Кіріспе

Англикандық дәстүрді бағалайтын англиканизм

Англокатоликтік – әртүрлі англикан шіркеулерінің католик мұрасы мен ерекшелігін атап өтетін сенімдер мен тәжірибелер жиынтығы. Бұл термин 19 ғасырдың басында пайда болған, бірақ англиканизмнің католик сипатына баса назар аударатын қозғалыстар одан бұрын да болған. Англокатоликтік тарихында ерекше ықпал еткендер – 17 ғасырдың Каролина ділдары, 17 және 18 ғасырлардағы Якобиттердің жарақаттан бас тартушылық ағымы және 1833 жылы Оксфорд университетінде басталып, англикан тарихында "католик қайта жаңғыруы" деп белгіленген кезеңді бастаған Оксфорд қозғалысы.

Тарих

Жоғарылық туралы акт қабылданып, Генри VIII католик шіркеуінен жарылғаннан кейін, Англия шіркеуі дәстүрлі католик үйретімдерінің көп бөлігін сақтап, бастапқыда доктринаға ешқандай маңызды өзгеріс енгізбеді. 1536 жылы «Он мақала» жарияланды, ол алғашқы ресми англикандық иман шарттарын құрады. Мақалалардың көп бөлігі протестанттық реформацияға дейін Англия шіркеуінде болған үйретіммен сәйкес келіп, Евхаристиядағы Мәсіхтің нақты қатысуы, мойынұсау құдайы, христиан қасиеттілерін құрметтеу және шақыру, өлгендер үшін дұға ету сияқты мәселелерде қолдау көрсетті. Алайда, тазару орнына сену міндетті емес деп белгіленді. 10-мақалада: «Бірақ олардың қайда екені, аты және ондағы азабы бізге Киелі кітаптарда белгісіз болғандықтан, оларды және басқа барлық нәрсені Құдіретті Құдайға тапсырамыз, Оның мейіріміне біз олар үшін дұғаларымызды қабылдайды деп сеніп, оларды ұсынуымызға лайық және ыңғайлы» делінген. 1537 жылы көптеген дін қызметкерлері мен теологтардың бірлескен еңбегімен жазылған «Христиан адамының нұсқауы» (кейде «Епископтар кітабы» деп аталады) одан кейін жазылды. Бұл кітап протестанттық бағыттарымен күшті болмаса да, реформалық ұстанымдарға қарай шағын қадам жасады. «Епископтар кітабы» шіркеудің консервативті бөлімдеріне ұнамады және Генри VIII-ге де ұнамай қалды. Екі жылдан кейін жарияланған «Алты мақала» реформалық идеялардың барлығынан бас тартып, трансбұтану және өлгендер үшін мисса сияқты мәселелерде католиктердің ұстанымдарын нығайтты. 1543 жылы Генри жазған «Патша кітабы» да католиктердің құдайылық үйретімдерін білдіріп, өлгендер үшін дұға етуге шақырып, ресми діни мақала ретінде жарияланды. Англия шіркеуінің доктринасындағы маңызды өзгеріс Генридің ұлы Эдуард VI билікке келген кезде болды. Ол «Алты мақаланы» жойды және оның басшылығымен Англия шіркеуі анық протестанттық сипатқа ие болды. Шіркеудің тәжірибесі мен құдайылыққа қатысты көзқарасы континенттік реформаторлардың ықпалына түсті, бірақ ол епископтық шіркеу құрылымын сақтап қалды. Англия шіркеуі Марияның басшылығымен Рим-католик шіркеуімен қысқа мерзімге қайта бірікті, бірақ кейіннен Елизавета I басшылығымен қайта жарылды. Елизаветалық діни келісім Англиядағы христиандар арасындағы діни дауларды аяқтауға бағытталған әрекет болды және англикан тарихындағы маңызды оқиға ретінде қарастырылады, нәтижесінде англикандықтардың «орта жол» тұжырымдамасының негізі қаланды. Алғашқы англикандықтардың мәні 19 ғасырдың англо-католиктері үшін маңызды болды, олар олардың сенімдері мен тәжірибелері осы кезеңде кең таралғанын және Англия шіркеуінің алғашқы мүшелеріне зиян келтірмегенін айтты.

