Кіріспе

Ағылшын халқының топтық мінез-құлқы Ағылшын қоғамы ағылшын халқының топтық мінез-құлқынан, Англиядағы ұжымдық әлеуметтік өзара әрекеттесулерден, ұйымдастырудан және саяси көзқарастардан тұрады. Англияның әлеуметтік тарихы Англия тарихы бойында болған көптеген әлеуметтік және қоғамдық өзгерістерді көрсетеді, англосаксондық Англиядан бастап қазіргі батыс әлеміне әсер ететін күштерге дейін. Бұл маңызды әлеуметтік өзгерістер ішкі жағдайларда да, басқа елдермен қарым-қатынаста да орын алды. Әлеуметтік тарихқа демографиялық тарих, еңбек тарихы және жұмысшы табы, әйелдер тарихы, отбасы, Англиядағы білім беру тарихы, ауылдық және ауыл шаруашылығы тарихы, қалалық тарих және индустрияландыру сияқты тақырыптар кіреді.

Тарихи-қазақ қоғамы

Ежелгі өткен шақ қоғам құрылымы туралы көп мәлімет бермейді. Дегенмен, адам мінез-құлқындағы маңызды өзгерістер қоғамның күрт түрленгенін көрсетеді. Еуропаның көп бөлігі сияқты, б.з.д. 4000 жылдар шамасында аңшы-жинақшы өмір салтынан егіншілікке көшу адам өмірінің барлық саласында зор өзгерістерге алып келген болуы керек. Қандай өзгерістер болғанын ешкім білмейді, ал 3000 жыл бұрынғы тұрақты құрылыстар мен қоныстардың жаңа дәлелдері бұл өзгерістердің кезең-кезеңімен болғанын көрсетеді. Тарихи қоғамдағы өзгерістердің ең айқын белгісі – Стоунхендж. Бүкіл Британ аралдарындағы мұндай тас шеңберлерді, обаларды және ескерткіштерді салу үшін еңбек бөлінісі қажет болған сықпайды. Құрылысшылар ескерткіштерді салу үшін қажетті біліктерді алуға өздерін толықтай арнауы керек еді. Аң аулауға және шаруашылықпен айналысуға уақыт таба алмағандықтан, олар басқаларға тәуелді болып, өздерін және ескерткіш салушыларды асырауға қабілетті мамандандырылған шаруалардың пайда болуына себеп болды. Тарихи және кейінгі дәуірлерде Беккер халқы, кельттер, римдіктер және англосаксондықтар сияқты мәдениетте көптеген өзгерістер орын алды.

Римдіктер

Б.з.д. 54 жылы Британияға римдіктердің басып кіруі бастапқыда қоғамды көп өзгертпеді, себебі билеуші топты ғана алмастырды, бірақ көптеген, алғашқыда шағын идеялар кейіннен орнықты. Әрине, бұл Ирландияға ешқандай әсер етпеді. Британия және оның тайпалық қоғамы туралы ең алғашқы толық жазбалар римдіктерден, әсіресе Тациттен бізге жетті. Римдіктерге дейінгі Британия қоғамының қызықты көріністері бар, бірақ олар қысқаша және сыни тұрғысынан айтылған, әсіресе Картимандуа мен Будика сияқты күшті әйелдердің маңыздылығы ерекше аталады. Қалалық тұрғын үй Римге дейінгі Британия үшін жаңалық емес еді, бірақ римдіктер осы өмір салтын қалаған, алайда ол тек таңдалған римдік-британдықтарға ғана қол жетімді болды. Римдіктердің басып алу стратегиясының маңызды бөлігі – римдіктердің әдет-ғұрыптарын қабылдау болды. Римдіктерден өз еркімен қол үзген британдық билеушілер клиенттік патшалар ретінде марапатталды, мысалы, Тогидубн мен оның заманауи Фишбурн рим сарайы. Елді бағындыру және бақылау үшін римдіктер маңызды жол желісін салды, бұл үлкен инженерлік жоба ғана емес, елдің байланыс жүйесінің негізін қалады. Римдіктер жазу және су құбырлары сияқты көптеген жаңалықтар мен идеялар әкелді, бірақ олардың көпшілігі байлардың пайдасына болды немесе кейін жоғалып, қайта қолданылды ма дегені белгісіз.

