Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Югославиядағы коммунистік саяси партия (1919–1990)
Communist political party in Yugoslavia (1919–1990)
Югославия Коммунистерінің лигасы, 1952 жылға дейін Югославия Коммунистік партиясы деп аталған, Югославия СФР-нің құрылтайшы және билеуші партиясы болды. Ол 1919 жылы Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігіндегі басты коммунистік оппозициялық партия ретінде құрылды. Сайлаудағы бастапқы табыстарынан кейін, патша үкіметі оны тыйым салып, кейде қатал және зорлықпен таратты. 1941 жылы Югославияға шабуылға дейін партия құпия ұйым ретінде қалды. Одан кейін партияның әскери күші – Югослав партизандары, қанды азамат соғысына қатысып, Оскін державаларын және олардың жергілікті көмекшілерін жеңді. 1945 жылы шетелдік оккупациядан азат болғаннан кейін партия билігін нығайтып, бірпартиялық мемлекет құрды. Бұл үкімет түрі 1990 жылға дейін сақталды, Югославия соғыстарының басталуына және Югославияның ыдырауына бір жыл қалғанда. 1937 жылдан 1980 жылға дейін Иосип Броз Тито басқарған партия, Шығыс блогы тарихында Кеңес Одағына ашық қарсы шыққан және 1948 жылы «Тито-Сталин айырылысы» деп белгіленген жағдайға байланысты Коминтерннен шығарылған алғашқы коммунистік партия болды. Кеңесшілдерді қолдаған мүшелерді ішкі тазалаудан кейін партия 1952 жылы Коммунистер лигасы болып қайта аталды және жұмысшылардың өзін-өзі басқару саясатын және социализмге жететін тәуелсіз жолды қабылдады, бұл «Титоизм» деп аталды.
The League of Communists of Yugoslavia, known until 1952 as the Communist Party of Yugoslavia, was the founding and ruling party of SFR Yugoslavia. It was formed in 1919 as the main communist opposition party in the Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes and after its initial successes in the elections, it was proscribed by the royal government and was at times harshly and violently suppressed. It remained an illegal underground group until World War II when, after the invasion of Yugoslavia in 1941, the military arm of the party, the Yugoslav Partisans, became embroiled in a bloody civil war and defeated the Axis powers and their local auxiliaries. After the liberation from foreign occupation in 1945, the party consolidated its power and established a one party state, which existed in that form of government until 1990, a year prior to the start of the Yugoslav Wars and breakup of Yugoslavia. The party, which was led by Josip Broz Tito from 1937 to 1980, was the first communist party in power in the history of the Eastern Bloc that openly opposed the Soviet Union and thus was expelled from the Cominform in 1948 in what is known as the Tito–Stalin split. After internal purges of pro Soviet members, the party renamed itself the League of Communists in 1952 and adopted the politics of workers' self management and an independent path to achieving socialism, known as Titoism.
Құру
Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігі (кейін Югославия деп аталды) 1918 жылдың соңында Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуымен құрылды. Жаңа мемлекет аумағындағы социалистік қозғалыс соғысқа дейінгі саяси жіктерді көрсетті. Мысалы, сол кездегі Австрия-Венгрияда Хорватия мен Славонияның Социал-демократиялық партиясы (СДПКП) 1894 жылы, ал словен жерлерінде Югослав Социал-демократиялық партиясы (Югославская социал-демократиялық партиясы, JSDS) құрылғаннан екі жыл бұрын құрылды. Сербияның Социал-демократиялық партиясы (ССДП) 1903 жылы негісталды. Босния мен Герцеговинада 1909 жылы Босния мен Герцеговинаның Социал-демократиялық партиясы (СДПБХ) құрылды. ССДП жаңа мемлекеттегі ең ірі социал-демократиялық партия ретінде елдегі бірдей ойлы саяси топтарды біріктіруді табиғи деп санады. СДПБХ мұндай партиялардың бірігуін ресми түрде ұсынды, бірақ СДПКС, JSDS және Воеводинадан келген серб-буньевка социал-демократтары бас тартты. Ал 1919 жылдың қаңтарына дейін тек ССДП мен СДПБХ ғана бірігуге ресми келісім берді. СДПКС-ның сол қанатындағы азшылық топ «Сол жақтың іс-қимыл комитеті» (Akcioni odbor ljevice) ретінде партиядан бөлініп, ССДП және СДПБХ-пен біріккен социал-демократиялық партияны таңдады. Біраз уақыттан кейін Воеводина социал-демократтары өз шешімін кері қайтарды. Югославия Социалистік Еңбек партиясының (коммунистер) (Socijalistička radnička partija Jugoslavije (komunista), SRPJ(k)) біріктіру конгресі 1919 жылдың 20-23 сәуірінде Белградта саяси спектрдің сол жағындағы бірігу ретінде өтті. Жаңа партияға ССДП және әртүрлі ұлтшыл жастар ұйымдары мен социал-демократиялық партиялардан бөлініп шыққан тәуелсіз солшылдар қосылды. Словенияның Социалистік Еңбек партиясы (Delavska socialistična stranka za Slovenijo) 1920 жылдың 13 сәуірінде JSDS-тен бөлініп, SRPJ(k)-ға қосылды. Партия ішінде солшылдар мен орталықшылдар арасындағы қақтығыстар жалғасты, соңғылары парламенттік жүйе арқылы реформалар жүргізуді жақтады. Солшыл фракция 1920 жылдың 20-24 маусымында Вуковарда өткен екінші съезде жеңіске жетіп, жаңа уставты қабылдады. Бұл партияны толықтай Коммунистік Интернационалға (Коминтерн) сәйкестендіріп, Коминтерннен түскен барлық нұсқауларды орындауға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, партия Коминтернге мүше болу үшін Югославияның Коммунистік партиясы (Komunistička partija Jugoslavije, KPJ) деп аталды. Бұрынғы ССДП белсенділері Филип Филипович пен Сима Маркович КПЖ-ны басқаруға сайланды. 1920 жылдың мамырына қарай КПЖ-ның шамамен 50 000 мүшесі болды, сондай-ақ көптеген жақтастары, олар негізінен 300 000 мүшелі кәсіподақтар мен жастар ұйымдарынан шыққан.
The Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes (later renamed Yugoslavia) was established in late 1918 at the end of the World War I. Socialist movement in the territory of the new state reflected political divisions existing before the war. For example, in what was then Austria Hungary, the Social Democratic Party of Croatia and Slavonia (SDPCS) came into existence in 1894, two years before the Yugoslav Social Democratic Party (Jugoslovanska socialdemokratska stranka, JSDS) was set up in Slovene lands. The Serbian Social Democratic Party (SSDP) was founded in 1903. In Bosnia and Herzegovina, the Social Democratic Party of Bosnia and Herzegovina (SDPBH) was established in 1909. The SSDP deemed it natural to serve, as the largest social democratic party in the new state, to unify like minded political groups in the country. The SDPBH formally proposed a merger of such parties, but the SDPCS, the JSDS, and Serbian–Bunjevac social democrats from Vojvodina declined. In turn, only the SSDP and the SDPBH formally agreed to a merger by January 1919. A minority group on the left wing of the SDPCS split from the party as the Action Committee of the Left (Akcioni odbor ljevice) and opted for the unified social democratic party with the SSDP and the SDPBH. Soon afterwards, the Vojvodina social democrats reversed their decision. The Unification congress of the Socialist Labor Party of Yugoslavia (Communists) (Socijalistička radnička partija Jugoslavije (komunista), SRPJ(k)) was held in Belgrade on 20–23 April 1919 as consolidation on the left of the political spectrum. The new party was joined by the SSDP en masse, and by independent leftists who splintered away from various nationalist youth organisations and social democratic parties. The Labour Socialist Party of Slovenia (Delavska socialistična stranka za Slovenijo) split from the JSDS and joined the SRPJ(k) on 13 April 1920. Clashes continued within the party between leftists and centrists – the latter favouring pursuit of reforms through a parliamentary system. The leftist faction prevailed at the second congress held in Vukovar on 20–24 June 1920 and adopted a new statute. That aligned the party entirely with the Communist International (Comintern), implementing all instructions received from the Comintern. Furthermore, the party was renamed the Communist Party of Yugoslavia (Komunistička partija Jugoslavije, KPJ) to allow its membership in the Comintern. Filip Filipović and Sima Marković, both former SSDP activists, were elected to lead the KPJ. By May 1920, the KPJ had about 50,000 members, and numerous sympathisers largely drawn from among 300,000 members of trade unions and youth organisations.
1920 жылғы сайлау және тыйым салу
1920 жылғы Конституциялық Мәжіліс сайлауында КПЖ 419 орынның 58-ін жеңіп алды. Ең жақсы нәтижелер ірі қалаларда, Черногория мен Македонияда жұмыссыз қала тұрғындарының және Словения, Хорватия, Славония және Босния мен Герцеговинада басқа тартымды ұлттық немесе аймақтық оппозициялық партиялар табылмайтын аймақтардағы сайлаушылардың өткенге немесе күтілетін әрекеттерге наразылық білдіруі нәтижесінде қол жеткізілді. Ауыр экономикалық және әлеуметтік жағдайларға байланысты, үкімет КПЖ-ны мемлекеттік жүйеге басты қауіп ретінде қарады. Сол жылдың наурыз-тамыз айларында Белград пен Загребтегі және ұлттық деңгейдегі сайлаудағы КПЖ-ның жетістігіне жауап ретінде Демократиялық партия мен Халықтық радикалдық партия коммунистік қызметке тыйым салуды ұсынды. Үкімет КПЖ-ны король Петр I-нің серб ұлттық мәселесін шешу жөніндегі көзқарастарының іске асуына ең үлкен кедергі ретінде қарастырды. 1920 жылдың желтоқсанында КПЖ Словения мен Босния мен Герцеговинадағы шахтерлер ереуілін ұйымдастырды, бұл патша әскерінің оларды басуына және коммунистік насихатқа шектеулер енгізілуіне әкелді. Бұл оқиғалар КПЖ-ны қудалауға себеп болды. 30 желтоқсанда үкімет КПЖ-ны тыйым салған (Обзнана) жарлық шығарды. КПЖ-ның «Қызыл әділдік» (Crvena pravda) деген фракциясы 28 маусымда Александр регентті өлтіруге талпыныс жасады, ал 21 шілдеде бұрынғы ішкі істер министрі Милорад Драшковичті өлтірді. Бұл 2 тамызда «Мемлекетті қорғау туралы» заңның қабылдануына, КПЖ-ға тыйым салуды заңмен бекітуге, екі күннен кейін ұлттық мәжілістегі КПЖ орындарының жойылғандығына және көптеген құпия полиция агенттерінің КПЖ қатарына енуіне әкелді.
In the 1920 Constitutional Assembly election, the KPJ won 58 out of 419 seats. The best results were achieved in large cities, in Montenegro and Macedonia as a result of protest votes against the regime on account of past or expected actions coming from unemployed urban voters and from voters in regions having no other attractive national or regional opposition parties found in the Slovene lands, Croatia Slavonia, and Bosnia and Herzegovina. In light of difficult economic and social circumstances, the regime viewed the KPJ as the main threat to the system of government. In response to the KPJ's electoral success at the local and regional level including Belgrade and Zagreb earlier that year in March–August, and at the national level the Democratic Party and the People's Radical Party advocated prohibition of communist activity. The regime saw the KPJ as the greatest impediment to realisation of views held by King Peter I on resolution of Serbian national question. In December 1920, KPJ led miner strikes in Slovenia and Bosnia and Herzegovina led to suppression by the royal army and restrictions on communist propaganda. The violence served as a pretext for prosecution of the KPJ. On 30 December, the government issued a Proclamation (Obznana) outlawing the KPJ. A faction of the KPJ named Red Justice (Crvena pravda) attempted to assassinate the Regent Alexander on 28 June, and then killed former Interior Minister Milorad Drašković on 21 July. This led to proclamation of the Law on the Protection of the Realm turning the KPJ ban into legislation on 2 August, annulment of the KPJ seats in the national assembly two days later, and numerous covert police agents infiltrating the KPJ.
