Кіріспе
Шотланд ақсүйек және саясаткер Арчибальд Дуглас, 6-шы Ангус графы (шамамен 1489 – 22 қаңтар 1557) – Джеймс V және Шотландия королевасы Мэри таққа отырған кезеңде белсенді болған шотланд ақсүйегі. Ол Флодден шайқасында қаза тапқан Ангус шебері Джорджтың ұлы және атасы Арчибальд қайтыс болғаннан кейін Ангус графы атағын алды. Оның қызы Маргарет арқылы ол Генри Стюарт, Дарнли лордының әкесі және осылайша Джеймс VI мен I-нің бабасы болды.
Archibald Douglas, 6th Earl of Angus (c. 148922 January 1557) was a Scottish nobleman active during the reigns of James V and Mary, Queen of Scots. He was the son of George, Master of Angus, who was killed at the Battle of Flodden, and succeeded as Earl of Angus on the death of his grandfather, Archibald. Through his daughter, Margaret, he was the grandfather of Henry Stuart, Lord Darnley and therefore the great grandfather of James VI and I.
Маргарет Тюдормен неке
1509 жылы Дуглас Ботуэлл графының қызы Маргарет Хепбернге үйленді. Оның және әкесі қайтыс болғаннан кейін, 1513 жылы 6 тамызда 1514 жылы жаңа Ангус графы жесір патшайым және регент, Джеймс IV-нің жесірі, екі жасар Джеймс V-нің анасы, және Англияның VIII Генрисінің әпкесі Маргарет Тюдорға үйленді. Бұл неке ақсүйектердің қызғанышын оятты және Шотландиядағы француздық ықпалды қолдайтын топтың қарсылығын тудырды. Азамат соғысы басталды, және Маргарет регенттік билігін Джон Стюарт, Албани герцогына жоғалтты. Ангус Форфарширдегі өз иеліктеріне қайтып кетті, ал Албани Стирлингте патшайымды қоршап алды және патшалық балаларды иеленді; содан кейін ол Маргарет Морпеттен қашқаннан кейін оған қосылды, және оның Лондонға кеткеннен кейін 1516 жылы Албанимен татуласты. Ол оны 1517 жылғы маусымда Бервикте тағы бір рет кездестірді, ол кезде Маргарет Албанидің кеткеннен кейін регенттікке қайта оралу үмітімен Шотландияға оралды. Осы уақытта Маргарет болмағанда, Ангус Тракуайр иелігінің қызымен байланысқа түсті. Ангустың Леди Джейн Тракуайрдан Леди Джанет Дуглас есімді қызы болды және ол өзінің сол кездегі әйелі Маргарет Тюдорға тиесілі Неварктегі мүлікті тартып алды, содан кейін әйелімен және заңды емес баласымен ашық өмір сүре бастады. Алайда Маргарет Дугластың заңды емес қызының тууынан гөрі, Шотландияның жесір патшайымы ретінде оның жесірлік табысын тартып алып, пайдаланғанына көбірек ашуланды. Маргарет оның билікке деген талаптарын қолдамауымен және Албани арқылы ажырасуға жасырын түрде тырысуымен оның немқұрайдылығына кек қайтарды. Эдинбургте Ангус Арран графының оны орнынан ығыстыру әрекеттеріне қарсы тұрды. Бірақ 1521 жылы Албанидің қайтып оралуы, Маргарет енді күйеуіне қарсы болғандықтан, оны биліктен айырды. Регент үкіметті өз қолына алды, Ангус желтоқсанда мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айып тағылды және 1522 жылғы наурыз айында Францияға дерлік тұтқын ретінде жіберілді, бірақ ол 1524 жылы Лондонға қашып құтылды.
Мақалалардың иелері
Ол қараша айында Генрих VIII-дің қолдау уәдесімен Шотландияға оралды және онымен тығыз одақ құрды. Бірақ Маргарет күйеуімен араласудан бас тартты. Сондықтан 23-і күні Ангус Эдинбургке күшпен кірді, бірақ Маргареттың оқ жаудыруынан кейін Танталлон қамалына шегінді. Ол енді Генрих VIII-нің қолдауымен Маргаретқа қарсы көптеген ақсүйектерден топ ұйымдастырды. 1525 жылдың ақпан айында олар Эдинбургке кіріп, парламент шақырды. Ангус Статьялар Лорды атанды, регенттік кеңесіне енді, отырыстың ашылуында патшаның тәжін тақты және архиепископ Битонмен бірге биліктің бағын ұстады.