Ерте ортағасырлық қоғам

Батыс Рим империясының құлдырауы 5 ғасырда қоғамда жалпы қақтығыстар мен тәртіпсіздік тудырды деп есептеледі, бірақ нақты оқиғалар толыққанды түсініксіз. Археология бұрынғыдан қымбат заттардың азайып кеткенін көрсетеді, Рим қалалары тасталып, құлдырады, бірақ британдық қоғамның көп бөлігі мұндай игіліктерге ие болған емес. Әрине, көптеген халықтар Рим билігінің әлсіреуінен пайдаланды, бірақ олардың британдық қоғамға қандай әсер еткені әлі де нақты емес. Рим билігінің гегемониясы орнына, жиі бәсекелес, бөлінген қоғамдар пайда болды, оның ішінде кейінірек гептархия құрылды. Олар өзіндік Рим империясының шағын бөлігі деп есептемей, кішігірім тайпалық байланыстарға қайта оралды. Англосаксондардың келуі – ең көп дау тудырған оқиға, және олардың қаншалықты өлтіргені, қоныс аударғандары немесе қолдағы қоғамға сіңгені әлі де сұрақ тудырады. Анық болғаны – аралдың оңтүстік-шығысында, кейін германдық мәдениетке жақын Англияға айналған, жеке англосаксондық қоғам құрылды. Бұл жаңа келгендер римдіктерге бағынбаған, бірақ олардың қоғамдары Британиядағы қоғамдарға ұқсас болды. Басты айырмашылық – олардың пұтқа табыну діні болды, солтүстік аймақтардағы саксондық емес билік оны христиандыққа көшіруге тырысты. 7 ғасырда солтүстік аймақтар, әсіресе Нортумбрия, маңызды білім орталарына айналды, монастырлар алғашқы мектептер рөлін атқарды, ал Беда сияқты зиялылар ықпалды болды. 9 ғасырда Ұлы Альфред сауатты, білімді халықты дамытуға күш салды және ағылшын тілін дамытуға үлкен үлес қосты, тіпті өзі кітаптар жазды. Альфред және оның ізбасарлары Британияның оңтүстік бөлігін біріктіріп, тұрақтандырды, ол кейін Англияға айналды.

Орта ғасырдың соңғы кезеңіндегі қоғам

1066 жылы Англияны нормандықтар басып алғаннан кейін, қоғам бірнеше ғасыр бойы өзгермейтіндей болып көрінді, бірақ біртіндеп және маңызды өзгерістер орын алып жатты, олардың нақты мәні кейін ғана бағаланатын еді. Нормандық феодалдар норман тілінде сөйледі, ал олармен жұмыс істеу немесе үстемдікке ие болу үшін ағылшындар Англияда дамыған англо-норман тілін қолдануға мәжбүр болды. Бұл қажетті әкімшілік және әдеби тілге айналды (Англо-норман әдебиетіне қараңыз), бірақ оған қарамастан ағылшын тілі ығыстырылмады, керісінше, грамматика мен сөздік қорына көптеген жаңалықтар енгеннен кейін, билеушілердің тілін алмастыра бастады. Сонымен қатар, Англия халқы "Домсдей кітабы" жазылғаннан бастап 13 ғасырдың соңына дейін екі еседен астам өсті, және бұл өсімді үздіксіз шетелдік соғыстар, крест жорықтары және кейде азаматтық тәртіпсіздік тоқтата алмады. Феодализм, тарихшылар осы терминнің мағынасы туралы пікірлессе де, ортағасырлық қоғамды сипаттау үшін жиі қолданылады. Қысқасы, феодал жерді немесе иелікті иеленеді және вассалдарына оған қызмет етуге, оларға әскери қызмет көрсетуге рұқсат береді. Халықтың басым көпшілігі – вассалдың иелігінде жұмыс істейтін шаруалар еді. Осы немесе осыған ұқсас жүйе кейінгі ортағасырлық қоғамның негізін құрады. Бұл жүйе, мүмкін, нормандықтар басып алуына дейін де Англияда қандай да бір түрінде болған, бірақ нормандықтар оны орнатуға көп еңбек етті, қолданыстағы феодалдарды алмастырды немесе бұрынғы феодалдардың үстінен "жоғарғы феодал" (overlord) атанды. Осы әлеуметтік құрылымдар туралы толық мәліметтерді осы саланың ең жақсы ерте зерттеулерінің бірі – "Домсдей кітабынан" алуға болады.