Шетелге және жер астына көшіру
Сайлаудағы табысқа қарамастан, тыйым салу және КПЖ-ның жасырын операцияға көшуі келесі он жарым жылда партияға ауыр соққы берді. Фракциялық күрес күшейген кезде, партия басшылықты табу үшін көбінесе Коминтернге жүгінді. 1924 жылға қарай КПЖ мүшелерінің саны 688-ге дейін азайды. Сонымен қатар, бірқатар мүшелер эмиграцияға кетті – көбінесе Мәскеуге, бірақ сондай-ақ Венаға, Прагаға және Парижке де. Шындығында, 1922 жылы КПЖ Венада жер мәселесі бойынша конференция өткізді, ал партия басшылығы бір жыл бұрын осы қалаға көшіп келген болатын. 1920-ші жылдардың басында КПЖ ішінде Маркович бастаған оңшылдар мен Белградтағы кәсіподақ жетекшілері Лазар Стефанович және Живота Милойкович заңды жолдармен жұмыс істеу арқылы үкіметтің қолдауын қайта алуды жақтағандықтан, фракциялық күрес күшейді. Солшылдар, оның ішінде Дюро Цвиич, Владимир Чопич, Триша Кацлерович, Райко Йованович және Коста Новакович Лениншілдік жасырын күресті қолдады. Солшылдар мемлекетті федерализациялауды жақтаса, ал олар тек шектеулі аймақтық автономияны ұсынды. 1924 жылғы қаңтарда Белградта жасырын өткен үшінші жер конференциясында солшылдар жеңіске жетті, онда КПЖ әрбір ұлттың бөлініп, өз ұлттық мемлекетін құруға құқылы екенін жариялады. Маусым айында Коминтерн КПЖ-ға тәуелсіз словен, хорват және македон республикаларын құруды тапсырды. Коминтерннің бұл ұстанымына Хорватия шаруалар партиясының (Hrvatska seljačka stranka, HSS) басшысы Стьепан Радичтің Мәскеуге жасаған сапары ықпал етті, ол кезде Радич HSS-ті Крестьян Интернационалына (Krestintern) – Коминтерннің өзінің бір бөлігіне қосты. Бұдан әрі, Коминтерн 1924 жылғы Ұлттық мәселе жөніндегі қаулысында КПЖ-дағы фракциялық қақтығыстарды сынады, стратегиялық тұрғыдан әлеуметтік азаттықты ұлттық азаттықпен байланыстырды. Жауап ретінде Милойкович партиядан шығарылды, бірақ Маркович КПЖ жетекшілігінің құрамында қалды. Бұл 1925 жылы өзгерді, өйткені Кеңес Одағының басшысы Иосиф Сталин оны Коминтерннің Югославия комиссиясы алдында жеке айыптады, КПЖ-ның революциялық мақсаттар үшін ұлттық қозғалыстарды пайдалануы керектігін талап етті. Дегенмен, фракциялық күрес жалғасты. 1927 жылы КПЖ Орталық комитетінің кеңсесі Югославияда Белградтан Загребке көшірілді.
Despite the electoral success, the ban and KPJ's consequent move to covert operation took a heavy toll on the party in the next decade and a half when, faced with factional struggle, it would increasingly look to the Comintern for guidance. By 1924, the KPJ membership was reduced to 688. Additionally, some members emigrated abroad – most to Moscow, but also to Vienna, Prague, and Paris. Indeed, the KPJ held a land conference in Vienna in 1922, where the party leadership moved the year before. In the early 1920s, KPJ saw more factional struggle between its right wing led by Marković and Belgrade based trade union leaders Lazar Stefanović and Života Milojković advocating work through legal means to regain government approval, and leftists, including Đuro Cvijić, Vladimir Ćopić, Triša Kaclerović, Rajko Jovanović, and Kosta Novaković, favouring Leninist undercover struggle. The leftists also supported a federalisation of the state, while the others pushed for limited regional autonomy only. The leftists prevailed at the January 1924 Third Land Conference held covertly in Belgrade where the KPJ proclaimed the right of each nation to secede and form its national state. In June, the Comintern instructed the KPJ that self determination should take shape of independent Slovenian, Croatian, and Macedonian republics. The stance taken by the Cominform was influenced by Moscow visit by Stjepan Radić, the leader of the Croatian Peasant Party (Hrvatska seljačka stranka, HSS) when Radić added the HSS to the Peasant International (Krestintern) – itself an agency of the Cominform. Furthermore, the Comintern criticised the factional clashes in the KPJ over the national question in its 1924 Resolution of National Question which linked social emancipation to national one in strategic considerations. In response, Milojković was expelled, but Marković remained a part of KPJ leadership. This changed in 1925 when he was denounced by the leader of the Soviet Union Joseph Stalin personally before Yugoslav commission of the Comintern insisting that the KPJ must harness national movements for revolutionary aims. Regardless, the factional struggle continued. In 1927, the seat of the KPJ central committee in Yugoslavia was moved from Belgrade to Zagreb.
Солшылдар басым
1928 жылдың ақпан айында Жосип Броз Тито мен Андрия Хебранг, қақтығысты шешуге бағытталған жағдайды шиеленістіру мақсатымен, Загребтегі КПЖ ұйымының конференциясына делегаттарды Коминтерннің араласуын және КПЖ-дағы фракциялық күресті толығымен тоқтатуды талап ететін резолюцияны қабылдауға көндірді. Сонымен қатар, КПЖ сол жылы Радичтің қазасына байланысты Хорватиядағы бірқатар көшелік наразылықтарды ұйымдастырды. Сол жылы өткен Коминтерннің алтыншы дүниежүзілік конгресі революциялық күресті күшейтуді көздеді, ал бұл стратегия КПЖ-да 1928 жылғы қазан айында Дрезденде өткен төртінші съезде қабылданды. Тито мен Хебрангтың ұсынысы қабылданды: Маркович партиядан шығарылды, оның жақтастары қызметінен төмендетілді, ал жаңа басшылық тағайындалды. Тито мен Хебранг Югославияда түрмеге қамалғандықтан, олардың орнына толыққанды Коминтернмен оқытылған Цуро Салай, Жика Печарски және Цуро Дьякович басшылыққа келді. 1929 жылы жаңа КПЖ басшылығы Коминтерннің зорлық қолдану туралы шақыруын іске асырды, бірақ тотальдік көтеріліс орнына, күш-жігерлер үлкен көлемде жарияланған парақтар мен полициямен бірнеше қақтығыстардан тұрды. КПЖ-ның шығындары ауыр болды, оның ішінде Дьяковичтің қазасы және оның ең белсенді мүшелерінің арнайы құрылған антисубверсивтік трибуналдармен қамалуы болды. Сремска Митровица түрмесі саяси тұтқындардың шоғырлануына мүмкіндік бергендіктен, КПЖ үшін де-факто оқу орталығына айналды. Коминтерннің нұсқауымен, КПЖ-ның серб емес мүшелері Югославияның Батыс державаларының құрылымы екенін жақтауға тиіс болды. Алайда, сол кезде олардың күш-жігерінің көп бөлігі JSDS-ке қарсы күреске және Мирослав Крлежаның шығармаларының революциялық құндылығын талқылауға жұмсалды. 1932 жылға қарай мүше саны 500-ден асты, КПЖ 1928-1935 жылдары әрдайым кем дегенде екі орында орналасқан басшылық құрылымын сақтады, оның бірі Мәскеу, Прага, Вена немесе Париж сияқты шетелде болды. Сонымен қатар, Коминтерннің 1932 жылғы шілдедегі нұсқауына сәйкес, Хорватия, Словения, Черногория және Македониядағы ұлттық көтерілісті қолдау және ынталандыру мақсатымен, КПЖ Болгарияда орналасқан Ішкі Македониялық революциялық ұйымымен байланыс орнатуға тырысты, бірақ ұйым ішкі әлсіздіктерге тап болды және 1934 жылға қарай жойылды. Итальяндық Усташе, хорват сепаратистік ұйымымен де байланыс жасауға тырысты. КПЖ басшылары 1932 жылы Усташе бастаған Лика көтерілісін мақұлдады, Усташелерді саяси сол қанатқа бұруға үміттенді. Лика мен Далмациядағы Усташе күш-жігеріне қолдау "Пролетер" газеттерінде 1932 жылдың желтоқсанында жарияланғанымен, олармен байланыстың көп бөлігі Югославияның ыдырауы туралы ортақ мақсатты талқылауға тырысқан түрмедегі басқа тұтқындармен байланыспен шектелді.
In February 1928, Josip Broz Tito and Andrija Hebrang, seeking to stir the existing situation into resolution of the conflict, persuaded the delegates to conference of the Zagreb KPJ organisation to adopt a resolution seeking the Comintern to intervene and end the factional struggle in the KPJ entirely. The KPJ also led some of street protests in Croatia over assassination of Radić later that year. The Comintern Sixth World Congress held that year sought to increase revolutionary struggle and the strategy was accepted by the KPJ at its Fourth Congress held in Dresden in October 1928. The appeal made at the initiative of Tito and Hebrang was accepted: Marković was expelled and his allies demoted, while new leadership was installed. Tito and Hebrang were bypassed because they were just imprisoned in Yugoslavia, and Đuro Salaj, Žika Pecarski, and Đuro Đaković were appointed instead as entirely Comintern trained leadership. In 1929, the new KPJ leadership put the Comintern's call to violence into practice, but instead of all out revolt, the efforts were consisted of leaflets and several shoot outs with the police. KPJ losses were heavy and included death of several significant leaders including Đaković and imprisonment of its most active members by specially convened antisubversive tribunals. In turn, the Sremska Mitrovica Prison became a makeshift KPJ training school as the prison allowed grouping of political prisoners. On instructions from the Comintern, non Serb members of the KPJ were to advocate breakup of Yugoslavia as a construct of the Western Powers. However at the time, most of their efforts were invested in struggle against the JSDS and debating revolutionary merits of literature written by Miroslav Krleža. By 1932, membership dwindled to less than 500, the KPJ maintained its leadership divided in at least two locations at all times in 1928–1935, including at least one abroad in Moscow, Prague, Vienna, or Paris. Also acting on Comintern July 1932 instructions to promote and aid national revolt in Croatia, Slovenia, Montenegro, and Macedonia, the KPJ sought to establish ties with the Bulgaria based Internal Macedonian Revolutionary Organization, but the organisation was suffering from its internal weaknesses and suppressed by 1934. There were also overtures towards Italian based Ustaše as a Croatian secessionist organisation. KPJ leaders praised the Ustaše initiated Lika uprising in 1932, hoping to steer Ustaše to the political left. Even though support for Ustaše efforts in Lika and Dalmatia was declared through Proleter newspapers in December 1932, the bulk of contact with them was limited to contact with fellow prison inmates trying to engage them over the shared goal of breakup of Yugoslavia.
Горкич және халықтық майданға бұрылыңыз
1928 жылдан бері қолданылып келген "солтүстік солшылдық" бағыты 1933 жылы Германияда Адольф Гитлер билікке келген кезде тоқтатылды. Оның орнына КПЖ басқа антифашистік ұйымдармен бірлесіп халық фронтын құру идеясын қабылдады. Бұл стратегия кең одақтастық коалициясын тартуға бағытталды, себебі коммунистік үкіметтің тез орнатылуы мүмкін емес деп есептелді. Халық фронты стратегиясы 1932 жылы Коминтерндегі қызметінен Милан Горкичтің КПЖ жетекшілігіне тағайындалуымен бірге жүрді. Горкич КПЖ жоғарғы қатарына тәртіп орнатуға және ЮСДС, ХСС, Черногория федералистік партиясы, словендік христиан социалистері және Сербиядағы Ресейге жақын оңшыл ұйымдармен байланыс құруға кірісті, ал Мәскеу енді Югославияның біртүтастығын қолдады. Бұл КПЖ-ны 1939 жылдың тамызында Молотов-Риббентроп пактісіне қол қойылғанға дейін Югославияның таратылуын жақтаған Коминтернмен қақтығысқа түсірді. Дегенмен, Горкич Югославиядан көп шықпады. 1934 жылы ол жақында түрмеден босатылған Титоны сол жылы Люблянада КПЖ-ның құпия съезін ұйымдастыруға тағайындады. Горкич 1936 жылы КПЖ-ның бас хатшысы болып тағайындалды, ал Сретен Жуйович пен Родолюб Чолакович орталық комитет мүшелері болды. Тито Коминтерн тарапынан сол жылдың қыркүйегінде Мәскеуде КПЖ-ның ұйымдастыру хатшысы болып тағайындалды және бір айдан кейін Венаға көшті. 1937 жылдың шілдесінде Горкич Парижден Мәскеуге шақырылды, онда тұтқындалды. Одан басқа, Сталиннің Ұлы тазалауының құрбаны болған Югославия тегіндегі 900-ге жуық коммунист немесе олардың жақтастары болды, сондай-ақ Мәскеуде орналасқан 50-ге жуық КПЖ қызметкері, олардың ішінде Цвиич, Чопич, Филипович, Маркович және Новакович болды. КПЖ-ға КСРО-дан берілетін қаржылық көмек тоқтатылды. Бұл Титоны КПЖ-ның де-факто басқаруында қалдырды, өйткені оның лауазымы Горкичтің лауазымынан кейін екінші орында тұрды.