Каролина Дивинс

Каролиндік теологтар – 17 ғасырда белсенді болған, кальвинизмге, лютерандыққа және пуритандыққа қарсы шыққан, апостолдық мұрагерлік, епископтық басқару және қасиетті діни рәсімдердің маңыздылығын баса көрсеткен ықпалды ағылшын теологтарының тобы. Каролиндік теологтар сонымен қатар күрделі литургияны (кейбір жағдайларда Реформацияға дейінгі шіркеудің литургиясын жақсы көріп) және эстетиканы қолдады. Олардың ықпалымен шіркеулерде суреттер мен мүсіндерді пайдалану қайта жанданды. 19 ғасырдағы ағылшын-католик қайта жаңғыруының көшбасшылары Каролиндік теологтардың еңбектерінен көптеген нәрсе алды.

Оксфорд қозғалысы

Қазіргі ағылшын-католик қозғалысы Виктория дәуіріндегі Оксфорд қозғалысымен басталды, кейде «Трактариандық» деп аталады. XIX ғасырдың басында ағылшын шіркеуінің мүшелері түрлі себептермен, соның ішінде шіркеу өмірінің құлдырауы мен Англия шіркеуіндегі дәстүрден тыс әрекеттердің таралуымен алаңдаушылыққа түсті. 1833 жылы британ үкіметінің Ирландия шіркеуінің епископтары мен архиепископтарының санын азайтуды бастауы, Джон Кеблдің Оксфорд университетінің шіркеуінде «Ұлттық адалу» тақырыбында уағыз оқуына себеп болды. Бұл уағыз Оксфорд қозғалысы деп белгіленген қозғалыстың басталуын білдірді. Оксфорд қозғалысының басты мақсаты – Англия шіркеуін құдайдан құрылған институт ретінде, апостолдар тізбегінің доктринасын және «Ортақ дұғалар кітабын» «сенім ережесі» ретінде қорғау еді. Басты идея – англиканизмнің протестанттық емес, тарихи католик шіркеуінің, сондай-ақ рим-католик шіркеуінің және шығыс православие шіркеуінің бір тармағы екендігін айту болды. Англиканизм діни қызметкерлер мен епископтардың апостолдар тізбегін сақтап қалғандықтан, католик діни сакраменттері сақталды деген пікір қалыптасты. Бұл идеялар тоқсан «Уақытқа арналған трактаттар» сериясында жарияланды, бірақ католик шіркеуі де, шығыс православие шіркеулері де оларды қабылдамады. Оксфорд қозғалысының басты көшбасшылары – Джон Кебл, Джон Генри Ньюман және Эдвард Бувери Пузи болды. Бұл қозғалысқа ықпалды қолдау көрсетілді, бірақ шіркеу епископтарының кейбіреулері мен Оксфорд университетінің либералдары да оған қарсы шықты. Олар Англия шіркеуінің ресми тәжірибелеріне сәйкес болу керек деп сенді, бірақ доктрина, діни тәжірибе және шіркеу ұйымы мәселелері салыстырмалы түрде аз маңызды деп санады. Оксфорд қозғалысының ішінде Рим-католик шіркеуінің үстемдігіне бағынуға бейімделген кішкентай топ біртіндеп пайда болды. 1845 жылы университет «Христиан шіркеуінің идеалы» атты трактатты және оның авторы, Рим-католик теологы У.Г. Уордты айыптады, осыған байланысты «Идеал Уорд» деген лақап ат берілді. 1850 жылы евангелист дін қызметкері Джордж Корнелиус Горхам шіркеу басшыларына қарсы сот ісінде жеңіске жетті. Салдарынан, кейбір англо-католик бағытты англикандар Рим-католик шіркеуіне қабылданды, ал басқалары, мысалы, Марк Паттисон, либералдық англиканизмді қабылдады, ал тағы басқалары, мысалы, Джеймс Энтони Фруде, күмәнданушыларға айналды. Алайда, қозғалыстың көптеген жақтастары Англия шіркеуінде қалды және баспасөз бен үкімет тарапынан қарсылыққа қарамастан, қозғалыс кеңінен тарады. Оның діни тәжірибелері, әлеуметтік жетістіктері (оның ішінде кедейлерге арналған орталықтары) және англиканизм ішіндегі ерлер мен әйелдер монастырьларының қайта жаңғыруы ықпалды болды.

