Кіріспе

Исаның өз апостолдарымен айырылыс кешкі асы, оның айырылысқа түсуінен бұрын болған.

Соңғы кешкі ас – Исаның Иерусалимдегі апостолдарымен айырылысқа түсуі алдында болған соңғы тамақ. Христиандар, әсіресе қасиетті бейсенбі күні осы кешкі асқа тоқталады. Соңғы кешкі ас – «Иеміздің кешкі асы» немесе «Құдайдың қасиетті кешкі асы» деп те аталатын Евхаристияның Киелі кітаптағы негізі болып табылады. Қорынттықтарға арналған бірінші хатта Соңғы кешкі ас туралы ең ерте айтылған мәлімет кездеседі. Төрт канондық Ізгі хабарларда Соңғы кешкі ас Исаның Иерусалимге салтанатты түрде кіргенінен кейінгі аптада, Құтқарылу мерекесі қарсаңында өткені және Исаның Ұлы жұма күні айырылысқа түсуінен бұрын болғаны жазылған. Тамақ ішкен кезде Иса қатысушы апостолдардың біреуі оған опасыздық жасайтынын болжайды және ертеңгі таңға дейін Петірдің оны үш рет танымайтынын айтады. Үш синоптикалық Ізгі хабар мен Қорынттықтарға арналған бірінші хат Исаның нан алып, үзіп, қатысушыларға беріп: «Бұл – сендер үшін берілген Менің денем» дегені туралы айтады. Жоханның Ізгі хабарында Исаның апостолдардың аяқтарын жуып, «Мен сендерді сүйгендей, бір-біріңді сүйіңдер» деген жаңа өсиет бергені және Исаның оның үйретулерін ұстанған апостолдарды «достар, қызметшілер емес» деп атап, оларды кетуіне дайындағаны туралы егжей-тегжейлі айтылады. Кейбір ғалымдар Соңғы кешкі асты ертедегі христиандық Евхаристия дәстүрлерінің бастауы деп санайды. Басқалары Соңғы кешкі ас туралы баяндаманы Пауылдың 50-жылдардың ортасында сипаттағандай, бірінші ғасырғы Евхаристия тәжірибесінен алынған деп есептейді.

Терминология

"Соңғы кешкі ас" термині Жаңа өсиетте кездеспейді, бірақ дәстүр бойынша көптеген христиандар осыған ұқсас оқиғаны айтады. "Раббының кешкі асы" термині олардың діни қызметіндегі Киелі кітаптағы оқиғаға және "Қасиетті қауымдасу" мен Евхаристиялық ("алғыс айту") тойлау рәсіміне қатысты. Евангелисттік протестанттар да "Раббының кешкі асы" терминін қолданады, бірақ көпшілігі "Евхаристия" терминін немесе "Қасиетті" деген сөзді "қауымдасу" атауымен қолданбайды. Шығыс православиеліктері "Мистикалық кешкі ас" терминін қолданады, ол Киелі кітаптағы оқиғаға және діни қызметтегі Евхаристиялық тойлау рәсіміне қатысты. Орыс православиеліктері "Сырлы кешкі ас" (Тайная вечеря) терминін де қолданады.

Жазбаларға негізделген

Иса Мәсіхтің өзінің шәкірттерімен бірге соңғы рет тамақтанғаны туралы төрт канондық Інжілде де баяндалған. Бұл тамақ кейіннен "Соңғы кешкі ас" деп аталды. Соңғы кешкі ас, ерте христиан қауымында Исаның соңғы тамағының оқиғасын қайта айту болғандықтан, сол тамақты еске түсіретін рәсімге айналды. Пауылдың Қорынттықтарға бірінші хаты, Інжілдерден бұрын жазылған болуы мүмкін, Соңғы кешкі асқа сілтеме жасайды, бірақ оқиғаның егжей-тегжейлі сипаттамасы мен аясында емес, теологиялық негізіне көбірек назар аударады.

Негізгі оқиғалар

Барлық Ізгі хабарларда соңғы кешкі асқа дейін жалғасатын басты оқиға – апта басында Иерусалимге жеңіспен кіргеннен кейін, түрлі адамдармен және яһуди ақсақалдарымен болған кездесулерден соң, Иса мен оның шәкірттері апта соңында бірге тамақтанады. Тамақтанғаннан кейін Исаны сатқындыққа ұшыратып, тұтқындап, соттап, айқышқа тартып өлтіреді. Осы тамақ кезіндегі маңызды оқиғалар – шәкірттерді Исаның келуіне дайындау, Исаны сату туралы болжамдар және елші Петірдің Исаны жасыруы туралы алдын ала айтылған сөздер.