The "ultra leftist" line pursued since 1928 was abandoned in 1933 when Adolf Hitler came to power in Germany. Instead, the KPJ turned the idea of forming a popular front together with other anti fascist organisations. The strategy aimed to attract broad coalition of allies since it was no longer thought feasible to achieve quick introduction of communist rule. The popular front strategy coincided with assignment of Milan Gorkić to the KPJ leadership from his posting at the Comintern in 1932. Gorkić set about to introduce discipline to the KPJ top ranks and establish ties with the JSDS, the HSS, the Montenegrin Federalist Party, the Slovene Christian Socialists, and pro Russian right wing organisations in Serbia with Moscow now advocating Yugoslav unity. This placed the KPJ at odds with the Comintern which continued to advocate breakup of Yugoslavia until signing of the Molotov–Ribbentrop Pact in August 1939. Still, Gorkić largely stayed out of Yugoslavia. In 1934, he appointed Tito, just released from jail, to organise secret KPJ congress in Ljubljana later that year. Gorkić was appointed the general secretary of the KPJ in 1936, with Sreten Žujović and Rodoljub Čolaković as central committee members. Tito was appointed by the Comintern as the organisational secretary of the KPJ in Moscow in September of the same year and he moved to Vienna a month later. In July 1937, Gorkić was summoned from his Paris base to Moscow where he was arrested. In addition to him, there were about 900 communists of Yugoslav origin or their supporters in the Soviet Union who fell victim to the Stalin's Great Purge as did 50 other KPJ officials posted in Moscow including Cvijić, Ćopić, Filipović, Marković, and Novaković. The Soviet subsidy to the KPJ was suspended. The move left Tito in de facto control of the KPJ as his position was ranked second only to the one held by Gorkić.
Тито билікті қолға алады
Тито 1937 және 1938 жылдың басында Югославияда КПЖ-ны тәртіпті, жасырын ұйым ретінде құрып, коммунистік идеяларға және жеке Титоға адал, Югославияның барлық ұлттарынан, македониялықтардан басқа, жаңа мүшелерді тартты. Осы кезеңде Тито Сремска Митровицада түрмеге қамалған КПЖ мүшелері арасындағы қақтығысқа араласты. Конфликт Хебрангтың қолдаған және Моша Пижаде, Йосип Краш және Джуро Пукар қолдаған, ал Петко Милетич айыптаған халық фронты стратегиясы төңірегінде болды, оған Милован Джилас пен Александар Ранкович де қолдау көрсетті. Джилас пен Ранковичтің радикализміне байланысты Пижаде оларды «ваххабиттер» деп атады. Конфликт Хебрангты өлтіруге жасалған әрекетке дейін жетеді. Тито Пижадемен бірге Джилас пен Ранковичті, сондай-ақ хорваттық орташа халық фронтының қолдаушылары Краш пен Андрия Жаяны, және совет білімі алған словен Эдвард Кардельді уақытша КПЖ басшылығына қосып, келісімге келді. 1937 жылы Коминтерн КПЖ-ны Хорватия Коммунистік партиясын (Komunistička partija Hrvatske, KPH) және Словения Коммунистік партиясын (Komunistična partija Slovenije) ресми түрде құруға мәжбүр етті. Екі партия да формалды түрде тәуелсіз болды, бірақ іс жүзінде КПЖ құрамында болды. Бұл кейін Югославияның басқа бөліктерінде коммунистік партиялар құруға үлгі болды. Алайда, 1938 жылы КПХ басшылығы Краш пен Жая Титомен қақтығысқа түсті, себебі КПХ 1938 жылғы парламент сайлауына қатысу үшін құрылған КПЖ фронты ретінде Жұмысшы халық партиясының орнына ХСС-ті қолдады. Тито 1939 жылы КПЖ-ны басқаруға Коминтерн мандатын алған кезде Тито құрған уақытша басшылық көбінесе өзгеріссіз қалды. Сол жылы Милетич түрмеден босатылып, Титоның орнын басып алуға тырысты. Бірнеше айдан кейін ол Мәскеуге шақырылып, 1937-1940 жылдары КПЖ-дағы тазалаулардың құрбаны болды және НКВД-мен тұтқындалды, бұл Титоның беделін нығайтты. 1940 жылы КПЖ марксистік идеяларды жақтаған және тоталитаризмнен қорқып сталинизмге қарсы болған Крлежа мен оның әдеби жақтастарының ықпалын азайту науқанын сәтті аяқтады. Сонымен қатар, Тито Краш пен Жаяны КПХ-дағы жетекші лауазымдардан алып тастап, оларды Раде Кончармен алмастырды. 1940 жылдың қазан айында КПЖ-ның Бесінші жер конференциясы Титоның партияны толық бақылауға алу науқанының соңғы кезеңі ретінде Загребте жасырын түрде өтті. Конференция Титоның қазіргі таңда ұйымдық жағынан күшті, орталықтандырылған, тәртіпті және большевиктік, бірақ саяси жағынан оқшауланған КПЖ-ны толыққанды басып алуын білдірді, бұл сол кездегі Коминтерннің солшыл бағытына толық сәйкес келеді. Конференцияда ұлттық мәселе КПЖ саясатының орталық мәселесіне айналды, онда Тито ұзақ уақыттан бері Маркович пен Горкичті бұл мәселені түсінбегендігі үшін сынады. Тито өзінің бақылауын нығайта келе, КПЖ мүшелігі 1939 жылы 6000-ға, ал 1941 жылы 8000-ға жетті, одан да көп жақтастары болды. 1940 жылдың соңғы айлары Югославиядағы саясаттың әскериленуімен ерекшеленді, нәтижесінде қазан айында КПЖ мен оңшыл Югослав ұлттық қозғалысы арасындағы қарулы қақтығыс болды, оның салдарынан бес адам қаза тауып, 120 адам жарақат алды. КПЖ-ның құрылымдық өзгерістері, ұлттық мәселені стратегиялық пайдалану және жақтаушыларды жұмылдыру үшін әлеуметтік эмансипация партияны алдағы соғыста қарулы қарсылыққа идеологиялық және операциялық тұрғыдан дайын етті.
Tito spent 1937 and early 1938 in Yugoslavia organising the KPJ there as a disciplined covert organisation drawing new members loyal to the communist ideas and Tito personally from all nations within Yugoslavia, except Macedonians. During this period, Tito intervened in conflict among groups of KPJ members incarcerated in Sremska Mitrovica. The conflict centred on the popular front strategy advocated by Hebrang and supported by Moša Pijade, Josip Kraš, and Đuro Pucar and denounced by Petko Miletić backed by Milovan Đilas and Aleksandar Ranković – the latter labelled Wahhabites by Pijade because of their radicalism. The conflict escalated to an attempt to kill Hebrang. Tito worked with Pijade to arrange a compromise by including Đilas and Ranković in the temporary KPJ leadership along with Croatian moderate popular front supporters Kraš and Andrija Žaja as well as Soviet educated Slovene Edvard Kardelj. In 1937, the Comintern compelled the KPJ to formally establish the Communist Party of Croatia (Komunistička partija Hrvatske, KPH) and the Communist Party of Slovenia (Komunistična partija Slovenije). The two parties were nominally independent, but actually within the KPJ. This was later the precedent for establishment of communist parties in other parts of Yugoslavia. Still the KPH leadership headed by Kraš and Žaja came into conflict with Tito in 1938 when the KPH supported the HSS instead of the Party of the Working People as the KPJ front founded for participation in 1938 parliamentary elections. The temporary leadership put together by Tito remained largely unchanged when Tito received the Comintern mandate to lead the KPJ in 1939. Miletić was released from prison that year and sought to replace Tito. Months later he disappeared after he was summoned to Moscow and arrested by the NKVD as a victim of a series of purges in the KPJ in 1937–1940 which strengthened Tito's position. In 1940, the KPJ successfully completed the campaign to diminish influence of Krleža and his literary adherents who were advocating Marxist ideas and opposed Stalinisation fearing totalitarianism. Also, Tito removed Kraš and Žaja from the leading positions in the KPH and replaced them by Rade Končar. In October 1940, the Fifth Land Conference of the KPJ was held covertly in Zagreb, as the final act of Tito's campaign to assume full control of the party. The conference represented a full takeover of now organisationally stronger, centralized, disciplined, and bolshevized, but politically isolated KPJ by Tito in full alignment with the leftist line pursued by the Comintern at the time. The national question was placed at the centre of the KPJ policy at the conference where Tito criticised long gone Marković and Gorkić for lack of understanding of the issue. As Tito consolidated his control, the KPJ membership grew to 6,000 in 1939 and to 8,000 by 1941, with many more other supporters. The final months of 1940 were marked by militarisation of politics in Yugoslavia leading to incidents such as the armed clash between the KPJ and the far right Yugoslav National Movement in October leaving five dead and 120 wounded. The structural changes of the KPJ, strategic use of the national question and social emancipation to mobilise supporters made the party ideologically and operationally ready for armed resistance in the approaching war.
Партизандық күштерді құру
Корольдік Югославия армиясының елге басып кірген Орталық державаларға қарсы қысқа ғана қарсыласу кезінде Тито Загребте болды. Жаулық әрекеттер басталғаннан кейін екі күн өткен соң, КПЖ және КПХ 4-ші армия штабынан қаланы қорғау үшін қару-жарақ сұрады, бірақ оларға бас тартылды. Югославияның жеңілісіне көз жеткенде, КПЖ өзінің 8000 мүшесіне қарулы қарсылыққа дайындалып, қару-жарақ жинауды тапсырды, ол 1941 жылдың соңына дейін Македонияны қоспағанда, елдің барлық аймақтарына тарады. Ел бойынша жасырын операциялар жүргізу тәжірибесіне сүйене отырып, КПЖ Тито басқаратын қарсыласу күресшілері – Югослав партизандарын ұйымдастырды. КПЖ Германияның Кеңес Одағына басып кіргенінің көтеріліс үшін жағдай жасағанын бағалады және оның саяси бюросы 1941 жылдың 27 маусымында Титоны бас қолбасшы етіп тағайындап, Югославия Ұлттық Азаттық Армиясының (Narodonooslobodilačka vojska Jugoslavije) Жоғарғы штабын құрды. Әскери жаттығулар тұрғысынан алғанда, партизандар Корольдік Югославия армиясында міндетті әскери қызметтен өткен немесе Испания Азамат соғысында күшін сынаған өз қатарындағы жауынгерлерге сүйенді. Көптеген КПЖ мүшелері сол қақтығыстың қатысушылары болды және партизандық қатарларда басшылық лауазымдарға ие болды. Соғыс барысында әскери жаттығулармен қатар саяси жаттығуларға да маңыздылық артты. Оларды Кеңес үлгісіндегі саяси комиссарлар жүзеге асырды. Комиссарлар бөлімше штабының құрамына кірді, ал бастапқыда олардың саны 50-ден 500-ге, тіпті 1000-ға дейін жетті. Комиссардың бас киіміндегі белгі басқа партизандардан ерекшеленді, олардың бас киіміндегі қызыл жұлдыз балға мен орақпен белгіленген. Бұл әрекет Словен ұлтының Азаттық майданы (Osvobodilna fronta slovenskega naroda, OF) азаматтық қарсыласу ұйымынан сынға ұшырады, ол КПЖ-ді өз армиясын құруда айыптады. Жауап ретінде словен партизан комиссарларының бас киімдеріне "ОФ" әріптерімен белгіленген қызыл жұлдыздар орнатылды. 1942 жылға қарай партизан бөлімшелерінің қызметкерлерінің 30-50 пайызы өзін коммунист деп жариялады. 14 Пролетар бригадасына ең жақсы деп танылған кадрларды іріктеу осы бөлімшелердегі көрсеткішті кейбір жағдайларда 60 пайыздан асырды. Югослав дереккөздеріне сәйкес, 1945 жылға қарай партизан күштері еріктілер, 17-ден 50 жасқа дейінгі азаматтардың шақырылуы және жау әскерлеріне амнистия уәдесі арқылы 800 000-ға жетті.