Соңғы өзгерістер

Кем дегенде 1970-жылдардан бері англо-католицизм екі ерекше лагерьге бөлініп келеді, бұл айырмашылықтың тамыры 19 ғасырда епископ Чарльз Гордың еңбектеріне дейін барып жетеді. Оксфорд қозғалысы бастапқыда либерализм мен ымыраға салушылыққа қарсы шығудан туды, дәстүрлі сенімді, шіркеу әулиелерінің үйретіктерімен және тарихи шығыс және батыс христиан шіркеулерінің ортақ доктриналарымен анықталған "Католик шіркеуінің" сенімін қорғады. Дәстүрді сақтауға баса назар аударғандықтан, 1970-жылдарға дейін көптеген англо-католиктер әйелдерге діни сан беру сияқты либералды жаңаруларды қабылдамады. Қазіргі "дәстүршіл" англо-католиктер дәстүрді сақтауға және англикан доктринасын Рим-католик және Шығыс православие шіркеулерінің доктринасына сәйкес ұстауға тырысады. Олар көбінесе консервативті евангелистік англикандықтармен бірігіп, жыныстық мораль және шіркеудегі әйелдердің рөлі туралы дәстүрлі үйретіктерді қорғайды. Англия шіркеуінде әйелдерді дінге қабылдауға қарсы шығатын негізгі ұйым – Forward in Faith, көбінесе англо-католиктерден құралған. Алайда Гордың еңбегі либералды протестанттық жоғары сынның іздерін алып, либералды теологияның ықпалымен жаңа англо-католицизмнің пайда болуына жол ашты. Сондықтан соңғы жылдары көптеген англо-католиктер әйелдерді дінге қабылдауды, Киелі кітап аудармалары мен құлшыныста инклюзивті тілді қолдануды, гомосексуализмге прогрессивті көзқарасты және бір жынысты одақтарды баталауды қабылдады. Мұндай англикандар өздерін көбінесе "Либералды католиктер" деп атайды. Бұл "прогрессивті" стильдегі англо-католицизм Affirming Catholicism және Католик дін қызметкерлерінің қоғамымен бейнеленеді, бірақ Forward in Faith сияқты бұл ұйым қарапайым жамағат арасында осы деңгейде көзге түспейді. Англикан католицизмінің үшінші бағыты либерализм мен консерватизмнің кейбір элементтерін сынға алып, 20 ғасырдың католик Nouvelle Théologie мектебіне, әсіресе Анри де Лубакқа сүйенеді. Бұл қозғалыс католик теологиясындағы томизм мен нео-схоластиканың басымдығын қабылдамады, оның орнына христиан сенімінің "көздеріне" – Киелі жазбалар мен шіркеу әулиелерінің жазбаларына – "қайта оралуды" жақтады, сонымен қатар теологиялық мәселелер бойынша заманауи әлеммен диалогқа ашық болды. Джон Милбанк және осы бағыттағы басқалар эккуменикалық (бірақ негізінен англикандық және римдік-католик) қозғалыстың – радикальды ортодоксияның құрылуына үлкен үлес қосты. 1970-жылдардан бері кейбір дәстүршіл англо-католиктер ресми англиканизмді тастап, "жалғасатын англикан шіркеулерін" құрды, ал басқалары либералды доктриналық өзгерістердің Англия шіркеуінде тым шалқап кеткеніне сеніп, англиканизмді толығымен Рим-католик немесе Шығыс православие шіркеулеріне ауысты.

