Кіріспе

Католик шіркеуінің құдайлық ілімі бойынша, транссубстанциация (латын тілінде: transubstantiatio; грек тілінде: μετουσίωσις metousiosis) – «нанның толық мәнінің Христистің Денесіне, ал шараптың толық мәнінің Христистің Қанына айналуы». Бұл өзгеріс Христистің сөзінің күшімен және Киелі Рухтың іс-қимылы арқылы Евхаристиялық дұғада жүзеге асады. Алайда, «нан мен шараптың сыртқы белгілері, яғни ‘евхаристиялық түрлері’ өзгермейді». Рим-католик шіркеуі Евхаристиялық құрбандық кезінде нан мен шараптың Христистің Денесі мен Қанына айналатынын үйретеді. Бұл ілімнің Евхаристиядағы Христистің нақты қатысуы туралы растауы 1215 жылы Латеран соборында «транссубстанциация» термині арқылы білдірілді. Кейінірек, 14 ғасырда бұл ілімді түрлі реформаторлар, әсіресе Джон Уиклиф сынға алды. Рим-католик шіркеуі бұл өзгерістің қалай болатыны туралы былай дейді: «Нан мен шараптың белгілері түсініксіз жолмен Христистің Денесі мен Қанына айналады». Грек православие шіркеуінде бұл ілім 17 ғасырда «транссубстанциация» сөзінің тікелей аудармасы ретінде пайда болған метоусиосис (metousiosis) терминімен талқыланды. Шығыс православиесінде Евхаристияның қасиетті құпиясы (Сакрамент) көбінесе «трансэлементация» (μεταστοιχείωσις, metastoicheiosis), «қайта құру» (μεταρρύθμισις, metarrhythmisis) немесе жай ғана «өзгеріс» (μεταβολή, metabole) сияқты балама терминдермен талқыланады.

Қорытынды

Алғашқы ғасырлардан бері шіркеу Эвхаристияны тойлау үшін қолданылатын элементтердің Мәсіхтің денесі мен қанына айналатыны туралы айтқан. Осы өзгерісті сипаттау үшін «трансэлементация» термині де қолданылды. Нан мен шарап Мәсіхтің денесі мен қанына «айналдырылады» немесе «өзгертіледі» делінетін. Августин де былай деді: «Барлық нан емес, тек Мәсіхтің батасын алған нан ғана Мәсіхтің денесі болады». «Транссубстанциация» термині кем дегенде 11 ғасырда осы өзгерісті сипаттау үшін қолданыла бастады және 12 ғасырда кеңінен таралды. 1215 жылы Латеран соборы осы терминді пайдаланды. Кейінірек, Батыс Еуропасындағы теологтар Аристотельдің метафизикасын қабылдағанда, Католик ілімінің бұрыннан бар болған өзгерісін Аристотельдің мәні мен жай-күйлері тұрғысынан түсіндірді. 16 ғасырғы Реформация осыны Католик ілімін қабылдамауының себебі ретінде келтірді. Трент соборы Аристотельдің мән мен жай-күйлер теориясын немесе «транссубстанциация» терминін Аристотельдік мағынасында қолданбады, бірақ бұл термин нан мен шарапқа қатысты орындалатын өзгеріс үшін лайықты және дұрыс термин екенін мәлімдеді. Бұл термин, сол собор үшін схоластикалық идеяларға тікелей байланысы жоқ, Католик шіркеуінде Мәсіхтің қатысу фактісін және орын алатын құпия және түбегейлі өзгерістерді растау үшін қолданылады, бірақ бұл өзгерістердің қалай болатынын түсіндіру үшін емес. Бұл термин Католик шіркеуінің Катехизмінің 1992 және 1997 жылғы басылымдарында айтылады және кейіннен (2005) Католик шіркеуінің Катехизмі жинағында ерекше орын алады.