During brief resistance of the Royal Yugoslav Army against the Axis invasion of the country, Tito was in Zagreb. Two days after outbreak of hostilities, the KPJ and the KPH requested arms from the 4th Army headquarters to help defend the city, but they were denied. With the Yugoslav defeat imminent, the KPJ instructed its 8,000 members to stockpile weapons in anticipation of armed resistance, which would spread, by the end of 1941 to all areas of the country except Macedonia. Building on its experience in clandestine operation across the country, the KPJ proceeded to organise the Yugoslav Partisans, as resistance fighters led by Tito. The KPJ assessed that the German invasion of the Soviet Union had created favourable conditions for an uprising and its politburo founded the Supreme Headquarters of the National Liberation Army of Yugoslavia (Narodonooslobodilačka vojska Jugoslavije) with Tito as commander in chief on 27 June 1941. In terms of military training, the Partisans relied on those among its ranks who had completed the mandatory national service in the Royal Yugoslav Army or fought in the Spanish Civil War. Many KPJ members were veterans of that conflict, and would go on to assume commanding positions in the Partisan ranks. In addition to military training, political training was given increasing importance as the war progressed. It was provided by political commissars based on the Soviet model. The commissaries were a part of the detachment staff, units originally ranging in size from 50 to 500 or even 1,000. A commissar's cap badge was made distinct from other Partisans. Namely, the red star on their cap was defaced with the hammer and sickle. The move drew criticism from the Liberation Front of the Slovene Nation (Osvobodilna fronta slovenskega naroda, OF) civil resistance organisation – which accused the KPJ of creating its own army. In response, Slovene Partisan commissars' caps were adorned with red stars defaced with letters "OF" instead. By 1942, typically 30–50 percent of Partisan unit personnel declared themselves as communists. Selection of personnel deemed the best for 14 Proletarian Brigades increased this share in those units – to more than 60 percent in some instances. According to Yugoslav sources, the Partisan forces grew to 800,000 by 1945 through volunteers, conscription of men aged 17–50, and defections of enemy troops promised amnesty.
Солшылдардың қателері
КПЖ-ның стратегиялық тәсілі Коминтерннің әлеуметтік күреске басымдық беруінен, Югославияның Оккупациялық державалардың (Ось державаларының) тарапынан бөлінуінен, әсіресе, Тәуелсіз Хорватия мемлекетінің (НДХ) құрылуынан туындаған, аймақтық жағынан өте әртүрлі жағдайларда ұлттық азаттықпен бәсекелесуден күрделі болды. Македонияда Методи Шаторов басқарған аймақтық ұйым КПЖ-дан Болгария Коммунистік партиясына көшті, бұл Болгарияның аймақты аннексиялауын іс жүзінде мойындады. 1941 жылы Германия мен четниктердің шабуылы кезінде Сербиядағы партизандық бақылаудағы Ужица Республикасының құлауына жергілікті шаруалардың көзқарасы да ықпал етті. Олар өздерінің мүліктерін сақтау тұрғысынан коммунистік әлеуметтік радикализмге қарағанда четниктердің насияттауын жақсы қабылдады. 1941 жылдың соңында Мәскеу түбінде Германия жеңілгеннен кейін КПЖ жетекшілері соғыс аяқталды деп ойлады және елдегі КПЖ-ның толық бақылауын қамтамасыз етуге кірісті. 1942 жылдың көктеміне дейінгі кезеңде бұл саясат негізінен Черногория мен Герцеговинаның шығысында, ал аздау дәрежеде қазіргі Воеводина мен Словения аймағында жүзеге асырылды. Ол негізінен сынып жауындарын өлтіруден тұрды, онда жеке партизандық бөлімшелеріне қажетті өлім жазаларының лимиті белгіленді. Бұл сондай-ақ, жұмыс істемейтін немесе тіпті ұқыпсыз деп есептелген шаруаларға мәжбүрлі еңбек салуды білдірді. Осы саясаттың нәтижесінде мақсатты топтар четниктерді немесе басқа Ось күштерін қолдауға итермеленді, бұл күреске зиян келтірді. Содан кейін КПЖ саясатты жасауда Орталық Комитеттің рөлін ескермей, осы саясатты іске асырғандарды сынауға мәжбүр болды. Сондай-ақ, КПЖ Петр Драпшин мен Миро Попараны саясатты қолдаушылар ретінде жазалады, бірақ Джилас, Иван Милутинович және Борис Кидричтің ұқсас рөлдерін елемеді. 1942 жылдың көктемінде «солшыл қателіктер» деп белгіленген бұл саясаттан бас тартылды.
KPJ's strategic approach was complex because of pressures from the Comintern prioritising social struggle competing with the national liberation in substantially regionally uneven circumstances resulting from Axis partitioning of Yugoslavia, especially from creation of Axis satellite of the Independent State of Croatia (Nezavisna Država Hrvatska, NDH). In Macedonia, the regional organisation led by Metodi Shatorov switched allegiance from the KPJ to the Bulgarian Communist Party, practically recognising Bulgarian annexation of the area. Collapse of Užice Republic, a Partisan controlled territory in occupied Serbia in 1941 during a German and Chetnik offensive was, in part, helped by views of local peasants who viewed Chetnik propaganda more favourably than communist social radicalism in light of preservation of their property. Following the German defeat at Moscow in late 1941, the KPJ leadership thought that the war was nearly over and went to ensure full control by the KPJ in the country. In the period until spring of 1942, this policy was generally confined to Montenegro and eastern Herzegovina, and in a lesser draconian form to the area of present day Vojvodina and Slovenia. It largely consisted of killing of class enemies where individual Partisan units were given quotas of required executions. It also meant forced labour for peasants deemed idle or even untidy. The targeted populations were driven to support Chetniks or other Axis forces, and the policy thus undermined the overall struggle – in turn causing the KPJ to criticise the perpetrators ignoring the role of its Central Committee in formulation of the policy. Similarly, the KPJ penalised Petar Drapšin and Miro Popara as proponents of the policy, but ignored similar roles played by Đilas, Ivan Milutinović, and Boris Kidrič. In spring of 1942, the policy known as the Leftist errors was abandoned.
Хорватиядағы саясаттың қайшылықтары
НДХ-ның сербтерге қарсы усташелер жүргізген саясаты және Рим келісімдері арқылы Далмацияның Италияға өткізілуі сербтер мен хорваттар (әсіресе Далмацияда) арасында партизандық қатарға қосылу үшін табиғи негіз жасады. Бұдан әрі, НДХ құрылуы HSS-ті үш топқа жіктеді – бірі қарулы қарсылықты қолдады, екіншісі НДХ-ны қолдады, ал HSS басшысы Владко Мачек төңірегіндегі белгісіз топ күту тактикасын ұстанды. 1942 жылдың ақпан айында Хебранг басшылығындағылар бұл жағдайды хорват партизандарының хорваттар арасындағы басты патриоттық күш позициясын HSS-тен тартып алу мүмкіндігі ретінде қарастырды. Нәтижесінде, Хебранг соғыс кезеңіндегі кеңестік коалициялық көзқарастарға жақын саясатты ұстанды, бұрынғы HSS мүшелерінің, Тәуелсіз демократиялық партияның, сондай-ақ қауымдастықтар мен кәсіподақтар өкілдерінің саяси өмірге «жаппай қозғалыс» нысанында қатысуын, оның ішінде Хорватияның Ұлттық азаттық үшін мемлекеттік антифашистік кеңесінің жұмысына, болашақта Хорватияның Халық Парламентіне айналуға тиіс жоғары саяси орган ретінде қатысуын қолдады. Сонымен қатар, Хебранг орташалық әлеуметтік саясатты қолдап, Хорватияның Югославия федерациясы шегінде автономиясын жақтады. Ол Хорватиядағы сербтердің, ең алдымен, олардың саяси өкілдігін және мәдениетін сақтауды қамтамасыз ететін хорват федеративтік бірлігіне адал болуы керек екенін айтты. Дегенмен, КФХ-ның хорваттық сипатының күшеюі сербтердің арасында алаңдаушылық тудырды. КФХ-ның тәуелсіз саясаты Тито мен Хебрангты қақтығысқа әкелді, КФХ-ға қарсы басты айып – ұлтшылдық саясатты ұстану болды. Хебрангтың беделіне байланысты, КПЖ соғыс кезеңінде хорваттарды наразылыққа түсірмей, керісінше, Қызыл Армия мен партизандар астананы немістерден алғанға дейін екі апта бұрын Хебрангты Белградқа индустрия министрі болып тағайындады және КФХ басшылығына Владимир Бакаричті қойды.
Policies employed by the NDH, enforced by the Ustaše against Serbs and ceding of Dalmatia to Italy through the Treaties of Rome created a natural base for Partisan recruitment among the Serbs, and Croats (particularly in Dalmatia) respectively. Furthermore, establishment of the NDH fractured the HSS into three groups – one supporting the armed resistance, another supporting the NDH, and an indecisive group around HSS leader Vladko Maček employing a waiting tactic. In February 1942, the KPH leadership under Hebrang saw this as an opportunity for the Croatian Partisans to wrest the position of the central patriotic force among Croats from the HSS. In effect, Hebrang thus pursued a policy close to the wartime Soviet coalitionist views, supporting a certain level of involvement of the former members of the HSS, and the Independent Democratic Party, as well as representatives of associations and trade unions in the political life as a form of a "mass movement", including in the work of the State Anti fascist Council for the National Liberation of Croatia as the top tier political body intended to grow into the future People's Parliament of Croatia. Furthermore, Hebrang declared support for more moderate social policies, and advocated Croatia's autonomy within the Yugoslav federation. He argued that Serbs of Croatia should be primarily loyal to the Croatian federal unit which would ensure their political representation and preservation of their culture. Nonetheless, the increased Croatian character of the KPH caused anxiety among the Serbs. The independent policy pursued by the KPH brought Tito and Hebrang into conflict with pursuit of nationalist policy as the principal charge against the KPH. Due Hebrang's popularity, the KPJ wanted to avoid antagonising Croats during the wartime struggle and instead, just two weeks before the Red Army and the Partisans took the capital from Germans, reassigned Hebrang to Belgrade to become the minister of industry and filled the leading role in the KPH with Vladimir Bakarić.
Жаңа үкіметтің жариялануы
1942 жылдың қарашасында партизандар Бихач қаласын басып алды және Батыс Боснияның көп бөлігін, Далмация мен Ликаны «Бихач Республикасы» деп атады. Сол айда қалада Тито мен КПЖ бастамасымен бүкіл Югославиялық жиналыс – Югославияның Ұлттық Азаттық үшін Антифашистік Кеңесі (Antifašističko vijeće narodnog oslobođenja Jugoslavije, AVNOJ) құрылды. AVNOJ өзінің құрылтай жиналысында болашаққа қатысты шешім ретінде федеративтік мемлекет принципін қабылдады. Бихач кездесуінен кейін болашақ федерацияның жекелеген бөліктерін ұсынушы саяси органдар ретінде жер кеңестері құрылды. 1943 жылдың қарашасында AVNOJ Яйцеде екінші рет шақырылып, өзін жаңа Югославия мемлекетінің болашақ парламенті деп жариялады, сондай-ақ демократиялық федерация құруға міндетті екенін растады, бірақ мұндай федерацияның егжей-тегжейін нақтыламады. Бұл ретте, ол эмиграциядағы Югославия үкіметінің билігін мойындамады және король Петр II-ге елге оралуға тыйым салды. Яйце кездесуінен бір ай бұрын КПЖ Орталық Комитеті Югославияны Азат ету жөніндегі Ұлттық Комитетті жаңа Югославия үкіметі ретінде құрды, ал AVNOJ оның құрамын бекітті, оның ішінде Тито президент болып тағайындалды. Титоның беделі 1944 жылдың екінші жартысында және 1945 жылдың басында эмиграциядағы үкіметпен жасалған Тито-Шубашич келісімдері арқылы нығайтылды. Осы келісімдер негізінде эмиграциядағы үкімет 1945 жылдың 7 наурызында Тито премьер-министр болған Демократиялық Федеративтік Югославияның Уақытша Үкіметімен алмастырылды. Соғыс жылдары КПЖ алдын ала жоспарланған федеративтік бірліктерге негізделген жаңа ұйымдар құрды. 1943 жылы Македония Коммунистік партиясы (Комунистичка партија на Македонија) құрылды, ал соғыстың соңғы күндері, 1945 жылдың мамырында КПЖ Сербия Коммунистік партиясын құрды. Соғыс аяқталғанға дейін КПЖ қатарына 141 000-нан астам мүше кірді.
