Кіріспе

Пасхалық нан

Арт (ἄρτος, "ашытқылы нан", "нан") – шығыс православие және византиялық ритуалдағы католик шіркеулеріндегі қызметтерде бата беруге арналған ашытқылы нан. Үлкен арт Пасхада қолдану үшін қайта тірілуді бейнелейтін мөрмен пісіріледі. Кішкентай нан үлкен кешкі құлшылықтар кезінде "Артокласия" деп аталатын рәсімде, сондай-ақ мерекелерде, үйлену тойларында, қоштасу рәсімдерінде және басқа да жағдайларда баталанады. Бірақ қазіргі грек тілінде бұл сөз көбінесе шіркеуде қолданылатын қасиетті нанға қатысты қолданылады, ал жалпы мағынада "псоми" (ψωμί) сөзімен алмастырылды. Бұл сөздің алғашқы кезде Микендік грек тілінде кездесетіні айтылады, ол "a to po qo" ("нандарды пісірушілер") сөзінің түбірі болып табылады және Linear b әліпбиінде жазылған.

Әдет-ғұрып

Пасхалық құлшылықтың соңында, Амбо алдындағы дұғадан кейін, дін қызметкеріне үлкен бір нан, Артос әкелінеді. Артостың үстінде Мәсіхтің өлім үстінен жеңісінің символы – тікенді тәжбен безендірілген крест немесе Мәсіхтің қайта тірілуі бейнеленген. Артос – қайта тірілген Мәсіхтің шәкірттерінің арасында физикалық түрде болуын көрсетеді. Дің қызметкері Артосты арнайы дұғамен баталайды және қасиетті су шашып, құрметпен иеленеді. Артос содан кейін Иконостас алдындағы кішкентай үстелге қойылады және Жарық аптасы бойы сонда қалады. Сенушілер ғибадатханаға кіргенде, Артосты сүйіп, қайта тірілген Мәсіхке құрмет көрсетіледі. Жарық аптаның әр күні, Пасхалық әлеуметтік литургиядан кейін (немесе Пасхалық таңертеңнен кейін), Артос шіркеудің сыртында салтанатты шерумен айналып өтіледі. Монастырларда Артос Жарық аптасының әр күні Трапезаға әкелінеді, онда мерекелік тамақтан кейін Артосты көтеру рәсімі орындалады. Рәсімді орындайтын адам Артосты (Мәсіхтің қайта тірілуін бейнелейтін) көтеріп: «Мәсіх қайта тірілді!» – дейді. Барлығы: «Шын мәнінде қайта тірілді!» – деп жауап береді. Содан кейін, Артоспен крест жасап, «Біз Оның үшінші күні қайта тірілуіне құлшылық етеміз!» – дейді. Одан кейін екі Пасхалық ән орындалады және әркім Артосты сүйіп, жоғары тұрған дін қызметкерінің батасын алады, ал барлығы Пасхалық тропарионды көп рет айтады. Жарық сенбі күні, әлеуметтік литургиядан кейін, дің қызметкері Артос үстінде тағы бір дұға оқиды, содан кейін ол бөлініп, бүкіл қауымға Антидоронмен бірге таратылады.

Маңыздылығы

Артостың мәні – барлық христиандарға Иеміз Иса Мәсіхтің қайта тірілуімен байланысты оқиғаларды еске түсіруде. Жерде өмір сүрген кезде Иеміз Өзін «Өмір наны» деп атады: «Мен – Өмір нанымын; Маған келетін ешқашан аш болмайды, Маған сенетін ешқашан шөлдемейді» (Жохан 6:35). Иса қайта тірілгеннен кейін шәкірттеріне бірнеше рет көрінді, олардың алдында тамақтанды және олардың тағамын берекеледі. Мысалы, қайта тірілген күнінің кешінде, Еммауста екі шәкірті Исаны нан үзіп, берекелегенде таныды (Лұқа 24:13-35). Иса қайта тірілгеннен кейін қырық күн өткен соң көкке көтерілді, ал Оның шәкірттері мен ізбасарлары Иеміз туралы естеліктерімен жұбаныш тапты: Оның әрбір сөзін, әрбір қадамын және әрбір ісін еске түсірді. Олар бірге дұға ету үшін жиналғанда, Мәсіхтің денесі мен қанын бөлісіп, Соңғы кешкі ас туралы еске алатын. Олар дастарқанға отырғанда, Иеміздің көрінбейтін қатысуы үшін үстел басында орын бос қалдырып, сол жерге нан қоятын. Апостолдардың осы әдетін еске алып, шіркеу Әулиелері Пасха мерекесінде Артосты қайта тірілген Иеміздің шәкірттеріне көрінуін еске алу үшін, сондай-ақ біздің ақталуымыз үшін азап шеккен және қайта тірілген Иеміздің Өзін шын Өмір наны етіп, ғасыр соңына дейін өз шіркеуінде көрінбейтін күйде бар екенін еске алу үшін салтын қалыптастырды (Маттай 28:20). Артосты Ескі Ғидаттағы ашытқысыз нанмен де салыстыруға болады, оны ежелгі Израиль халқы Мысыр жеріндегі тұтқындықтан босатылғаннан кейін, Құтқарылу аптасы кезінде жеген (Мысырдан шығу 12:15-20). XII ғасырда Ресейде өмір сүрген Туров епископы Кирилл Пасхадан кейінгі жексенбі күні айтқан уағызында былай деді:

«Иудейлер Мысырдан шыққанда (Мысырдан шығу 12:34), Қызыл теңізден өткенше бастарына ашытқысыз нан алып жүрді, содан кейін олар нанды Құдайға бағыштады, оны бүкіл әскері арасында бөлісті, және барлығы жеп, жауларына қорқынышты болды. Сол сияқты, біз де, біздің қайта тірілген Иеміз ақыл-ойымыздың перғауынан – Шайтаннан құтқарып, Мәсіхтің қайта тірілген күнінен бастап Артос – баталы нанды шығарамыз және, ақырында, осы нанды Құдайға бағыштап, оны жейміз және дене мен жанның саулығы үшін сақтаймыз. Орыс православие христиандарының арасында жыл бойы артостың бір бөлігін сақтап, ауру-сырқау немесе қиын жағдайларда оны құрметпен және сеніммен жеу дәстүрі бар. Оны көбінесе Иеміздің Теофания мерекесінде берекеленген қасиетті сумен бірге ішеді.»

Артоклазия

Мейрам күндері кешкі құлшылық соңында нан, бидай, шарап және майға бата беріледі, содан кейін дін қызметкері нанның біреуін сындырады, осы әрекеттен рәсім өз атын алады: Артоклазия, "нанды үзу". Артоклазияға арналған нандар пісіру алдында мөрмен (Құдайға арналған литургияның просфорасы сияқты) мөрленуі мүмкін; мұндай мөрде әулиелердің иконасы бейнеленуі мүмкін, немесе ол қарапайым крест болуы мүмкін – мүмкін, оған "Тәңірдің батасы бізбен болсын. Әмин" деген дұға жазылған.