Жеке тұлғалық ординарлар

2009 жылдың соңында, әлемдегі әртүрлі ағылшындықтардың өтініштеріне жауап ретінде, олар Аңгликан қауымдастығындағы либералды қозғалыстарға наразы болғандықтан, Рим папасы Бенедикт XVI «Anglicanorum Coetibus» апостолдық конституциясын жариялады. Бұл құжат дәстүрлі ағылшындықтарды Римдегі Католик шіркеуінің Киелі Тақтың шіркеулік юрисдикциясы бойынша «жеке ординариаттар» деп аталатын топтарды құруға шақырады, сонымен бірге олардың литургиялық, музыкалық, теологиялық және өзге де аспектілерін сақтайды. Осы шарттарға сәйкес, Аңгликан католиктерінің аймақтық топтары «ординарий» (яғни епископ немесе дін қызметкері) билігімен Киелі Тақтың қабылдауына үміттене алады. Жалпы алғанда, Рим-католик шіркеуінде ординарийлер епископтар немесе кеміндегі епископтық викарийлер болуы керек, бірақ бұл талап жеңілдетілді, соның нәтижесінде үйленген бұрынғы Аңгликан епископтары ординарийлер бола алады: жеке ординариаттардағы дін қызметкерлері үйленуге құқылы, бірақ епископтар үйлене алмайды, себебі бұл Рим-католик және Православ шіркеулеріндегі жалпы ереже. Сондықтан, үйленген Аңгликан епископтары немесе Рим католицизміне өткен дін қызметкерлері дін қызметкеріне бекітіледі және кейін Рим-католик епископы бола алмайды. Римнің тағайындаған өкілі ретінде олар қоғамды басқарады. Рим-католик шіркеуінің Латын шіркеуіне жататын елде немесе аймақта болған жағдайда да, бұл ординарийлер Аңгликан мұрасының элементтерін сақтайды, мысалы, үйленген дін қызметкерлері және дәстүрлі ағылшын хор музыкасы мен литургиясы. Апостолдық конституциялар Папаның заңнамасының ең жоғары деңгейін білдіреді және мерзімдік шектеулерге ие болмағандықтан, шақыру белгісіз болашаққа ашық. Бірінші жеке ординариат – Уолсингхэмдегі Біздің Ханымның жеке ординариаты 2011 жылдың 15 қаңтарында Ұлыбританияда құрылды. Екінші Аңгликан ординариаты, Қасиетті Петір Тақтысының жеке ординариаты ретінде танылған, 2012 жылдың 1 қаңтарында АҚШ-та құрылды. АҚШ-та 1980 жылдардан бері бар Аңгликандық қолданысқа жататын шіркеулер алғашқы американдық жеке ординариаттың құрамына кірді. Бұл шіркеулер Римпен қарым-қатынаста болды және Киелі Тақ бекіткен өзгертілген Аңгликан литургияларын қолданды. Оларға басқа да епископалдық және кейбір Аңгликандық топтар мен шіркеулер қосылды. Үшінші Аңгликан ординариаты, Оңтүстік Крестің Біздің Ханымның жеке ординариаты ретінде танылған, 2012 жылдың 15 маусымында Австралияда құрылды. «Католик шіркеуінің катехизисі – жеке ординариаттардың мүшелері жариялаған Католик сенімінің ресми түсіндірмесі».