In November 1942, the Partisans captured the town of Bihać and secured control over a large part of western Bosnia, Dalmatia and Lika they named the Bihać Republic. In the town, a pan Yugoslav assembly – the Anti Fascist Council for the National Liberation of Yugoslavia (Antifašističko vijeće narodnog oslobođenja Jugoslavije, AVNOJ) – was established in the town at the initiative of Tito and the KPJ later that month. At its founding meeting, the AVNOJ adopted the principle of federal state as the solution for future. In the wake of the Bihać meeting, there were land councils established as political bodies representative of individual parts of the future federation. The AVNOJ convened for the second time in Jajce in November 1943, declaring itself as the future parliament of the new Yugoslav state, affirmed commitment to forming a democratic federation without specifying any details of such federation. It also denied authority of the Yugoslav government in exile and forbade the King Peter II return to the country. A month before the Jajce meeting, the central committee of the KPJ created the National Committee for the Liberation of Yugoslavia as the new Yugoslav government, and the AVNOJ confirmed its composition – including Tito as its president. Tito's position was reinforced through the Tito–Šubašić Agreements he concluded with the government in exile in the second half of 1944 and early 1945. On the basis of those agreements, the government in exile was replaced with the Provisional Government of the Democratic Federal Yugoslavia with Tito as the Prime Minister on 7 March 1945. During the war, the KPJ added new organisations based on foreseen federal units. In 1943, it established the Communist Party of Macedonia (Комунистичка партија на Македонија) and, in the final days of the war in May 1945, the KPJ founded the Communist Party of Serbia By the end of the war, the KPJ's membership reached just over 141,000.
Бір партиялық жүйеге ауысу
1945 жылы КПЖ қолдауын кеңейту және саяси қарсыластарын қаралау үшін жұмыстанып, күш салды. Югославияға эмиграциядағы үкімет 1945 жылдың наурыз айында ғана оралды, ал Владко Мачек шетелде қалды. Сондықтан КПЖ-ға қарсы ұйымдасқан саяси оппозиция болған жоқ. Югославияның Халық фронты (Narodni front Jugoslavije, NFJ) 1945 жылдың күзінде құрылды, ол елдегі дерлік барлық саяси партиялардың номиналды коалициясы болды. Бірақ Милан Грольдің Демократиялық партиясы, серб ұлтшылдығымен айыпталғандықтан, ерекше көзге түсті. КПЖ-ден басқа, NFJ-ға әлсіз және нашар ұйымдастырылған буржуазиялық партиялар кірді: Югослав Республикалық партиясы, Тәуелсіз Демократиялық партиясы, Шаруалар одағы, Социалистік партиясы, JSDS, Хорват Республикалық Шаруалар партиясы (Hrvatska republikanska seljačka stranka, HRSS) және «Алға!» (Napred) тобы ретінде біріккен саясаткерлер тобы. Коммунистік емес партиялар теңдікке үміттенсе де, Тито NFJ-ді КПЖ-мен одақтасып, саяси оппозицияны бейтараптандыру құралы ретінде қарастырды. NFJ-дегі коммунистік емес партиялардың әлсіздігіне байланысты, КПЖ топта үстемдік құрды. 1945 жылғы сайлауға дайындық барысында, АВНОЖ-ға соғысқа дейінгі парламент мүшелері қосылды, олардың бірі ось державаларымен ынтымақтасқандығы дәлелденбеді. Де-факто, бұл либералды және солшыл саясаткерлерді қосуды білдірді, оларды ось державаларымен байланыс жасады деп айыптауға болмады. 1945 жылдың жазында азаматтық құқықтар шектелді, себебі халыққа және мемлекетке қарсы қылмыстар туралы жаңа заңдар қабылданды, бұл жиналыстар мен баспасөз бостандығын шектеді. Орта және төмен буыралық аппараттың қатарына бұрынғы партизандар енгізілді. Грольдің демократтары бойкот жариялағаннан кейін сайлау референдум сияқты өтті – NFJ үшін және қарсы дауыс беру. NFJ тізімі Хорватияда ең көп қолдауға ие болды, онда HRSS КПЖ-мен біріккен (81%), одан кейін Словения (78%) – NFJ тізіміне соғысқа дейінгі партиялар қатыспағанына қарамастан, ал Сербияда ең аз қолдау көрсетілді (67%). Бұл нәтиже монархиялық көзқарастар мен бойкотқа байланысты деп есептеледі. Нәтижеде сайлаушылардың 88,43% дауыс берді, ал NFJ дауыс бергендердің 88,69% қолдауын алды. 18 жасқа толған барлық азаматтарға (әйелдер де алғаш рет) сайлау құқығы берілді, бірақ ось державаларымен ынтымақтасқандығы дәлелденгендер сайлауға қатыса алмады. Бұрынғы партизандар 18 жасқа толмаған болса да, дауыс бере алатын. КПЖ екі палаталы Конституциялық жиналыста 524 өкілдің 404-ін (77%) алды. Джилас пен Владимир Велебит айтқандай, КПЖ сайлауда әділ бәсекелестік болған жағдайда да 60-65% көпшілік дауысқа ие болады деп күткен. Олар бұл пікірді КПЖ бейбіт өмір сүруге, аграрлық реформаға және соғыстан кейінгі эйфорияға мүмкіндік береді деген сенімге негіздеді. 1946 жылы парламент жаңа Конституцияны қабылдады, ол КПЖ-ның ұлттық мәселені шешу жолы ретінде этностық федерализмді жүзеге асырды, бұл Совет Одағының үлгісімен жасалған. 1947 жылға қарай КПЖ өзінің бағдарламасы NFJ бағдарламасы екенін және КПЖ NFJ-дің алдыңғы қатарында екенін жариялады. Тито соғысқа дейінгі Югославияның күйреуін көппартиялық үкімет жүйесімен байланыстырып, соғыстан кейінгі жағдайда саяси оппозициялық партияларды басуды ақтады, көппартиялық жүйені социалистік тәртіпке үйлеспейтін және қажетсіз деп атады. 1948 жылдың қазан айында төрт республикалық коммунистік партия тағы екеумен толықтырылды: Босния және Герцеговинаның коммунистік партиясы және Черногорияның коммунистік партиясы.
In 1945, the KPJ worked to broaden its support, and discredit its political opponents. Since the politicians included in the government in exile only returned to Yugoslavia in March 1945, and Vladko Maček remained abroad, there was no well organised political opposition to the KPJ. The People's Front of Yugoslavia (Narodni front Jugoslavije, NFJ) was established in autumn of 1945, nominally a coalition of nearly all political parties in the country. A notable exception was Milan Grol's Democratic Party which was charged with the Serbian nationalism. Besides the KPJ, the NFJ included weak and poorly organised bourgeois parties: the Yugoslav Republican Party, the Independent Democratic Party, the Agriculturalist's Union, the Socialist Party, the JSDS, the Croatian Republican Peasant Party (Hrvatska republikanska seljačka stranka, HRSS), and a group of politicians organised as the Forward (Napred) group. While non communist parties in the NFJ hoped for equality, Tito primary saw the NFJ as a tool for neutralization of political opposition by allying them with the KPJ. Due to weakness of the non communist parties in the NFJ, the KPJ dominated the group. In preparation of the 1945 elections, the AVNOJ was expanded by addition of pre war members of parliament deemed not compromised by cooperation with the Axis powers. In effect, this meant the addition of liberal and left leaning politicians who could not be accused of collaborating with the Axis. Civil rights were curbed in the summer of 1945 when new legislation on crimes against the people and the state, curtailing the rights of assembly and freedom of the press. Middle and lower levels of bureaucracy were filled with the ranks of former Partisans. Following a boycott proclamation by the Grol's Democrats, the elections were carried out like a referendum–voting for the NFJ and against it. The NFJ slate received the highest approval in Croatia where the HRSS was aligned with the KPJ (81%), followed by Slovenia (78%) despite non participation by the pre war parties in the NFJ slate there, and the lowest support in Serbia (67%). This result is attributed to monarchism and the boycott. Ultimately, 88,43% of the electorate voted, and the NFJ was supported by 88,69% of the votes cast. The suffrage was universal for everyone over the age of 18 (including women for the first time), except those charged with Axis collaboration. Former Partisans could vote even if under 18. The KPJ received 404 representatives of 524 (77%) in the bicameral Constituent Assembly. According to Đilas and Vladimir Velebit, the KPJ expected to win a majority of 60–65% even if the election were to guarantee fair competition. They based the opinion on the belief that the KPJ offered the opportunity to live in peace, an agrarian reform, and on post war euphoria. In 1946, the parliament adopted a new Constitution implementing the ethnic federalism as the KPJ's solution for the national question, modelled on the Soviet Union. By 1947, the KPJ declared that its programme was the NFJ's programme and that the KPJ is in the forefront of the NFJ. Tito linked the collapse of the pre war Yugoslavia with the multi party system of government, justifying suppression of political opposition parties in the post war context–calling the multi party system incompatible with the socialist order and unnecessary. In October 1948, the four existing republican communist parties were complemented by two more: the Communist Party of Bosnia and Herzegovina, and the Communist Party of Montenegro.
Кеңес Одағынан айырылу
Кеңес сыртқы саясатының мақсаттары КСРО-ны КПЖ-мен біртіндеп қақтығысқа алып келді. Олардың қарым-қатынасы қиын болды, себебі КПЖ Остік державаларға қарсы қарулы қарсылықты жүргізіп жатқанда, кеңестік сыртқы саясат бастапқыда Молотов-Риббентроп келісімінің шарттарымен шектелді, содан кейін Югославия үкіметін елден қуған Батыс Одақтастарымен одақтасып, Тито-Шубашич келісімінен кейін көп ұзамай шектеулер алынды. Югославия толыққанды түрде кеңестік соғыстан кейінгі ықпал аймасына кірмегендіктен, Тито Албанияны Югославия федерациясына біріктіру, грек коммунистік партизандарын қолдау және Югославия мен Болгария арасындағы байланыстарды кеңейту мақсатында сыртқы саясатты жүргізді, бұл елдердің бірігуіне әкелуі мүмкін еді. 1947 жылғы Блед келісімі Болгариямен жақындасуды көздегендіктен және Албанияға Югославия армиясының орналасуы КСРО-мен саяси қақтығысқа себеп болды. Бұл қақтығыс Тито мен Сталиннің арадағы жарылуға әкелді және КПЖ 1948 жылы Коминтерннен шығарылды. Саяси себептерге байланысты, бұл жарылу геосаяси емес, идеологиялық деп көрсетілді. КПЖ бастапқыда Сталиннің сын-ескертпелеріне жауап ретінде коллективтендіру саласындағы түзету шараларын қабылдады, бұл шаралар Сталиннің өзі қолданғандардан да сталиндік болып сипатталды. КПЖ-да Сталиннің жақтастары және партияға қарсы көзқарастарды білдіргендер тазаланды. 1948-1951 жылдар аралығында 50 000-нан астам КПЖ мүшесі (шамамен 20%) саяси қарсыластар ретінде тіркеліп, партиядан шығарылды, бірақ партия сол уақыт ішінде жарты миллионнан астам жаңа мүшелерді қабылдады. Сталинның КПЖ-ны «бұзды» деген хаттарынан кейін барлық партиялар таратылды. Тек Хорват Республикалық Жұмысшылар Одағы (HRSS) уақытша жұмыс істеуге рұқсат алды. Тұтқындалғандардың нақты саны белгісіз, бірақ 1983 жылы Радован Радонжич 16 288 адам тұтқындалып сотталғанын, оның ішінде 2 616 адам КПЖ басшылығының әртүрлі деңгейлерінде болғанын мәлімдеді. Ранковичтің мәліметінше, 51 000 адам өлтірілді, түрмеге жабылды немесе мәжбүрлі еңбекке жіберілді, олардың көпшілігі сотсыз жазаланды. Тұтқындар көптеген орындарда, соның ішінде 1949 жылы Адриатика теңізіндегі Голи-Оток және Свети-Гргур аралдарында салынған арнайы түрме лагерлерінде ұсталды. Югославия-Кеңес жарылысының мән-жайлары мен идеологиялық сипаты ескеріліп, КПЖ Югославияның саяси жүйесін кеңестік жүйеден ажырату қажет деп шешті. КПЖ КСРО-ны демократиялық емес деп бағалағандықтан, коммунистік басқаруға қатысты жаңа көзқарасты жасау және көрсету қажет болды. Бұл 1950 жылы қабылданған жұмысшылардың өзін-өзі басқару заңнамасы арқылы, сондай-ақ сталинизмге және соғыс аралық Югославияның унитаризміне қарсы күрес арқылы жүзеге асырылды. Бұл тәсіл орнаған доктриналар сұраққа түсетін идеологиялық ревизионизм кезеңіне әкелді.