Бервиктің келісім-шарты (1526)
1526 жылы Ангус Марштардың Лорд-Вардені болып тағайындалды және шекарадағы тәртіпсіздік пен анархияны басып тастады. Ол 1525 жылғы 10 қазанда Бервик-апон-Твидте Англиямен үш жылдық бейбітшілік туралы келісімге келді, бірақ 1526 жылғы 13 қаңтарда келісілгендей Бервикке оралып, құжаттарды алмастыра алмады, себебі оған Линлитгоудағы саяси қарсыластарымен айналысу қажет болды. Оның орнына ол Адам Оттербернді қоса алған комиссарлар делегациясын Бервикке келісімді аяқтау үшін жіберді. Келісім шарттарына соғыстан бас тарту, заңды саяхатшыларға қауіпсіз өтуге рұқсат беру, шекара маңындағы қарақшылық үшін өтемақы төлеу және қылмыскерлерді қайтару кірді. 1464 жылы Эдуард IV және Джеймс III жасаған бұрынғы келісімге сәйкес теңіз арқылы сауда жалғастырылатыны кепілденді. Ережелердің арасында Еск өзені мен Солвей өзенінің қосылған жеріндегі балық аулау қоршауларын бұзуға немесе қайта құруға болмайды деген дәстүрлі талап та бар еді. Жаңа тармақ шекара тұрғындарының шекараның ар жағынан ағаштар мен ағаш-сыбызғы ұрлау мәселесін қарастырды. Үш жыл ішінде шотланд комиссарлары Лондонға келіп, мәңгілік бейбітшілік туралы жаңа шартқа келіседі деп күтілді. Генрих VIII 17 тамызда қол қойды.
Патшаның күзетшісі
1526 жылдың шілдесінде король Джеймс V-нің қамқорлығы белгілі бір мерзімге, 1 қарашаға дейін оған сеніп тапсырылды, бірақ ол мерзім біткен соң зейнетке шығудан бас тартты және Линлитгоуге беттеп, Маргаретті және оның қарсыластарын қорқытып шашыратты. Ол өзінің жақтастарымен бірге барлық билікті өз қолына алды, Арран мен Гамильтон секілді қарсыластарының бір бөлігін өз жағына тартты, мемлекеттік лауазымдарды Дугластармен толтырды, ал өзі канцлер болды. Пискоттидің Роберт Линдсейінің жылнамасында айтылғандай, "Сол кезде ешкім Дугласқа немесе Дугластың адамына қарсы тұруға батыл болған жоқ".
Джеймс патшаның кеңесі
Жас король Джеймс V, қазір он төрт жаста, Ангустың қамқорлығымен қанағаттанбады, бірақ ол қатаң күзетте болды және оны босатуға жасалған бірнеше әрекет сәтсіз аяқталды. Ангус тамыз айында Линлитгоу көпірі шайқасында 10 000 сарбазбен Эдинбургқа бет алған Джон Стюартты жеңіп, содан кейін Стирлингті басып алды. Әскери жетістіктерінен кейін ол Битонмен келісіп, 1527 және 1528 жылдары елде тәртіп орнатумен айналысты. 1528 жылдың 11 наурызында Маргарет Ангустан ажырасуға қол жеткізді, ал айдың соңында ол және оның жақыны Генри Стюарт Стирлингте қоршауға алынды. Бірақ бірнеше аптадан кейін Джеймс Ангустың қамауынан қашып, Маргарет пен Арранның Стирлингтегі үйіне сиынып, дереу Ангусқа және барлық Дугластарға тыйым салып кек қайтарды, оларға оның жанына жеті шақырымға жақындауға рұқсат берілмеді. Бұл оның жарты әпкесі Маргаретқа қатысты емес, Джеймс он алты жасында да оның кінәсіз екенін түсінді және олармен бірге болуға рұқсат берді, бірақ ол Англияда болғандықтан екеуі ешқашан кездеспеді.