Теология

Тарихи тұрғыдан алғанда, англо-католиктер «алғашқы, бөлінбеген шіркеудің дәстүрін жоғары бағалады, олар оның билігін Киелі кітаппен бірдей деп есептеді. Олар шіркеудің институционалдық тарихы мен формасына ерекше мән берді. Англо-католицизм эмоционалды жағынан күшті болғанмен, Реформацияға дейінгі шіркеутің кейбір аспектілеріне, соның ішінде діни ордендерді қайта жаңғыртуға, евхаристиялық құрбандықтың тілі мен символикасын қайта енгізуге» және «жеке тәубеге қайта оралуға» ұмтылды. Оның руханилығы евангелистік болғанымен, мазмұны мен формасы жоғары шіркеуге тән еді. Сонымен қатар, англо-католиктер «рим-католиктер алғашқы рәсімдерді бұзды, ал [Англикан шіркеуі] өзі ұсынатын рәсімдердің католик шіркеуінің алғашқы рәсімдерінің тазалығын қалпына келтіргенін мәлімдейді» деп санайды. Англо-католиктердің руханилығы Каролин тәлімдерімен қатар, ерте шіркеудің ілімдерінен де көп нәрсені сіңірді. Кентербери архиепискобы Мэтью Паркер 1572 жылы «De Antiquitate Britannicæ Ecclesiæ» атты еңбегін жариялады, ол Англия шіркеуінің тамырларын іздестіріп, «алғашқы британдық шіркеудің рим-католиктерден маңызды тұрғыда ерекшеленгенін және осылайша патристикалық христиандыққа балама үлгі ұсынғанын» дәлелдеді. Бұл пікірді Чарльз Чапман Графтон сияқты көптеген англо-католиктер, Фон-дю-Лак диоцезінің епископы, қайталап айтты. Бұдан өзге, англо-католиктер Англия шіркеулері «католиктік пен апостолдық сипаттарын» сақтап қалғанына сенімді. Сол сияқты, англо-католиктер апостолдық мұрагерлік және үш дәрежелі шіркеу ұйымы туралы ілімдерді атап көрсетеді, осы ілімдердің Англия шіркеуі Англия реформациясынан өткеннен кейін де сақталғанын айтады. Шығыс православие және шығыс православие шіркеулерімен келісе отырып, англо-католиктер – көне католиктер мен лютерандармен бірге – әдетте Сент-Винсент Леренскінің «канонына» (немесе ережесіне) жүгінеді: «Барлық жерде, әрқашан және баршасы сенген нәрсе – шын мәнінде және дұрыс католиктік». Англикандық Отыз тоғыз бап доктринаны ағылшын және католиктік түсіну арасында ажыратады; англо-католиктердің көзінде Отыз тоғыз бап католиктік болып табылады, онда ерте шіркеудің жалпыға бірдей сенімін білдіретін мәлімдемелер бар. Бұл баптар қасақана түрде әртүрлі түсіндіруге мүмкіндік беретіндей жазылғандықтан, англо-католиктер өз іс-әрекеттері мен сенімдерінің Отыз тоғыз бапқа сәйкес келетінін қорғайды, мысалы, Ньюманның 1841 жылғы 90-шы трактатында көрсеткендей. Шығыс православие және лютерандар сияқты, англо-католиктер, ағылшын папшылдарының аз ғана тобын қоспағанда, папалық үстемдік және папалық қатесіздік туралы католиктік ілімдерді қабылдамайды, ал англо-католик дін қызметкері Уолтер Герберт Стоу осы мәселелер бойынша Англикандық ұстанымды былай түсіндіреді:
Дегенмен, англо-католиктер католиктермен діннің құдайлық сипаты мен миссаның құрбандық мәніне сенімдес. Англо-католиктердің аз бөлігі дін қызметкерлерінің салтбастылығын да қолдайды. Көптеген англо-католиктер, Отыз тоғыз баптың бұл мәселеде үнсіздігіне байланысты, Қасиетті Марияға құрмет көрсетуді ұсынады, бірақ барлық англо-католиктер де мариологияның жоғары доктринасын ұстанбайды; Англияда оның Уолсингэмдік біздің ханым деген атағы кең таралған.