Objectives of the Soviet foreign policy gradually brought the USSR in conflict with the KPJ. Their relationship was complicated as the KPJ led armed resistance against the Axis while the Soviet foreign relations were initially constrained by provisions of the Molotov–Ribbentrop Pact, and then with alliance with the Western Allies who supported the Yugoslav government in exile until shortly after the initial Tito–Šubašić Agreement. As Yugoslavia was not fully in the Soviet post war sphere of influence, Tito pursued a foreign policy course seeking to integrate Albania into the Yugoslav federation, support the Greek communist guerrillas, and broaden ties between Yugoslavia and Bulgaria–potentially unifying the countries. Conclusion of the 1947 Bled Agreement seeking closer ties with Bulgaria, and imminent deployment of Yugoslav Army to Albania prompted a political confrontation with the USSR. The clash culminated in the Tito–Stalin split and the KPJ was expelled from the Cominform in 1948. For political reasons, the rift was presented as ideological rather than geopolitical one. The KPJ initially reacted to Stalin's criticism by adopting corrective measures in the field of collectivisation described as more Stalinist than those employed by Stalin himself. The KPJ saw purges of real or perceived Stalin supporters and other political opponents of the regime. In 1948–1951 period, more than 50,000 KPJ members (nearly 20% of its membership) were registered as political opponents and ejected, but the party expanded its ranks by more than half a million members in the same time frame. Virtually all parties within the NFJ or otherwise were dismantled following the Stalin letters in which the Soviet leader accused the KPJ of being diluted by the NFJ. The only exception was the HRSS, which was temporarily allowed to continue operating. The exact number of those arrested remains uncertain, but in 1983, Radovan Radonjić stated that 16,288 were arrested and convicted, including 2,616 belonging to various levels of the KPJ leadership. According to Ranković, 51,000 people were killed, imprisoned or sentence to forced labour, a majority of them without trial. Prisoners were held at numerous sites, including a special purpose prison camp built on the uninhabited Adriatic islands of Goli Otok and Sveti Grgur in 1949. In view of the circumstances and the ideological aspect of the Yugoslav–Soviet split, the KPJ found it necessary to differentiate the Yugoslav political system from the Soviet one. Since the KPJ labelled the USSR undemocratic, it was necessary to devise and highlight KPJ's innovative approach to communist rule. This was pursued through workers' self management legislation introduced in 1950, as well as through opposition to Stalinism and inter war Yugoslav unitarism. The approach led to a period of ideological revisionism in which established doctrines could be questioned.
Реформа және Джилиспен қақтығыс
Кеңес және Коминформ пропагандасы Югославияның әртүрлі аймақтарындағы экономикалық дамудағы теңсіздіктерге назар аударды, капитализмді қайта орнату және дамымаған ұлттардың ұлттық қысымға ұшырауы туралы айыптаулар таратты. Бірақ, қатаң орталықтандыру мен орталықсыздандыру арасындағы қақтығыс саяси принцип пен экономикалық мүдделер арасындағы күрес ретінде көрінді. 1950 жылы Югославия билігі, тұрақсыз еңбек жағдайларымен күресу және өндіріс тиімділігін арттыру мақсатында жұмысшы кеңестерін және кейіннен «социалистік өзін-өзі басқару» деп аталған жүйені енгізді. Дегенмен, 1946 жылғы Югославия конституциясы Кеңес федерациясының үлгісін қабылдады, онда федералды парламент федералды бірліктерге қатысты заңдар қабылдады және олардың заңнамасын жоққа шығару құқығына ие болды. 1952 жылы Кардель 1950-1951 жылдардағы реформалардың шындығын көрсету үшін конституциялық түзетулерді әзірледі. Бұл 1953 жылғы Югославия конституциялық түзетулері ретінде заңдастырылды, олар әр құрылатын республиканың экономикалық күшін көрсетуге тырысты, сонымен бірге федералды жиналыста әрбір федералды бірліктің тең өкілдігін қамтамасыз ету арқылы бұл теңсіздіктің әсерін азайтуға ұмтылды. КПЖ партияның билікті монополиялаудан қоғамның идеологиялық жетекшісіне ауысты, құрылымын орталықтандырды және өзін (сондай-ақ оның республикалық ұйымдарын) Югославия Коммунистер лигасы (Savez komunista Jugoslavije, SKJ) деп қайта атады. Бұл өзгеріс 1952 жылы Загребте өткен партияның VI съезінде жасалды. Атаудың шабыты Маркс, Энгельс және Шаппер құрған 1847-1852 жылдардағы Коммунистік лигадан алынған. 1953 жылғы қаңтарда қабылданған конституциялық түзетулер коммунистік үкімет баскарган Югославияның әлеуметтік дамуын көрсететін бес конституциялық реформаның екінші қадамы болды, бірақ 1953 жылы енгізілген принциптер барлық келесі Югославия конституцияларында сақталды. Югославияның КСРО-мен жақындасуынан кейін, Джилас Югославияның орталық үкіметтің қоғамды толық бақылауға алмасуы мүмкін екенінен қорқып, оның себебі Ранковичтің Титоның мұрагері болуға басты бәсекелес екенін айтты. Джилас бюрократизмді және коммунистердің билікке деген эксклюзивті талаптарын сынап, «Борба» газетіне бірнеше мақала жазды. Ол бұл сынды эсселер жинағында одан әрі жалғастырып, КПЖ-ді элитаризммен және артықшылықтармен айыптады. Оған жауап ретінде Джилас 1954 жылғы қаңтарда КПЖ орталық комитетінен шығарылды және жақын арада партиядан кетуге мәжбүр болды. Кейін «Нью-Йорк Таймс» газетіне берген сұхбатында ол Югославияда көп партиялық жүйе құруды талап етті, бұл оның түрмеге қамалуына әкелді. Джилас 1966 жылы кешірілді.
Even though Soviet and Cominform propaganda drew attention to inequalities in the economic development of various parts of Yugoslavia, alleging restoration of capitalism, and national oppression of the underdeveloped nations, the clash between strict centralisation and decentralisation appeared as a conflict between political principle and economic priorities. In 1950, Yugoslav authorities sought to combat unsustainable labour practices and improve production efficiency through introduction of workers' councils and the system which later became known as "socialist self management". However, the 1946 Yugoslav constitution followed the model of the Soviet federation in which the federal parliament legislates laws applicable to the federal units and has the power to overrule the units' legislation. In 1952, Kardelj drafted constitutional amendments to reflect the reality of the reforms of 1950–1951. This led to codification of the reforms as 1953 Yugoslav constitutional amendments seeking to reflect the economic power of each constituent republic, while ensuring equal representation of each federal unit in the assembly to counterbalance this. The KPJ proclaimed shift from party monopolising power to the ideological leader of the society, decentralised its structure, and rebranded itself (and correspondingly its republican organisations) as the League of Communists of Yugoslavia (Savez komunista Jugoslavije, SKJ) at its sixth congress held in Zagreb in 1952. The name was inspired by the 1847–1852 Communist League founded by Marx, Engels and Schapper. The constitutional amendments, adopted in January 1953, were only the second step in a series of five constitutional reforms reflecting the social development of Communist ruled Yugoslavia, but the principles introduced in 1953 were retained in all subsequent Yugoslav constitutions. After the Yugoslav rapprochement with the USSR, Đilas feared Yugoslavia would switch to full control of the society by the central government. He thought that was possible due to influence of Ranković–the Đilas's primary competitor as a potential successor to Tito. Đilas wrote a series of articles for Borba criticising bureaucratism and Communist exclusive claim to power. He took the criticism further in a compilation of essays, accusing the KPJ of elitism and enjoying privileges. In response, Đilas was removed from the KPJ central committee in January 1954 and soon he left the party altogether. In a subsequent The New York Times interview, he called for a multi party system in Yugoslavia – and this led to his imprisonment. Đilas was pardoned in 1966.
Югославиялық науқан
1958 жылы өткен СКЖ-ның 7-ші съезінде партия одан да орталықтандырылды. Бұл, негізінен, бұрын СКЖ-ның республикалық ұйымдарына берілген шешім қабылдау құқықтарын алып тастау арқылы іске асырылды. Съезде жарияланған партия бағдарламасы жаңа Югославиялық сананы мақтап, бірыңғай Югославия мәдениетін құруды қолдайтын бірқатар мақалалар жарияланды. Бұл шешім 1953 жылғы халық санағында өз ұлтын югослав деп көрсету мүмкіндігін енгізуге және 1954 жылы режим қолдаған бірыңғай серб-хорват тілі туралы Нови-Сад келісіміне негізделген. Осылайша, федерализмді унитаризммен алмастыруға бағытталған Югославизм кампаниясы басталды. Ранкович осы кампанияның ең белгілі жақтаушысы болды. Ол Босния және Герцеговина Коммунистер лигасынан (Savez komunista Bosne i Hercegovina, SKBiH) және Черногория Коммунистер лигасынан (Savez komunista Crne Gore, SKCG) қолдау іздеді, соңғысында біршама сәттілікке қол жеткізді. 1963 жылы Сербия мен Черногория экономикалық және мәдени байланыстарды нығайту бойынша бірнеше келісімдерге келді, оның ішінде Белград-Бар теміржолын салу туралы келісім де болды. Кампанияға Borba газетінде жарияланған хаттар арқылы көпшілік тарапынан қарсылық білдірілді. Кампанияның жақтаушылары, көбінесе этникалық сербтер, республикаларды тарату және Ұлы Сербиялық шовинизмді қайта жандандыруды жоспарлап отыр деген айыптауға ұшырады. Хорватия Коммунистер лигасы (Savez komunista Hrvatske, SKH) және Македония Коммунистер лигасы (Сојуз на комунистите на Македонија, SKM) бұл ұсынысқа ерекше қарсылық көрсетті. Оларға Словения Коммунистер лигасы (Zveza komunistov Slovenije, ZKS) және Воеводина басшылығы да қосылды, бірақ олардың рөлі шамалы болды. 1963 жылдың басында Тито шовинизм туралы ашық ескерту жасауға және серб емес халықтарға Югославия идеясының іске асырылмағанын сендіруге мәжбүр болды, сонымен қатар Югославизм концепциясын қорғады. Ақырында, 1964 жылы өткен СКЖ-ның 8-ші съезінде Тито мен Кардельж Югославияны біріктіру туралы ойлармен айналысқандарды бюрократиялық орталықтандыру, унитаризм және гегемония жақтаушылары деп сынады. Съезде Югославизм туралы ешқандай сөз қозғалмады және СКЖ-ның республикалық ұйымдарына республикалардың ерекшеліктері мен ұлттық ерекшеліктерін көрсететін шешім қабылдау құқықтары қайта берілді. Осылайша, 8-ші съезд Югославизмді орталықтандырудан бас тартып, децентрализацияны қолдады. СКЖ «Югославиялық социалистік патриотизм» идеясын ұсынды. Бұл идеяның жақтаушылары оны социалистік өзін-өзі басқару қауымдастығына деген сезім, сана және махаббат ретінде сипаттады. СКЖ-ның пікірінше, бұл идея ұлтшылдық пен этникалық жақтан байланысты емес. Сондай-ақ, бұл идея Югославияда тұратын этникалық топтардың құндылықтары мен дәстүрлерін қолдайды деп мәлімделді.
At the 7th Congress of the SKJ held in 1958, the party became more centralised. This was achieved by largely revoking decision making powers previously given to republican branches of the SKJ. The party programme published at the Congress praised emerging Yugoslav consciousness and a series of articles was published advocating creation of unified Yugoslav culture. This decision built on introduction of the option of declaring one's ethnicity as Yugoslav in the 1953 census, and the régime sponsored 1954 Novi Sad Agreement on the single Serbo Croatian language. Thus launched Yugoslavism campaign sought to replace federalism with unitarism. Ranković became the most prominent advocate of the campaign. He sought support from the League of Communists of Bosnia and Herzegovina (Savez komunista Bosne i Hercegovine, SKBiH) and from the League of Communists of Montenegro (Savez komunista Crne Gore, SKCG) – with some success in the latter. In 1963, Serbia and Montenegro concluded several agreements on strengthening economic and cultural ties, including construction of the Belgrade–Bar railway. The campaign was publicly criticised through an exchange of letters published in Borba. The proponents of the campaign, largely ethnic Serbs, were accused of scheming to abolish republics and resurrect Greater Serbian chauvinism. Particular opposition came from the League of Communists of Croatia (Savez komunista Hrvatske, SKH) and the League of Communists of Macedonia (Сојуз на комунистите на Македонија, SKM). They were joined in an informal national reformist coalition by the League of Communists of Slovenia (Zveza komunistov Slovenije, ZKS) and, in a less prominent role, by the leadership of Vojvodina. In early 1963, Tito was compelled to publicly warn about chauvinism and reassure non Serbs that merger of nations was not contemplated while defending the concept of Yugoslavism. Finally, at the 8th Congress of the SKJ held in 1964, Tito and Kardelj gave speeches criticising those thinking about merging nations of Yugoslavia as proponents of bureaucratic centralisation, unitarism and hegemony. There was no further mention of Yugoslavism at the Congress and the republican branches of the SKJ were given back their decision making powers to reflect specificities and national character of the republics. The 8th Congress thus abandoned Yugoslavism in favour of decentralisation. The SKJ promoted the notion of "Yugoslav socialist patriotism". The concept was described by its advocates as the feeling or awareness and love of the socialist self management community. According to the SKJ, the concept was unrelated to nationalism and ethnicity. The notion was also claimed to support values and traditions of ethnic groups living in Yugoslavia.
