр мен билікке емес, Киелі кітапқа және ақылға негіздеді. Олар түпкі күнә және үштік сияқты доктриналарды иррационалды деп санап, оларды қабылдамады. Рационалды диссиденттер христиандық пен иманды ғылымның жаңа саласын қолдану арқылы талдап, бағалауға болатынына және осының нәтижесінде Құдайға сенім нығаятынына сенді.
Швецияборгтар
XVIII ғасырдың соңында пайда болған дәстүр – Шведенборг шіркеуі, ол бүгінде әлемнің бірнеше филиалдарында сақталып келеді. Ол 1780 жылы Лондонда құрылды. Емануэль Шведенборгты оқу арқасында пайда болған топтардың мүшелері көбінесе методистер, баптистер және англикандардан тұрды. Бірақ, кейбір Шведенборг жақтастары өздерінің дәстүрлерінде Шведенборгтың теологиялық реформасын толыққанды жүзеге асыру мүмкіндігіне көңіл бөлді. Олар сол шіркеулерден бөлініп, Жаңа Иерусалимнің Бас конференциясын құрды, оны көбінесе Жаңа шіркеу деп атайды. Ал, англикан Джон Клауз және Томас Хартли сияқты басқа Шведенборг ізбасарлары, қазіргі діни ағымдарда қалуды жақтады. Шведенборг жаңа ұйым құруды емес, қазіргі шіркеулерде терең теологиялық реформа жасауды қалаған. Өмірінің соңында ол Швециялық лютерандық консисториясының сирек кездесетін діни ересін тергеуіне түсті. Тергеу аяқталмас бұрын қайтыс болды, ал консистория шешім қабылдамай тергеуді тоқтатты. Шведенборгтың дәстүрлі теологияға бағытталған негізгі сын-ескертпелері – Құдайдың үш тұлғадан тұратындығы, сенім арқылы ғана құтқарылу идеясы және тәуекелге түсірілген құрбандық болды. Ол, өзінің сәйкестіктерде құралғандығына сенгеніндей, жазбаларды аллегориялық тұрғыдан оқу дәстүрін қайта жаңғыртты. Ол, сөзбе-сөз мәтіндегі символикалық құндылықтар теориясына сенді, бұл жеке тұлғаға жаңа теологияны анықтауға мүмкіндік беретін ішкі сезімді тудыруы мүмкін еді.