Англиямен одақтасу және Англияға жер аударылу
Ангус Танталонды нығайтқаннан кейін, ол сотталды және оның жерлері тәркіленді. Джеймстің қамалға қоршау салып басып алуға жасаған бірнеше әрекеті сәтсіз аяқталды, ал бір рет Ангустың адамы патша артиллериясын тартып алды. Ангус Колдингэм аббаттығында бекінді. Соңында, Танталон Англия мен Шотландия арасындағы бітім шартының шарты ретінде тапсырылды, ал 1529 жылдың мамырында ол Англиядағы құдайы Генрих VIII-ден пана сұрады. Ол зейнетақы алып, Генрихтің бейбіт келісім шартының бір бөлігі ретінде оны қалпына келтіруге уәде берген адалдық серт берді. Ангустың Англиямен жасаған сыбыршылықтарына оның ағасы, Питтендрейхтен сэр Джордж Дуглас, Ангустың шебері (1552 жылы қайтыс болды) басшылық етті, ол өзінен әлдеқайда шебер дипломат болды. Джорджтың өмірі мен жерлері, сондай-ақ оның інісі Килспиндиден Арчибальд Дуглас (1535 жылы қайтыс болды), король Джеймстің досы болған және Грейстейл деген лақап атымен танылған, олардың да мүліктері тәркіленді. Олар елден қуылды. Джеймс Шотландияда қалған Дугластарға қарсы өш алды. Ангустың үшінші қарындасы Джанет, Гламис ледисі, ағаларымен байланыс жасады деген айыппен жауап беруге шақырылды, бірақ ол келмегендіктен оның мүлігі тәркіленді. 1537 жылы ол корольге қарсы қастандық жасады деген айыппен сотталды. Ол кінәлі деп танылып, 1537 жылдың 17 шілдесінде Эдинбургтегі Касл төбесінде өртеліп жазаланды. Оның кінәсіздігі көбінесе мойындалған, бірақ тарихшы Патрик Фрейзер Тайтлер оны кінәлі деп есептеді. 1540 жылы Джеймс Гамильтон Финнарт 1528 жылы Джеймсті өлтіру үшін Дугластармен сөз байласқандығы үшін жазаланды. Ангус 1542 жылға дейін Англияда болып, шекарадағы отандастарына шабуылдарға қатысты, ал Джеймс Генрих VIII-нің оны қалпына келтіру туралы барлық талаптарын қабылдамады және Дуглас фракциясын басу саясатын сақтап қалды. Дегенмен, ол Англияда болғанына және оның әкесі болғанына қарамастан, Генрих VIII Дугластың қызы Маргареттің қамқорлығын өзінде сақтап, оны патшалық үйдің тәрбиесінде өсірді.
Шотландияға оралу
Джеймс V 1542 жылы қайтыс болғаннан кейін Ангус Генрихтің тапсырмасымен Шотландия королевасы Мэри мен Эдуард VI арасында неке жасау үшін келіссөздер жүргізуге Шотландияға оралды. Оның конфискациясы алынып тасталды, иеліктері қайтарылды және ол жеке кеңесші және генерал-лейтенант қызметіне тағайындалды. 1543 жылы ол сәтті бейбіт келісімге келді және некені жүзеге асырды. Сол жылы ол 5-ші лорд Роберт Максвеллдің қызы Маргаретқа үйленді. Біраз уақыттан кейін Ангус пен регент Арран арасында тартыс басталды, және 1544 жылдың сәуір айында Ангус тұтқындалып, Блэкнес қамалына қамалды.