Орта ғасырлар

Паскасий Радбертус (785–865) – Каролингтер дәуірінің теологы, Корби аббаты. Оның ең белгілі және ықпалды еңбегі – 831 жыл шамасында жазылған «De Corpore et Sanguine Domini» атты Евхаристия табиғаты жөніндегі жазбасы. Онда Паскасий Амвросиймен келісіп, Евхаристияда Иса Мәсіхтің нағыз, тарихи денесі бар екенін қуаттайды. Паскасий пікірінше, Құдай – өзінің шындығы, демек, Оның сөздері мен іс-әрекеттері шындық болуы керек. Мәсіхтің Соңғы кешкі ас кезінде нан мен шараптың Оның денесі мен қаны екенін айтқан сөзін әдеби мағынада түсіну қажет, себебі Құдай – шындық. Осылайша, ол нан мен шараптың Евхаристияда құрбандыққа шалынған Мәсіхтің денесі мен қанына нағыз айналуы орын алады деп санайды. Тек Евхаристия Мәсіхтің нағыз денесі мен қаны болғанда ғана христиан оның құтқарушылық екенін біле алады. 11 ғасырда Турлық Беренгар, Расталған Қасиетті түсіндіру үшін элементтерде қандай да бір өзгеріс қажет емес екенін айтқанда, қарсылық тудырды. Оның ұстанымы сыншыларының пікіріне толыққанды қарсы келмеген, және ол, мүмкін, ешқашан шіркеуден қуылмаған, бірақ ол қоздырған даулар (Стеркоранизмді қараңыз) адамдарды Евхаристия ілімін нақтылауға мәжбүр етті. «Транссубстанциация» терминін алғаш рет 11 ғасырда Тур архиепископы Хилдеберт де Лавардин Евхаристияда нан мен шараптың Мәсіхтің денесі мен қанына айналуын сипаттау үшін қолданған. 12 ғасырдың соңына қарай бұл термин кеңінен қолданысқа енді. Католик ғалымдары мен дін қызметкерлері кеңес кезінде замандас Евхаристиялық кереметтер туралы көптеген хабарларды жазып алды, және кем дегенде бір хабар кеңесте талқыланды. Тек 13 ғасырда ғана Аристотельдік метафизика қабылданды және осы метафизикаға сәйкес философиялық өңдеу жасалды, ол Тома Аквиннің ілімінде және орта ғасырлық кезеңдегі кейінгі католик теологтарының теорияларында (Роберт Гроссетест, Римнің Джайлз, Дунс Скот және Уильям Окхэм) классикалық тұжырымдамасын тапты.

Трент кеңесі

1551 жылы Трент кеңесі нан мен шараптың транссубстанциация доктринасының сенім догматы екенін жариялап, «даму рәсімі арқылы нан мен шараптың барлық мәні Иеміз Мәсіхтің денесіне, ал шараптың барлық мәні оның қанына айналады. Бұл өзгерісті киелі католик шіркеуі лайықты түрде транссубстанциация деп атады». Бұл кеңес Католик шіркеуінің Евхаристиядағы нан мен шараптың Мәсіхтің денесі мен қанына айналуы туралы ұстанымын білдіру үшін «транссубстанциация» терминін ресми түрде бекітті. Бұл, Мәсіхтің нақты қатысуын сақтау мақсатында жасалды, сонымен бірге нан мен шараптың сыртқы түрінде ешқандай өзгеріс болмайтынына назар салынды. Алайда кеңес Аристотельдің зат пен жай-күй теориясын міндеттеп қоймады: ол философиялық термин «жай-күйлер» емес, тек түрлер (көріністер) туралы ғана айтты, ал «зат» сөзі Аристотель философиясы Батыста қабылданғанға дейін көптеген ғасырлар бойы шіркеуде қолданылып келді, мысалы, Никеялық Символда оның қолданылуынан көрінеді, онда Мәсіхтің Әкесімен бірдей «οὐσία» (грек тілінде) немесе «substantia» (латын тілінде) мәні бар екендігі айтылады.