Яһуданың сатқындық жасайтындығын алдын ала айтады

Матай 26:24–25, Марқа 14:18–21, Лұқа 22:21–23 және Жохан 13:21–30-да, тамақтану кезінде Иса қазіргі апостолдардың бірі оны сатып кететінін болжады. Иса, әрбір апостолдың оны сатып кетпейтінін айтуына қарамастан, сатқынның қазір отырғандардың арасында екенін қайталап айтты және: «Адам Ұлына сатқан адамға уай-уай болсын! Ол ешқашан дүниеге келмегені жақсы еді» деді. Матай 26:23–25 және Жохан 13:26–27-де Яһуда нақты түрде сатқын ретінде танылды. Жохан Інжілінде, сатқын туралы сұралғанда Иса былай деді:

Евхаристияның құрылуы

Үш синоптикалық Ізгі хабарда соңғы кешкі ас Пасах мейрамы ретінде сипатталады, бірақ бұл Жақияның жазғандарына қайшы келеді. Сондықтан кейбір ғалымдар бұл кітаптың кейіннен қосылған деп есептейді, ал басқалары оның түпнұсқасы деп санайды. Ізгі хабарлар мен 1 Қорынттықтарға хаттағы оқиғаларды салыстыру төмендегі кестеде көрсетілген, мәтін ASV нұсқасынан алынған. Лұқа 22:19б–20-аяттағы даулы мәтін *курсивпен* берілген. Марк 14:22–24 Олар тамақ ішіп отырғанда, Ол нан алды, бата берді, оны үзіп, оларға берді де: «Алыңыздар, бұл – Менің денем», – деді. Содан кейін Ол тостаған алды, шүкірлік айтты, оларға берді, және олардың бәрі одан ішті. Ол оларға: «Бұл – көптеген адамдар үшін төгілген Жаңа Келісімнің қаны», – деді. Матфей 26:26–28 Олар тамақ ішіп отырғанда, Иса нан алды, бата берді, оны үзіп, шәкірттеріне берді де: «Алыңыздар, жеңіздер, бұл – Менің денем», – деді. Содан кейін Ол тостаған алды, шүкірлік айтты, оларға берді де: «Барлығыңдар одан ішіңдер, өйткені бұл – көптеген адамдардың күнәларының кешірілуі үшін төгілген Жаңа Келісімнің қаны», – деді. 1 Қорынттықтар 11:23–25 Мен Иемізден алған нәрсені сіздерге жеткіздім, яғни Иеміз Иса ұсталып берілген түні нан алды, шүкірлік айтты, оны үзіп: «Бұл – Менің денем, сендер үшін берілген. Мені еске алу үшін осылай істеңдер», – деді. Сол сияқты, кешкі ас ішкеннен кейін тостағанды да алып: «Бұл тостаған Менің қаныммен бекітілген Жаңа Келісім. Мені еске алу үшін осылай ішіңдер», – деді. Лұқа 22:19–20 Ол нан алды, шүкірлік айтты, оны үзіп, оларға берді де: «Бұл – сендер үшін берілген Менің денем. Мені еске алу үшін осылай істеңдер», – деді. Сол сияқты, кешкі ас ішкеннен кейін тостағанды да алып: «Бұл тостаған Менің қаныммен бекітілген Жаңа Келісім, сендер үшін төгілген», – деді. Исаның нан мен шарапты бөлісуі Исаия 53:12-де айтылған, онда Мұса Құдаймен келісімді бекіту үшін құрбандық шалған. Кейбір ғалымдар Исаның бұл әрекетін шәкірттеріне өздерін құрбандыққа шалудың бір бөлігі ретінде қарастыруды талап еткенін түсіндіреді. («Нан туралы сөз») Евхаристиялық сипатқа ие және Синоптикалық Ізгі хабарларда және Пауылдың соңғы кешкі ас туралы жазбаларында қолданылған «құрылтай сөздерімен» үйлеседі.