Саяси фабрикалар
1950 жылдары жұмысшылардың өзін-өзі басқаруға негізделген реформалар бағалар реттелетін және ережелері жиі өзгеріске ұшырайтын бұрмаланған социалистік нарықтық экономиканы құрды. Бұл саясат муниципалитет деңгейіндегі билік органдарына кәсіпорындарды құруға және оларды нарық күштерінен қорғауға мүмкіндік берді. Титоның айтуынша, «саяси фабрикалар» деп аталған бұл кәсіпорындар тек зиянға ұшырауға қабілетті болды. Олар федералды инвестициялық қорлардан қаражат алу үшін бәсекелестікке түсті – көбінесе республикалық деңгейдегі шенеуніктердің лоббилеуі арқылы, республикаларды шектеулі ресурстар үшін бәсекелестікке мәжбүр етті. 1958 жылы Трбовледегі кеншілер ереуілі Словенияда Югославияның экономикалық саясатына, әсіресе федералды инвестициялық қорларды басқаруға наразылықты күшейтті. Бұл оқиға елдің экономикалық дамуы және экономикалық жүйенің саяси негіздері бойынша туындаған даудың алғашқы белгісі болды. 1961–62 жылдары Югославия экономикасы төмендеді. Бұл жағдай шағын экономикалық реформаларға әкелді, олар кейіннен тоқтатылды, бірақ экономикалық мәселелер бойынша пікірталас тудырды. Бұл пікірталас 1963 жылғы конституцияны қабылдаумен бірге өтті, ол республикалардың өкілеттіктерін кеңейтті, сондай-ақ 1964 жылы өткен СҚК-ның 8-ші съезінде СҚК-ның өңірлік бөлімшелерінің өкілеттіктерін кеңейтті. СҚК ішіндегі консервативті топтарға жасалған ишара ретінде жаңа конституция бойынша екі жаңа лауазым құрылды, оларды Ранкович пен Петар Стамболич иеленді. Біріншісі вице-президент, екіншісі федералды премьер-министр болды, себебі бұл лауазым президенттің қызметінен бөлінді.
The 1950s workers' self management based reforms created a distorted socialist market economy where prices were regulated, and regulations often changed. The policy allowed municipal level authorities to establish and protect enterprises against market forces. Tito said that those enterprises, dubbed "political factories", were only capable of producing losses. They competed for funding provided by federal investment funds – often through lobbying by republican level officials making the republics compete for limited resources. In 1958, a miners' strike in Trbovlje fed into overall discontent in Slovenia regarding Yugoslav economic policy, and especially the management of federal investment funds. The event marked the first sign of growing divisions over economic development of the country and the political framework of the economic system. By 1961–62, the Yugoslav economy was in recession. The situation prompted small scale economic reforms, which were quickly cancelled thereafter but led to a debate on economic issues. The debate coincided with adoption of the 1963 constitution expanding powers of the republics, and the 8th SKJ Congress expanding powers of the SKJ branches in 1964. As a form of concession to the conservative factions within the SKJ, two new offices were created under the new constitution, taken by Ranković and Petar Stambolić. The former became the Vice President, and the latter the federal Prime Minister as the position was separated from that of the President.
Бәсекелесетін экономикалық модельдер
Республикалық басшылар экономикалық дамудың әртүрлі үлгілерін жақтады. Словениядағы ZKS және Хорватиядағы SKH орталықсыздандыруды және инвестициялық субсидияларды азайтуды қолдады, сондай-ақ Босния мен Герцеговинадағы және Косоводағы «саяси фабрикалар» деп аталатын құрылымдарды сынады. Македониядағы СКМ басшылығы орталықсыздандыруды жақтады, себебі олар федералды қаржыландыруды жоғалтудан гөрі сербтердің үстемдігінен қорқады. Автор Сабрина Рамет 1962–1987 жылдар аралығында СКЖ-дағы бәсекелестік фракцияларды федералды және республикалық деңгейде «либералдар» және «консерваторлар» деп сипаттады, олар орталықсыздандыру шақыруларын қолдады немесе қарсы болды. Ортаңғы позицияны ұстанушылар «аралықтар» деп аталды, оларға Тито, Бакарич және Стамболич кірді. Сербия Коммунистер лигасы (Savez komunista Srbije, SKS), Босния мен Герцеговинадағы SKBiH және Черногориядағы SKCG қарсы лагерь құрды, олар қолданыстағы экономикалық тәжірибені сақтап қалуды жақтады. 1966 жылдың наурыз айында реформаторлар тобы СКЖ Орталық комитетінде басымдыққа ие болды, олар экономикалық реформаларды қолдады. Бұл коалициялар нақты мүдделерге байланысты өзгеріп отырды. Онжылдықтың соңына қарай Воеводина енді хорват және словен позицияларын қолдамады, бірақ Черногориядағы SKCG серб SKS-мен толықтай келіспеді, ал Хорватияның SKH Косово коммунистерінен қолдау іздеді. Реформалар жөніндегі пікірталас бастапқыда экономистермен шектелді, бірақ 1964 жылы саяси форумдар мен БАҚ-та талқыланды, онда қарсыластар бір-бірін пайдалануда деп айыптады. Бұл айыптаулар өзара наразылықтарға негізделді. Серб емес халық сербтерді (және черногорлықтарды) федералды СКЖ кеңселерінің барлық деңгейлерінде, қауіпсіздік қызметінде және Югослав халық армиясының (ЮНА) офицерлік құрамында артық өкілдік еткен деп санайтын. Сонымен қатар, Словения, Хорватия және Воеводина арасындағы даму аралығының өсуі де шиеленіс тудырды. АҚШ-тың Загребтегі консулы Хелен Баджердің айтуынша, 1960-шы жылдардың ортасында ұлтшылдық жылдар бойы экономикалық қиындықтар, саяси қуғын-сүргін, дамымаған аймақтарға тиімсіз инвестициялар және саяси көшбасшылардың уәделерін орындамауы салдарынан күшейді. Бұл сонымен қатар Словения мен Хорватияда Сербияның мүдделерін білдіретін федералды лауазымды тұлғалардың үстемдігіне қарсы наразылықтың бір түрі болды. Баджердің сөзіне сүйенсек, сол кезде Словениядағы ZKS және Хорватиядағы SKH мүшелерінің шамамен 50%-ы ұлтшыл көзқарастарды ұстанды. 1965 жылы реформаны қолдау кампаниясы тиімсіз экономикалық тәжірибелерге қарсы күрес ретінде ұсынылды. Ол экономикалық билікті федералды деңгейден республикаларға беруге және федералды бақылаудағы жалпы инвестициялық қорды таратуға әкелді. Оның активтері Белградтағы үш федералды банкке аударылды, ал республикалық деңгейдегі коммунистік партияның лауазымды тұлғалары өздерінің республикаларының экономикасына ықпалын арттырды. + Ұлты бойынша мүшелік (1960-шы жылдардың соңы) Ұлты Мүшелердің жалпы саны Пайыздық үлесі Жалпы халыққа қатысты пайыздық үлесі Серб 541,526 51.77 42.08 Хорват 189,605 18.13 23.15 Словен 70,516 6.74 8.57 Македониялық 67,603 6.46 5.64 Черногориялық 65,986 6.31 2.77 Мұсылман 37,433 3.58 5.24 Албан 31,780 3.04 4.93 Венгр 12,683 1.21 2.72 Басқалар 28,886 2.76 4.90 Барлығы 1,046,018 100.00 100.00
Republican leaderships advocated different economic development models. The ZKS in Slovenia and the SKH in Croatia favoured decentralisation and reduction of investment subsidies, and criticised the so called political factories in Bosnia and Herzegovina and in Kosovo. The SKM leadership in Macedonia favoured decentralisation because they feared Serbian domination more than the loss of federal funding. Author Sabrina Ramet described the competing factions in the SKJ at the federal and republican levels in the 1962–87 period as "liberals" and "conservatives," based on whether they supported or opposed calls for decentralisation. Those holding the middle ground were termed "brokers" and included Tito, Bakarić, and Stambolić. An opposing camp was formed by the League of Communists of Serbia (Savez komunista Srbije, SKS), the SKBiH in Bosnia and Herzegovina, and the SKCG in Montenegro, who advocated continuing existing economic practices. In March 1966, the reformist group prevailed in the central committee of the SKJ, which supported economic reforms. These coalitions varied as particular interests shifted. By the end of the decade, Vojvodina no longer supported Croatian and Slovenian positions, but on the other hand the SKCG in Montenegro was no longer in full alignment with the Serbian SKS, while Croatia's SKH sought support from Kosovo's communists. The reform debate was initially confined to economists, but by 1964 it was taken up in political forums and media, where opposing factions accused each other of exploiting one another. These allegations built upon mutual resentments. Non Serb population saw Serbs (and Montenegrins) as overrepresented at all levels of federal SKJ offices, in the security services, and in the Yugoslav People's Army (JNA) officer corps. In addition, the growing development gap between Slovenia, Croatia, and Vojvodina on one hand and the rest of the country on the other was also a source of tensions. According to US consul to Zagreb, Helene Batjer, during the mid 1960s nationalism had increased as the result of years of economic austerity, political oppression, unprofitable investments in underdeveloped regions, and the failure of political leaders to deliver on their promises. It was also a form of protest against the dominant role of federal officials who were generally considered in Slovenia and Croatia to represent Serbia's interests. According to Batjer, about 50% of members of ZKS in Slovenia and SKH in Croatia espoused nationalist views by then. In 1965, the pro reform campaign was presented as a push against inefficient economic practices. It led to a transfer of economic authority from the federal level to the republics, and to the abolition of the federally controlled general investment fund. Its assets were transferred to three federal Belgrade based banks, while the republican level communist party officials increased their influence over economies of their respective republics. + Membership by Nationality (late 1960s) Nationality Total members Percent of membership Percent of total population Serb 541,526 51.77 42.08 Croat 189,605 18.13 23.15 Slovene 70,516 6.74 8.57 Macedonian 67,603 6.46 5.64 Montenegrin 65,986 6.31 2.77 Muslim 37,433 3.58 5.24 Albanian 31,780 3.04 4.93 Hungarian 12,683 1.21 2.72 Others 28,886 2.76 4.90 Total 1,046,018 100.00 100.00
Ранкович ісі
1966 жылдың басында экономикалық реформаның күтілген нәтижелер бермегені анық болды. СКЖ осы сәтсіздікті талқылап, реформаға қарсылық көрсетуде серб жетекшілігін кінәлады. 1966 жылдың көктемінде Кардель Титоны Александр Ранковичті СКЖ Орталық комитетінен және Югославия вице-президенті лауазымынан шеттетуге көндірді. Ол билікті басып алуға, СКЖ-ның 8-ші съезінде қабылданған орталықсыздандыру туралы шешімдерін елемеуге және мемлекеттік қауіпсіздік басқармасын тікелей немесе одақтастары арқылы пайдалануға тырысқандығы айыпталды. Атап айтқанда, ол Титоны қоса алғанда СКЖ жетекшілерін заңсыз тыңдағандығы айыпталды. Ранкович ісі бойынша тергеуді әр республикадан бір өкілден тұратын алты мүшелі комиссия жүргізді. Комиссия төрағасы – Крсте Црвенковски (Македония), ал мүшелері – Дзюро Пукар (Босния), Блажо Йованович (Черногория), Добривое Радосавлевич (Сербия), Мико Трипало (Хорватия) және Франс Попит (Словения) болды. Комиссия мүшелері болмаса да, тергеуді Кардель, Бакарич және Стамболич жүргізді, олар комиссия мүшелеріне ықпал ету арқылы оны бақылады. Ранковичке айыптаулар мен тергеу туралы 1966 жылдың 1 шілдесінде Бриони аралдарында өткен пленумға дейін хабарланбады. Ранкович барлық лауазымынан алынып, Орталық комитеттен шығарылды. Оның одақтастары және ішкі істер министрлері Светласлав Стефанович пен Войин Лукич те СКЖ-дан шығарылды. СКЖ Косово ұйымының бастамасымен, СКГЦ, СКБиХ және СКМ қолдауымен Ранкович СКЖ-дан шығарылды. СКЖ Ранковичтің бұрынғы федералдық лауазымдарына этникалық сербтерді тағайындауға тырысқанымен, оның Сербияда және Югославияның басқа жерлерінде сербтердің жеңілісі немесе тіпті қорлық ретінде қабылдануына себеп болды, бұл сербтердің наразылығына әкелді. Ранковичтің құлауынан кейін көп ұзамай Македонияның СКМ саяси реформалар қабылдауды талап етті. Олар СКЖ-ны одан да орталықсыздандыруды және СКЖ-ның федералды деңгейдегі шешім қабылдауында республикалық ұйымдарға вето құқығын беруді ұсынды. Сербиядағы СКС бұл жоспарға қарсы болды, бірақ басқалары оны әртүрлі деңгейде қолдады. Талқылаулар кезінде СКС жетекшілігі реформалық көзқарастағы ұлтшыл емес Марко Никежич пен Латинка Перовичке ауыстырылды, олар тиісінше Орталық комитеттің төрағасы және атқару комитетінің хатшысы болды. Никежич пен Перович Хорватиядағы СКХ ұсынған реформаның экономикалық аспектілерін қолдамаса да, бұқаралық ақпарат құралдары мен саясатты либерализациялау туралы ұсынысты құптады. 1969 жылы 9-шы съез вето құқығы туралы ештеңе айтпады, бірақ ұйымдарға федералды деңгейдегі лауазымдарға адамдарды тағайындау және өздерінің жарғыларын қабылдау құқығын берді. 1968 жылы Косово мен Воеводинадағы провинциялық СКЖ ұйымдары провинциялық коммунистік партиялар деңгейіне көтерілді. Осылайша Воеводина Коммунистер лигасы (Savez komunista Vojvodine, SKV) және Косово Коммунистер лигасы (Savez komunista Kosova, SKK) құрылды, олар бір мезгілде Сербияның СКС және федералды СКЖ құрамына кірді. Бұл тек JNA-дағы партия ұйымын федералды деңгейдегі СКЖ-ның тікелей бақылауында қалдырды.