Кейбір адамдардың пікірлері (әдеттегідей емес)

2017 жылы ирландтық августиндік Габриэль Дейли Трент кеңесі «транссубстанциация» терминін қолдануды қолайлы және дұрыс деп бекіткенін, бірақ оны міндетті етпегенін айтты. Ол осы терминнің қолданысын жалғастырудың протестанттар мен католиктер арасында Евхаристияны бөлісу ісіндегі үлкен прогреске кедері келтіруіне ішінара себеп болғанын ұсынды. Католик дәстүршілі Паоло Паскуалуччи Екінші Ватикан кеңесінің литургияға қатысты конституциясы «Sacrosanctum Concilium» құжатында бұл терминнің болмауы католиктік миссаны «протестанттардың үлгісімен» ұсынуды білдіреді деді. Оған Дейв Армстронг: «Сөз болмауы мүмкін, бірақ түсінік бар» деп жауап берді. Мысалы, «Gaudium et spes» құжатында «адам жасаған табиғи элементтер Оның денесі мен қанына даңғыл түрде өзгеру арқылы сенімнің құрметіне ие болып, бауырластық бірлік пен көктегі тойдың алдын ала хабары болады» делінген (3-тарау). Томас Риз «21 ғасырда католик мистикасын түсіндіру үшін Аристотельдік ұғымдарды қолдану бекерлік» деп түсіндірсе, Тимоти О’Мэлли «'субстанция' және 'акциденттер' сөздерін қолданбай транссубстанциация доктринасын оқыту мүмкін. Егер 'субстанция' сөзі адамдарды алаңдатып, қорқытса, 'бұл не?' деп сұрасаңыз, 'бұл - Мәсіхтің денесі мен қаны' деп жауап беруге болады».

Католиктердің жалпы сенімдері мен ілімдері туралы білімдері

Джорджтаун университетінің 2008 жылы АҚШ-тағы католиктер арасында жүргізілген сауалнамасы көрсеткендей, 57% Иса Мәсіхтің 2008 жылы Евхаристияда шынымен қатысқанына сенетінін айтты, ал шамамен 43% шарап пен нанның Исаның нышандары екеніне сенетінін мәлімдеді. Апта сайын немесе одан да жиі қатысатындардың 91 пайызы, айына бір рет қатысатындардың 65 пайызы және жылына бірнеше рет қатысатындардың 40 пайызы Мәсіхтің Шынайы Қатысуына сенді. Айына кем дегенде бір рет мессаға қатысатын католиктердің арасында Нағыз Қатысуға сену үлесі Ватикан II-ге дейінгі католиктер үшін 86%, Ватикан II католиктері үшін 74%, Ватикан II-ден кейінгі католиктер үшін 75% және жаңа буын үшін 85% құрады. 2019 жылғы Pew Research Report зерттеуі көрсеткендей, АҚШ-тағы католиктердің 69% Евхаристиядағы нан мен шараптың "Иса Мәсіхтің денесі мен қанының нышаны" екеніне сенеді, ал тек 31% "католиктік әдеттегі құлшылық кезінде нан мен шарап Исаның денесі мен қанына айналады" деп санайды. Соңғы топтың көпшілігі (АҚШ-тағы барлық католиктердің 28%) шіркеудің осылай үйрететінін білетінін, ал қалған 3% білмейтінін айтты. Нан мен шараптың нышандар екенін айтқан 69% -дың үштен екісі (барлық католиктердің 43%) шіркеудің іліміне сенеді, ал 22% шіркеудің нан мен шараптың Мәсіхтің денесі мен қанына айналатынын үйреткеніне қарамастан, оған сенеді. Аптасына кем дегенде бір рет мессаға қатысатын, ең сақты католиктердің 63% нан мен шараптың Мәсіхтің денесі мен қанына айналуы туралы ілімді қабылдады; қалған 37% нан мен шарапты нысан ретінде қарастырды, олардың көпшілігі (23%) шіркеудің, зерттеудің мәлімдемесінше, элементтердің Мәсіхтің денесі мен қанына айналуы туралы үйрететінін білмеді, ал қалған 14% шіркеудің ілімі ретінде ұсынылғанды қабылдамады. Pew Report баяндамасында "Қасиетті тағам ретінде қолданылатын нан мен шараптың Иса Мәсіхтің денесі мен қанының нышандары екені" түсінігі "католиктік әдеттегі құлшылықта нан мен шараптың Исаның денесі мен қанына айналатыны" сеніміне қайшы келеді деп айтылды. Pew Research Report журналына берген түсініктемесінде Грег Эрландсон CARA сауалнамасындағы сөздердің айырмашылығына назар салды, онда таңдау "Иса Мәсіх Евхаристиядағы нан мен шарапта шынымен қатысады" және "алынған нан мен шарап Исаның нышаны, бірақ Иса шынымен қатыспайды" арасында болды, ал Pew Research таңдауы "католиктік әдеттегі құлшылықта нан мен шарап Исаның денесі мен қанына айналады" және "нан мен шарап Иса Мәсіхтің денесі мен қанының нышандары" арасында болды. Ол Марк Грейдің "шынымен" деген сөздің "микроскоп астында немесе тәжірибелік тұрғыдан талданатын нәрсе" сияқты естілетінін айтты, ал шіркеудің ілімі бойынша, нан мен шараптың "маңызы" құлшылық ету кезінде өзгереді, бірақ нан мен шараптың "сыртқы түрі" немесе көрінісі сақталады. Эрландсон былай деп түсіндірді: "Католиктер 'Шынайы Қатысуды' нақты анықтай алмауы мүмкін, ал 'транссубстанциация' оларға түсініксіз болуы мүмкін, бірақ олардың құрметі мен мінез-құлқында бұл жай ғана нысан емес екеніне сенетіндерін көрсетеді".