Петірдің Исадан тануы алдын ала айтылған

Матай 26:33–35, Марқа 14:29–31, Лұқа 22:33–34 және Жохан 13:36–8-де Иса Петірдің өзін жатқа білмейтінін болжайды, Петір ертеңгі таңда әтеш сайрағанша одан үш рет бас тартатынын айтады. Үш синоптикалық Евангелияда Иса тұтқындалғаннан кейін Петір оны үш рет танымайтынын айтқандығы, бірақ үшінші рет бас тартысынан кейін әтеш сайрағанын естіп, Иса оған қарағанда бұл болжамды еске түсірді. Содан кейін Петір ащы түрде жылады.

Жоханның Ізгі хабарында жазылған ерекшеліктер

Жохан 13-тарауда Исаның тамақ ішер алдында елшілерінің аяғын жуғаны туралы жазылған. Бұл оқиғада елші Петір қарсылық білдіріп, Исаның аяғын жууына рұқсат бергісі келмейді, бірақ Иса оған: «Егер сені жумасам, Менімен бірге бөлісіңе болмайды», – деп жауап береді, содан кейін Петір келіседі. Жоханның Ізгі хабарында Яһуда Соңғы кешкі астан кейін, Иса қалған шәкірттеріне олармен қысқа ғана уақыт болатынын айтады, содан кейін оларға жаңа өсиет береді, былай дейді: «Мен сендерге жаңа өсиет беремін: Бір-біріңді сүйіңдер. Мен сендерді сүйгендей, сендер де бір-біріңді сүйіңдер. Осы арқылы барлығы сендер Менің шәкірттерім екендеріңді білсін». Осыған ұқсас екі мәлімдеме Жохан 15:12-де де кездеседі: «Менің өсиетім мынау: Мен сендерді сүйгендей, сендер де бір-біріңді сүйіңдер», және Жохан 15:17-де: «Менің өсиетім мынау: Бір-біріңді сүйіңдер». Жоханның Ізгі хабарындағы Соңғы кешкі ас кезінде Иса шәкірттеріне ұзақ уағыз айтады. Бұл сөздер, әке немесе діни лидер өлім төсегінде балаларына немесе ізбасарларына нұсқаулар қалдыратын қоштасу сөздеріне ұқсайды. Бұл уағыз Исаның қоштасу сөзі деп аталады және тарихи түрде христиан ілімінің, әсіресе Христеологияның маңызды көзі болып саналады. Жохан 17:1–26 әдетте Келесі шіркеу үшін дұға екендігін ескере отырып, Қоштасу дұғасы немесе Бас діни қызметкердің дұғасы деп белгілі. Дұға Исаның өз жұмысын аяқтағанын ескере отырып, Әкесінен Өзінің даңқталғанын сұрап басталады, содан кейін шәкірттерінің және оның ізбасарларының қауымының табысы үшін дұға етеді.

Күні

Тарихшылар Исаның айқышқа шегеленіп өлтірілген кезі біздің заманымыздың 30-36 жылдары аралығында болғанын болжайды. Исаак Ньютон мен Колин Хамфрис астрономиялық негізде 31, 32, 35 және 36 жылдарды жоққа шығарып, 7 сәуір 30 ж. және 3 сәуір 33 ж. күндерін мүмкін айқышқа шегелену күндері ретінде қалдырды. Хамфрис Энни Жоберттің екі Пасха мерекесі туралы теориясын қайта қарастырып, 33 жылы 1 сәуірде, сәрсенбі күні кешке өткен Соңғы тоқсандықтың күнін нақтылауды ұсынады. Тарихи тұрғыдан алғанда, үш синоптикалық есепті Жақыптың есебімен сәйкестіруге әртүрлі тыраштандырулар жасалды, олардың кейбіреулері Франсис Мершманның 1912 жылғы Католик энциклопедиясындағы Соңғы тоқсандық туралы мақаласында көрсетілген. Маунди бейсенбі шіркеу дәстүрі Соңғы тоқсандықтың айқышқа шегелену күніне дейінгі кешке өткізілгенін болжайды (бірақ, нақты айтқанда, ешбір Ізгі хабарда бұл тамақтың Исаның қайтыс болуына дейінгі түні болғаны туралы нақты айтылмаған). Бұл қайшылықты шешуге жаңа тәсіл 1950 жылдары Кумрандағы қазба жұмыстары кезінде қолданылды, сол кезде Энни Жоберт екі Пасха мерекесінің күні болғанын мәлімдеді: ресми еврей ай күнтізбесі бойынша Пасха мерекесі Иса қайтыс болған жылы жұма күні кешке басталса, күн күнтізбесі де қолданылды, мысалы, Кумрандағы ессейлер қауымы, олар әрқашан Пасха мерекесін сейсенбі күні кешке бастады. Жоберттің сөзіне сүйенсек, Иса сейсенбі күні Пасханы тойлаған, ал еврей билігі үш күннен кейін, жұма күні тойлаған. Хамфрис Жауберттің ұсынысымен келіспейді, өйткені Кумранның күн Пасхасы еврейлердің ресми айлық Пасхасынан кейін әрқашан болатын. Ол екі Пасха күнінің болуымен келіседі және Соңғы тоқсандық 33 жылы 1 сәуірде, сәрсенбі күні кешке болды деп санайды, бұл египеттік есептеуге негізделген есей, самариялық және зелоттардың ай күнтізбесіне негізделген. Хэмфристің кітабына шолу жасай отырып, Киелі кітап зерттеушісі Уильям Телфорд оның астрономиялық емес аргументтері Жаңа өсиетте сипатталған хронологияның тарихи және куәгерлердің куәлігіне негізделген деген болжамға негізделгенін атап өтеді. Телфордтың пікірінше, Хамфрис бұл арқылы бұрыс негіздерге құрылған аргумент келтірді, ол «библиялық мәтіндердің мәніне зорлық көрсетіп, олардың фактілер мен қиял, дәстүр мен редакциялау, тарих пен мифтің араласуын астрономияның ғылыми құралын олардың болжамды деректеріне қатаң қолдануды қате түсіндіреді».