Англиямен ажырасу
Сол жылы лорд Хертфордтың жерді талап-тоналған жорығы, Ангустың жерлерін де аямаған, оны ағылшындарға қарсы партияға қосылуға мәжбүр етті. Ангус, Гертфорд әскері Эдинбург маңындағы Грантонға түскен кезде босатылды. Ангус Арранмен және басқалармен Мэриге адалдік сақтау туралы келісім жасады және Францияға жіберілген елшілікке қолдау көрсетті, олар оның қолын Дофинге беруді ұсынды. 1544 жылдың шілдесінде ол Шотландияның оңтүстігінің лейтенанты болып тағайындалды және 1545 жылдың 27 ақпанында Анкрум-Мур шайқасында ағылшындарға қарсы жеңіске жетті. Осы жеңістен кейін Ангус Францияның Франциск II-сінен Әулие Михаил орденінің рыцары атағымен марапатталды. Ол әлі де Генрих VIII-ге хат жазысып тұрды, бірақ 1546 жылы неке және бейбіт келісім шартын жою туралы актіге қол қойды, ал 1547 жылдың 10 қыркүйегінде Пинкидегі Шотландияның ауыр жеңілісінде алдыңғы қатардағы жасаққа басшылық етті, сонда ол қайтадан даңққа ие болды. 1547 жылдың қазан айының басында Ангус бес кемемен Инчкольм аралын ағылшындардан қайтарып алуға тырысты. Алайда, ол Браути қамалындағы ағылшын командирі Эндрю Дадлимен құпия хат алмасып, регент Арранға сылтау айтып, оның қол астындағыларды Браутиді қоршауға қатысудан алғанын жазды. 1548 жылдың ақпан айында оны тұтқындауға және оның екіжүзділігі үшін жазалауға жасалған әрекет сәтсіз аяқталды. Оның күйеу баласы Леннокс графы және ағылшын шекара күзетшісі Томас Уортон Дэмфристен Драмланриг қамалына Ангусты ұстау үшін аттанды. Ангус Дюрисдерді өртеп жатқанда Уортонның ұлы Генри бастаған күштердің бір бөлігін кездесіп, оларды талқандады. Уортон оның күштері қайта біріккенде 500 адамды өлтіргенін, ал кейбіреулері Ните өзеніне батып кеткенін мәлімдеді. Осы уақытта оның Дэмфристегі дүкендері тоналып, қиратылды, ол Аннанға және Карлайлға қайтарылды. 1548 жылдың маусымында Уилтонның Грейі Дalkeith сарайын басып алғаннан кейін Ангус ағылшындардан қайта қашып құтылды. Ол Танталлон қамалынан Эдинбургке жүзіп өтті, ал Питтендрейхтің Джордж Дугласы құпия жолмен жалғыз серігімен қашып кетті.
Өлім
Мария Гиз королевасының регенттігі кезінде оның мазасыз және жоғары талпынысты мінезі мен оның қызметкерлерінің көптігі үкіметке жиі дабыл қағуға себеп болды. 1547 жылғы 31 тамызда ол графтығынан бас тартып, "sibi et suis haeredibus masculis et suis assignatis quibuscumque" ("оған және оның еркек мұрагерлеріне және олардың тағайындалғандарына") деген қайта берілуді алды. Оның өмірі билік үшін және отбасы мүддесі үшін созылған күрес болды, онда ұлттық мәселелер мүлдем екінші орында тұрды. Ол 1557 жылғы қаңтарда Шотландиядағы Танталлон қамалында эризипеладан қайтыс болды. Ол Шотландияның Пертшир аймағындағы Абернетиде жерленді.
at Tantallon Castle, Scotland, from erysipelas. He was buried at Abernethy, Perthshire, Scotland.
Балалар мен патшаның немересі
Маргарет Тюдордан Маргарет, оның жалғыз аман қалған заңды баласы болды. Ол Мэтью Стюартқа, Леннокстың 4-ші графына үйленді және Шотландия королевасы Мэридің екінші күйеуі болған Генри Стюарттың анасы болды. Ангус өзінің 1552 жыл шамасында қайтыс болған заңсыз қызы Джанет Дугластан ұзақ өмір сүрді. Джанет Патрик Рутвенге, 3-ші лорд Рутвенге үйленді және бірнеше бала тауып, Рутвен әулетінің негізгі тармағын құрды. Ангустың заңсыз ұлы Джордж Дуглас болды, ол Морей епискобы болды. Оның әйелі Маргарет Максвеллден болған жалғыз заңды ұлы Джеймс Дуглас жас кезінде қайтыс болғандықтан, оның орнын оның жүрегі туысы Дэвид, Питтендрейхтің Джордж Дугласының ұлы иеленді.
Танымал мәдениетте
Ангус – 1854 жылы Теодор Фонтан жазған және Карл Лоуэ ең әйгілі орындаған «Арчибальд Дуглас» балладасының кейіпкері. «Испаниялық принцесса» телесериалында оны Эндрю Ротни сомдады.