Шығыс христиандығы

Ұлы жарылыстан кейін Батыс шіркеуінде Киелі Жинастың даулары болғандықтан, Шығыс шіркеулері оған көп әсер етпеді. Грек православиесінде "транссубстанциация" табиғаты туралы пікірталас 17 ғасырда Кирилл Лукариспен басталады, оның "Ортодоксалдық сенімнің Шығыс жариялануы" атты еңбегі 1629 жылы латын тілінде жарық көрді. Грек термині metousiosis (μετουσίωσις) алғаш рет 1633 жылы жарық көрген еңбектің грек тіліндегі басылымында латын тіліндегі transubstantiatio сөзінің аудармасы ретінде қолданылды. Шығыс католик, шығыс православие және шығыс православие шіркеулері, сондай-ақ Ассирия шіркеуі де жарамды Құдай қызметінде нан мен шараптың Мәсіхтің денесі мен қанына айналатынымен келіседі. Православ дінбастарында бұл өзгеріс Дайындық қызметі кезінде басталып, Эпиклезис кезінде аяқталады делінеді. Дегенмен, шіркеудің ресми құжаттарында нан мен шараптың "өзгерісі" (грекше μεταβολή) немесе "метузиозисі" (μετουσίωσις) туралы айтылады. "Μετ ουσί ωσις" (met ousi osis) грек сөзі латынша "trans substantiatio" сөзін білдіру үшін қолданылады, себебі грекше "μετα μόρφ ωσις" (мета морф osis) латынша "trans figuratio" сөзімен сәйкес келеді. Шығыс православие шіркеуінің "μετουσίωσις" немесе "транссубстанциация" терминін қолданатын ресми құжаттарының мысалдары: Православ, католик, Шығыс шіркеуінің Ұзақ катехизимі (340-сұрақ) және 1672 жылғы Иерусалим Шығыс православие синодының мәлімдемесі: Шығыс православие шіркеулері нан мен шараптың Мәсіхтің денесі мен қанына қалай айналатыны туралы догматикалық тұрғыдан ешқашан анықтаған емес. Алайда, әулие Теодор Студит "Қасиетті иконалар туралы" трактатында былай деп жазады: "Біз адалдардың Құдайдың өзінің дауысына сәйкес Мәсіхтің денесі мен қанын қабылдағанын мойындаймыз". Бұл иконаға қарсылардың, евхаристия ғана Мәсіхтің нағыз бейнесі деп талап етуіне қарсы дәлел болды. Осылайша, иконаға қарсы ереске қарсы догматикалық "хорос" құрамына кіру арқылы, Мәсіхтің евхаристиядағы "нағыз болуы" туралы ілім Шығыс православие шіркеуінің догмасы болып табылады деп айтуға болады.