Орналасқан жері

Кейінгі дәстүрге сәйкес, Соңғы кешкі ас бүгінде Сион тауындағы Соңғы кешкі ас бөлмесі деп аталатын жерде, Иерусалимнің Ескі қаласының қабырғаларынан тыс жерде болған. Бұл Синоптикалық Ізгі хабардағы оқиғаға негізделген, онда Иса екі шәкіртке (Лұқа 22:8 Петір мен Жоханды жібергенін көрсетеді) «қалаға» барып, «су құмырасын алып жүрген адамды» кездестіруді бұйырған. Ол адам оларды үйге бастап, онда олар «үлкен, жабдықталған және дайын жоғарғы бөлме» табады. Осы жоғарғы бөлмеде олар «Тұңғыш мейрамды дайындады». Жаңа өсиетте осы орын туралы нақты мәлімет берілмеген, ал аталған «қала» Иерусалимнің өзі емес, Иерусалим маңындағы Бейтания сияқты қала болуы мүмкін. Қазіргі уақытта Иерусалимдегі Сион тауындағы құрылыс Кешкі ас деп аталады және оның Соңғы кешкі ас өткен орын екені айтылады. Баргил Пикснер бастапқы орын Сион тауындағы қазіргі Кешкі ас құрылымының астында орналасқан деп санайды. Дәстүрлі орын археологиялық зерттеулерге сәйкес, үлкен ессендер қауымы болған аймақта орналасқан, бұл туралы Иса мен осы топ арасындағы байланысты күдіктенген ғалымдар айтады. Әйгілі Тома Аквинский Әке, Мәсіх және Киелі Рухты сабақ беруші ұстаздар деп қарастырған, олар кейде мысал арқылы үйреткен. Аквинский үшін Соңғы кешкі ас пен Крест – даналықтың сыртқы күш емес, ішкі рақымнан туындайтынының ең жоғары нүктесі. Аквинскийдің пікірінше, Соңғы кешкі ас кезінде Мәсіх үлгі көрсетіп, сыртқы керемет күштерді көрсету арқылы емес, кішіпейілділікті (Жоханның аяқ жуу оқиғасында көрініс тапқандай) және өзінен бас тартудың құндылығын көрсетті. Аквинский былай түсіндірді: «Енді сіздерді құлдар деп шақырмаймын, бірақ достар деп атадым» (Жохан 15:15). Аквинский үшін Соңғы кешкі ас кезінде Мәсіх Евхаристияға қатысушылармен бірге болатынына уәде берді, сондай-ақ ол соңғы кешкі ас кезінде шәкірттерімен болғандай, олармен бірге болады. Джон Кальвин тек Баптизм және «Иеміздің кешкі асы» (яғни, Евхаристия) екі ғибадатқа ғана сенді. Сондықтан оның Соңғы кешкі ас туралы Евангелиедегі оқиғаларды талдауы оның бүкіл дінтануының маңызды бөлігі болды. Кальвин Синоптикалық Ізгі хабардағы Соңғы кешкі ас туралы оқиғаларды Жохан 6:35-тегі «Өмір наны» уағызымен байланыстырды: «Мен – өмір наны. Маған келетін ешқашан аш болмайды». Кальвин сондай-ақ Исаның Соңғы кешкі ас кезінде жасаған істеріне еліктеу керек деп сенді. Ол Иса нан сынып алдында Әкесіне алғыс айтқандай, Евхаристияны қабылдау үшін «Иеміздің дастарқанына» келгендер «Құдайдың шексіз махаббатына» алғыс айтып, ғибадатты қуанышпен және алғыспен тойлауы керек деді.