By early 1966, it was evident that the economic reform did not produce the desired results. The SKJ discussed the failure and blamed the Serbian leadership for resistance to the reform. In the spring of 1966, Kardelj persuaded Tito to remove Aleksandar Ranković from the SKJ central committee and the position of the vice president of Yugoslavia. He was accused of plotting to seize power disregarding the decisions of the 8th Congress of the SKJ on decentralisation, and abuse of the State Security Administration directly or through allies. Specifically, he was accused of illegally wire tapping SKJ leadership, including Tito. The investigation of the Ranković affair was handled by a six member commission with one member drawn from each republic. It was chaired by Krste Crvenkovski (Macedonia) and its members were Đuro Pucar (Bosnia), Blažo Jovanović (Montenegro), Dobrivoje Radosavljević (Serbia), Miko Tripalo (Croatia), and France Popit (Slovenia). Even though they were not members of the commission, the investigation was directed by Kardelj, Bakarić, and Stambolić who controlled the commission through influence exerted on its members. Ranković was not informed of the accusations and the investigation until shortly before the plenum held on Brijuni Islands on 1 July 1966. Ranković was eventually removed from all his offices and expelled from the central committee. His allies and successors as federal ministers of the interior, Svetislav Stefanović and Vojin Lukić, were also dismissed and expelled from the SKJ. On the initiative of SKJ's Kosovo organisation, supported by the SKCG, the SKBiH, and the SKM, Ranković was also expelled from the SKJ. Even though the SKJ took care to replace Ranković in all his former federal posts with ethnic Serbs, his ouster was perceived in Serbia and elsewhere in Yugoslavia as a Serbian defeat or even humiliation, resulting in Serb resentment. Shortly after the fall of Ranković, the SKM of Macedonia called for political reforms. They proposed even greater decentralisation of the SKJ and giving veto powers to republican branches at federal level decision making by the SKJ. The plan was opposed by the SKS in Serbia but was supported to various degrees by others. While the debate was ongoing, the SKS leadership was replaced by reformist leaning anti nationalists Marko Nikezić and Latinka Perović who were made president of the central committee and the secretary of the executive committee respectively. While Nikezić and Perović did not support the economic aspects of the reform advocated by the SKH in Croatia, they welcomed the call for greater liberalisation of media and politics. In 1969, the 9th Congress remained silent on the veto rights, but granted the branches the right to appoint federal level officials and adopt their own statutes. Provincial SKJ organisations in Kosovo and Vojvodina were raised to the level of provincial communist parties in 1968. Thus were formed the League of Communists of Vojvodina (Savez komunista Vojvodine, SKV) and the League of Communists of Kosovo (Savez komunista Kosova, SKK), which were simultaneously part of the Serbian SKS and the federal SKJ. This left only the party organisation in the JNA under direct control of the federal level SKJ.
Хорват көктемі және реформашыларды тазалау
Банктік және сауда реформасы жөніндегі республикааралық келіспеушіліктер атмосферасында қақтығыс ұлтшыл риториканы күшейтті. 1967 және 1968 жылдары Югославия конституциясы тағы да өзгертілді, бұл федералды билікті құрамына кіретін республикалардың пайдасына одан әрі қысқартты. 1968 жылдың қарашасында Марко Никежич пен Латинка Перович СКС-тің басшылығын қабылдаған реформаторлар күштері өсті, олар нарықтық экономика принциптерін енгізу және басқа республикалардың ішкі ісіне араласпау арқылы дамуды жақтады. СКЖ-ның 9-съезі 1969 жылдың наурыз айында өтті, бұл реформаторлық коалицияның шыңы болды. Ол қоғамның барлық саласын орталықтандыруды көздеді. 1960 жылдардың соңында Словенияның ZKS мен Хорватияның SKH арасындағы қарым-қатынас шиеленісті, бірақ SKH және Македонияның SKM федералды СКЖ-ны шешім қабылдауда бірауыздық принципін қабылдауға ықпал етті, осылайша 1970 жылдың сәуірінде СКЖ-ның республикалық ұйымдарына вето құқығын алды. 1960 жылдардың соңында Хорватияда ұлттық сезім мен хорват ұлтшылдығы, ең алдымен «Хорват көктемі» арқылы, сербтердің нақты немесе қабылданатын үстемдігіне жауап ретінде қайта жанданды, осы мақсатта «Матица хрватска» мәдени ұйымы құрылды. SKH 1969 жылдың соңына немесе 1970 жылдың басына дейін «Матица хрватска» бойынша ресми ұстанымды қабылдаған жоқ. Содан кейін Савка Дабчевич Кучар мен Мико Трипало басқаратын SKH-ның реформаторлық фракциясы партияны бақылауға алып, SKH-ның консервативті фракциясымен билік күресінде кеңірек қолдау алу үшін «Матица хрватскамен» одақтасты. SKH үшін наразылықтар экономикалық мәселелерді, мысалы, Хорватиядағы компаниялардың шетел валютасының табысын сақтау деңгейін қамтыды, бірақ наразылықтар көбейіп, үлкен автономияны талап ету және қауіпсіздік қызметтерінде, саясатта және басқа да салаларда этникалық сербтердің артық өкілдігіне қарсылық сияқты саяси талаптарды қамтыды. Нақты дау тудырған мәселе – хорват тілін серб-хорват тілінен ажырату мәселесі болды. 1971 жылдың 1 желтоқсанында Тито СКЖ президиумының 21-сессиясын СКХ басшыларымен бірлескен отырыс ретінде шақырды, онда СКХ басшылығы ұлтшылдарды қайта бақылауға алуды талап етіп, қатты сынға ілікті. Бірнеше күн ішінде Дабчевич Кучар мен Трипало отставкаға кетті, ал ондаған мың мүше СКХ-дан шығарылды. Мыңдаған адам саяси қылмыс жасады деген айыппен қуғынға түсірілгенімен, Тито экономикалық реформаларға қатысты талаптарды қанағаттандыру арқылы ұлтшыл қолдауды әлсіретуге тырысты. 1972 жылдың қаңтарында СКЖ ұлтшылдыққа қарсы күрестің бағдарламасын қабылдады. Осы процесте реформаторлық күштер нысанаға алынды – Стане Кавчич Словенияда отставкаға кетуге мәжбүр болды, ал Крсте Крвенковскийдің СКМ фракциясы Македонияда ығыстырылды. Сербияда Марко Никежич, Латинка Перович, Мирко Тепавац және Бора Павлович либерализмге, әсіресе «Хорват көктеміне» айыптаудан бас тартуға, федералды орталықтандыруды сынауға және СКЖ партиялық монополиясын әлсіретуді сұрауға, сондай-ақ елдегі социалистік өзін-өзі басқарудың демократиялық реформаларын жақтауға айыпталды және отставкаға кетуге мәжбүр болды, ал Коча Попович партиядан қуылған мүшелерімен ынтымақтастықпен зейнеткерлікке шықты. Олардың орнына адал, бірақ ерекше көзге түспейтін саясаткерлер келді. Атап айтқанда, 1971 жылғы конституциялық түзетулер федерациядан республикаларға маңызды өкілеттіктерді ауыстырды, ал 1974 жылы қабылданған жаңа конституция 1971 жылғы реформаларды дерлік толығымен сақтап қалды. Ол тіпті банктік, сауда және шетел валютасы салаларында реформаторлық талаптарды заңға енгізу арқылы республикалық экономикалық билікті кеңейтті. 1970 жылдардың басындағы тазалаулар Югославияның соңғы онжылдықтарында көптеген реформатор коммунистерді және социал-демократиялық көзқарастарды саясаттан шеттетуге әкелді.
In the atmosphere of the inter republican disagreement on reform of banking and trade, the conflict assumed increasingly nationalist rhetoric. In 1967 and 1968, the Yugoslav constitution was amended once again, further reducing federal authority in favour of the constituent republics. The reformist forces grew in November 1968 when Marko Nikezić and Latinka Perović took helm of the SKS and advocated development through introduction of market economy practices and non interference in other republics' affairs. The 9th Congress of the SKJ was held in March 1969, marking the peak of the reformist coalition. It pushed for decentralisation of all aspects of society. In the late 1960s, the relations between Slovenia's ZKS and Croatia's SKH became more strained, but the SKH and the Macedonian SKM successfully pressured the federal SKJ to adopt the principle of unanimity in decision making, thus obtaining veto power for the republican branches of the SKJ in April 1970. In the late 1960s, Croatia saw a resurgence of the national sentiment and Croatian nationalism in the form of Croatian Spring primarily through the cultural organisation Matica hrvatska, in response to instances of actual or perceived Serbian dominance. The SKH had no official position regarding Matica hrvatska until late 1969 or early 1970. Then a reformist faction of the SKH led by Savka Dabčević Kučar and Miko Tripalo gained control of the party and aligned themselves with Matica hrvatska to secure wider support in an intra SKH power struggle with a conservative faction. For the SKH, grievances included economic issues such as rate of retention of hard currency earnings by Croatia based companies, but the complaints were expanded to include various political demands seeking increased autonomy and opposition to over representation of ethnic Serbs in security services, politics, and elsewhere. A particular point of contention was the matter of distinguishing Croatian language from Serbo Croatian. On 1 December 1971, Tito convened the 21st session of the SKJ presidium as a joint meeting with the SKH leaders where the SKH leadership was roundly criticised and told to regain control over nationalists. Within days, Dabčević Kučar and Tripalo resigned, and tens of thousands of members were expelled from the SKH. Even as thousands were persecuted for political crimes, Tito sought to undercut nationalist support by granting economic reform demands. In January 1972, the SKJ adopted a programme of an ongoing fight against nationalism. In the process, reformist forces were targeted – Stane Kavčič was forced to resign in Slovenia, and the SKM faction of Krste Crvenkovski was ousted in Macedonia. In Serbia, Marko Nikezić, Latinka Perović, Mirko Tepavac and Bora Pavlović were accused of liberalism, particularly with their refusal to condemn the Croatian Spring, reconcilability with public critique of federal centralisation and requests to weaken SKJ's party monopoly, as well as advocacy of democratic reforms of the socialist self management in the country, and were forced to resign, while Koča Popović retired out of solidarity with purged members of the party. Their replacements were obedient but mediocre politicians. Namely, 1971 constitutional amendments transferred significant powers away from the federation to the republics, and the new constitution adopted in 1974 preserved the 1971 reforms nearly completely. It even expanded republican economic powers by putting into law the reformist demands in the sectors of banking, commerce, and foreign currency. The purges of early 1970s drove many reformist communists and the social democratic minded away from politics in the final decades of Yugoslavia.