Англикандық

Транссубстанциация англикандықтарда көбінесе қабылданбайды. Клод Бофорт Мосс анықтаған «рецепционизм» деп аталатын Евхаристиялық ілім – «Біз нан мен шарапты қабылдағанда Мәсіхтің Денесі мен Қанын қабылдаймыз, бірақ олар өзгертілмеген нан мен шараппен теңестірілмейді» деген теория, 16- және 17-ғасырлардағы англикандық теологтардың арасында кең таралған. 17-ғасырлық ой-сананың ерекшелігі – «Евхаристияда Мәсіхтің нақты қатысуын қатаң мойындау, бірақ оның қалай болатыны туралы білімнің жетіспеуін (агностицизмді) жариялау». Бұл позиция 19-ғасырдың басындағы Оксфорд қозғалысына дейін Англия шіркеуінде басым теологиялық ұстаным болып қала берді, әртүрлі деңгейде баса назар аударылды. Маңыздысы, бұл «нағыз қатысу ілімі», бірақ ол «қатысуды негізінен нан мен шарап емес, лайықты қабылдаушыға байланыстырады». Англикандар, егер ілім «Киелі кітапта табылмайтын немесе одан дәлелденбеген» болса, міндетті деп санамайды және Иоанн 6-шы тарабы мен 1 Коринфтіктерге 11-ші тарабы сияқты өлеңдерді түсіндіруде бірауыздан келіспейді, бірақ барлық англикандар Евхаристияда Мәсіхтің нақты қатысуына сенім білдіреді: кейбір англикандар (әсіресе англо-католиктер және басқа да жоғары шіркеу англикандары) денелік қатысуға сенсе, евангелистік англикандар пневматикалық қатысуға сеніп, осылай түсіндіреді. Барлық англикандар сияқты, англо-католиктер мен басқа да жоғары шіркеу англикандары да Мәсіхтің Евхаристиядағы нақты қатысуына тарихи сенім білдірді, бірақ «транссубстанциация іліміне қарсы болды». Алайда, 20-ғасырдың бірінші жартысында Католиктік үгітшілер қоғамы 28-бапты да, трансбұрындық ілімін де қолдады, бұл 39 бап Трент соборынан бұрынғы «аударманы айыптайды, оны кейбіреулер Транссубстанциация терминімен байланыстырды», онда «нан мен шарап киеленгеннен кейін сезімдердің қателігі ретінде ғана қалдырылды»; олар «осы Собор мақалалар жазылғаннан кейін өз анықтамасын берді, сондықтан оларға сілтеме жасау мүмкін емес» деді және 1979 жылғы түсіндірмесін берді. Қалған аргументтерді Англия шіркеуінің пастырлық хатында табуға болады: Евхаристия: Бірлік құрметті ірісімі.

Лютерандық

Лютерандар трансбұғаттауды нақты қабылдамайды, нан мен шарап толыққанды нан және толыққанды шарап болып қала береді, сонымен бірге Иса Мәсіхтің нағыз денесі мен қаны екеніне сендіреді. Лютерандық шіркеулер сакраменталдық одақты (жиі айтылатын консубстанциация емес) баса назар аударады және Иса Мәсіхтің денесі мен қаны Евхаристиялық тойда "нан мен шараптың формаларында, олармен бірге және олардың астында" объективті түрде болады деп санайды (Конкорд кітабына қараңыз).

Әдістемелік

Методистер Мәсіхтің нан мен шарапта (немесе жүзім шырынында) шынайы түрде қатысқанына сенсе де, пресвитериандар мен лютерандар сияқты, трансбұтансиацияны қабылдамайды. Бірлескен методистік шіркеудің мәлімдемесінше, "Иса Мәсіх – 'Құдайдың даналығының шағылысы және Оның мәңгілік болмысының толық бейнесі' – Қасиетті Тағамда шын мәнінде қатысады". Киелі жазбаларды шіркеу тәжірибасының басты көзі деп санай отырып, методистер шіркеу дәстүріне де жүгінеді және өз сенімдерін алғашқы шіркеудің Евхаристияға қатысты үйретулеріне негіздейді, яғни Мәсіхтің Иеміздің кешкі асы кезінде нақты қатысы бар. Методистерге арналған катехизис былай деп мәлімдейді: "[Қасиетті Тағамда] Иса Мәсіх құдайға табынушы халықпен бірге болады және Оларды өздерінің Құдайлары және құтқарушылары ретінде оларға сыйлайды".