Естеліктер

Рим-католиктер соңғы кешкі ас кезінде Евхаристияның құрылуын Розарийдің жарық сырларының бірі ретінде, сондай-ақ Жаңа Крест жолы деп аталатын бірінші аялдама ретінде еске алады. Христиандар бұл оқиғаны Иеремия пайғамбар айтқан "Жаңа Өсиеттің басталуы" деп біледі, ол Иса соңғы кешкі ас кезінде "нанды алып, шүкірлік айтты, үзіп, оларға берді де: «Алыңыздар, бұл – Менің денемем», – деді. Содан кейін ол тостағанды алып, шүкірлік айтқаннан соң, оларға берді, барлығы одан ішті. Ол оларға: «Бұл – көптеген адамдар үшін төгілген Менің Өсиетімнің қаны», – деді. Басқа христиандық топтар нан мен шарапты еске алуды Пасха тойының жаңа формасы деп қарастырады, себебі Иса Мәсіх – «біз үшін құрбан болған біздің Пасхамыз». Олар Пасхаға қатысудың (немесе бірлестіктің) Жаңа Өсиеттің белгісі екенін, егер сенуші оны дұрыс түсінген болса, мойындайды. Бұл тамақтар кейін формалды құлшылыққа айналып, католик шіркеуінде Месса, ал Шығыс православие шіркеуінде Құдайға арналған литургия ретінде қалыптасты. Осы литургияларда католиктер мен Шығыс православие христиандары Евхаристия құдайына қатысады. «Евхаристия» атауы грек сөзі εὐχαριστία (eucharistia) –дан шыққан, ол «алғыс айту» дегенді білдіреді. Ерте христиандар «агапе тойы» деп аталатын ритуалдық тамақ өткізген. Бұл «махаббат тойы» толыққанды тамақтан тұрған, әрбір қатысушы өзімен бірге тағам әкеліп, ортақ бөлмеде жеген. Олар сенбі күндері өткізілді, ол Иеміздің күні ретінде белгілі болды, қайта тірілуді, Мәсіхтің Еммаус жолындағы шәкірттеріне көрінуін, Томаға көрінуін және Пентикостты еске алу үшін, барлығы да азап шегуден кейінгі сенбі күндері болды.

Құтқарылу мейрамының параллельдері

20 ғасырдың соңынан бері ерте шіркеудің еврейлік мәнін түсіну артып, еврей-христиан қарым-қатынастары жақсарған сайын, кейбір евангелистік топтар арасында Седер салтын, мысалы, Хаггаданы қарызға алып, Соңғы кешкі асқа ұқсату мақсатында жаңа ғұрыптарға енгізу кең таралды. Дегенмен, қазіргі Пасха Седерінің ең ерте элементтері (әсіресе толыққанды дәстүрлі ғұрып, ол тоғызыншы ғасырда ғана толық жазылған) Иерусалим ғибадатханасын еске алу үшін раввиндер бекіткен қағида болғандықтан, Соңғы кешкі ас кезінде ол әлі де тұрған, бірақ Иса заманында Седер мүлдем басқаша тойланған болар еді.

Ислам діні

Құранның бесінші тарауы, Әл-Маида (дастархан) Алладан ʿĪsá (яғни Иса) мен елшілерге (Хаварийин) жіберілген дастарханмен бірге тамақ туралы айтады (Сура 5:114). Бірақ, 5:114 сүресінде Исаның жақындап келе жатқан өліміне орай осы тамақтандыруға қатысқанына ешқандай сілтеме жоқ, әсіресе Құран Исаның айқышқа шегеленбегенін айтқандықтан. Сондықтан, 5:114-ші сүреде "тағам" деп айтылғанымен, оның Соңғы Кешкі Ас екенін көрсететін ешқандай белгі жоқ. Дегенмен, кейбір ғалымдар Иса дастархан түсірілген кезде айтқан сөздерінің елшілердің ниеттерін бекітіп, оларға жақындап келе жатқан сынаққа қарсы тұру үшін сенімдерін күшейтуге бағытталғанын болжайды.

Тарихилығы

Джон П. Мейер мен Э. П. Сандерстің айтуынша, Исаның шәкірттерімен соңғы дастарқандас болғаны ғалымдар арасында күмәндік тудырмайды және Исаның өмірінің баяндалуының негізгі бөлігі болып табылады. И. Говард Маршалл Соңғы кешкі ас тарихына қатысты кез келген күмәнді жою керек дейді. Кейбір Иса семинарының ғалымдары Соңғы кешкі астың Исаның шәкірттерімен өткізген соңғы дастарқанынан емес, керісінше, беймәлімдердің өлгендерді еске алу үшін өткізетін кешкі ас дәстүрінен пайда болғанын санайды. Олардың пікірінше, Соңғы кешкі ас Пауыл құрған беймәлім шіркеулерімен байланысты, ал ертерек яһуди қауымдарымен емес. Мұндай көзқарас 20 ғасырдың протестант теологы Рудольф Бултманның пікірін қайталайды, ол да Евхаристияның беймәлім христиандығында пайда болғанына сенген. Алайда, көбірек ғалымдар Евхаристияның тарихилығын қайта растап, оны яһуди эсхатологиялық тұрғысынан жаңаша түсіндіруде: мысалы, лютеран теологы Йоахим Иеремиас Соңғы кешкі асты Исаның жаңа Шығуды күткен Мессиялық дастарқандарының шыңы ретінде қарастыру керек дейді. Осыған ұқсас пікірлер католик Киелі кітап зерттеушілері Джон П. Мейер мен Брант Питрдің, сондай-ақ англикан ғалымы Н. Т. Райттың жаңа еңбектерінде де көрінеді.

Көркем суреттер

Соңғы кешкі ас христиан өнерінде кең таралған тақырып болып табылады. Мұндай бейнелер ерте христиандық дәуірде пайда болған және Рим катакомбаларында кездеседі. Византия суретшілері көбінесе елшілердің қасиетті тамақ қабылдауын бейнелеген, ал жатып тамақ ішетін адамдардың суреттеріне сирек назар аударған. Ренессанс кезеңінде Соңғы кешкі ас итальян өнеріндегі сүйікті тақырыпқа айналды. Соңғы кешкі ас бейнелеуінде үш негізгі тақырып бар: біріншісі – Исаның өзінің сатқыны туралы жариялауын драмалық және динамикалық түрде бейнелеу. Екіншісі – Евхаристия дәстүрін орнату сәті. Мұндағы бейнелер көбінесе салтанатты және мистикалық сипатта болады. Үшінші негізгі тақырып – Исаның шәкірттерімен қоштасуы, онда Яһуда Искариот кешкі ас дастарқанынан кеткендіктен қатыспайды. Мұнда бейнеленген суреттер көбінесе мұңды, себебі Иса шәкірттерін өзінің келуіне дайындап жатыр. Сонымен қатар, жиі бейнеленбейтін басқа да көріністер бар, мысалы, шәкірттерінің аяқтарын жуу. Соңғы кешкі ас туралы ең танымал сурет – Леонардо да Винчидің «Соңғы кешкі ас» картинасы, ол жоғары деңгейдегі үйлесімділігінің арқасында Жоғары Ренессанс өнерінің алғашқы туындысы саналады. Тинтореттоның суреті ерекшелігі – дастарқаннан ыдыс-аяқтарды алып жүретін немесе алып жатқан екіншілік кейіпкерлердің болуы, ал Сальвадор Далидің суреті христиандық тақырыптарды сюрреализмнің қазіргі заманғы тәсілдерімен үйлестіреді.

Музыка

Лютерандық "Da der Herr Christ zu Tische saß" (Раббымыз Мәсіх дастарқан басында отырғанда) гимні Соңғы Тоқпанның бейнеленуінен туындаған.