Шіркеу

Крест жорықтары – ортағасырлық өмірде шіркеудің күшінің артуын көрсететін бір көрсеткіш. Бағалаулар бойынша, 13-шы ғасырда 40 мыңға жуық дін қызметкері қадағаланған. Бұл туралы сол кезде Еуропа бойынша кең таралған қалыптасқан соборлар салу да куәлік етеді. Мұндай алып құрылыстарды аяқтауға бірнеше ұрпақ уақыт кетіп, олар шеберлер мен қолөнершілердің толық қауымдастығын құрып, оларға өмір бойы жұмыс беруге мүмкіндік берді. Жердің шиеленінің төрттен бірі шіркеуге тиесілі болды. Оның монастырлары шаруалардың егістігіндегі үлкен жерлерді иеленді.

Даму және халық санының өсуі

1200 жылдан 1400 жылға дейінгі екі ғасыр (оқиға басталған кезде) гүлденген кезең болды. Халық саны шамамен 2 миллионнан 5 миллионға дейін жылдам өсті. Англия көбінесе ауылдық қоғам болып қала берді, және егін алмастыру сияқты көптеген ауыл шаруашылығы жаңалықтары елді табысты етіп ұстады. Көпшілік халық егіншілікпен айналысты, бірақ жер иелігінің формалары мен шаруалардың әлеуметтік жағдайы әртүрлі болды. Халық санының өсуіне байланысты, көбірек жерді өңдеу қажет болды. Бос жатқан жерлер пайдаланылды және орман, батпақ және сазды жерлерге кеңінен еніп кірілді. Жер иелері өздерінің жерлерін жалдамалы жұмысшыларды пайдалана отырып, тікелей басқаруға көшкен "жоғары шаруашылық" әдісі кеңінен қолданылды. Осы саладағы ең жақсы тәжірибелер туралы көптеген еңбектер жарық көрді, бірақ бір акр жерден алынатын өнімнің артуы шамалы болды. Жақсы жердің бір акрынан 17 бушель бидай (1960 жылдары бір акрдан 73 бушельге дейін), немесе 26 бушель арпа немесе 22 бушель сұлы жинауға болар еді. 1300 жылдан кейін халықтың тым көп өсуі, жер тапшылығы және топырақтың құнарсыздануы салдарынан гүлденудің жағдайы нашарлады. 1315-1317 жылдардағы Ұлы ашаршылық ағылшын экономикасына ауыр соққы берді және халық санының өсуі тоқтады. 1348 жылы болған "Қара өлімнің" алғашқы шығарылымы ағылшын халқының шамамен жартысын құртты, бірақ аман қалғандарға жеткілікті жер қалды. Ауыл шаруашылығы секторы қысқарды, жалақының өсуі, бағаның төмендеуі және пайданың азаюы ескі демеске жүйесінің толық жойылуына және жерді ақшаға жалға берудің қазіргі заманғы шаруашылық жүйесінің пайда болуына әкелді. Уот Тайлердің 1381 жылғы шаруалар көтерілісі ескі феодалдық тәртіпті дүрліктірді және келесі бір ғасырға патшалық салық салу деңгейін едәуір шектеді.

Қалалар

Халық санының өсуі ауылдық жерлердің тығыздығын арттырды, сонымен қатар қалалардың көбеюіне және үлғаюына себеп болды. Көптеген жаңа қалалар пайда болды, бірақ көбісі шағын болды. Линкольн, Норвич және Тетфорд сияқты ірі қалалардың халқы 4000–5000 адамды құрады, ал Лондон 10 000-нан дерлік 40 000-ға дейін өсті, ал Йорк 10 000-ға жақындады. 13 ғасырда жел қуатын кеңінен пайдалану мен жүн өнеркәсібіндегі өзгерістермен байланысты шағын өнеркәсіптік революция болды. Британ экономикасы үшін әрқашан маңызды болған жүн бұрын өңдеу үшін экспортталатын, бірақ енді Англияда жиі өңделіп, қосымша жұмыс орындарын ашты. 14 ғасырдан бастап мата экспорттау артуда, ал 16 ғасырдың соңында испандықтар Кале портын (жас жүннің көп бөлігін тұтынған) жапқаннан кейін, мата жүн экспортының басты түріне айналды. Англиялық қоғамда көптеген адамдар әртүрлі рөлдер мен жауапкершіліктерді таба бастады, жалпы құқықтың дамуы адамдарға заңға қол жеткізуді жеңілдетті, ал Эдуард I тұсындағы Англия Парламентінде "ортақтар" өкілдікке ие бола бастады.

Қара өлім және халық санының азаюы

Көп жылдар бойы өсіп, біртіндеп өзгергеннен кейін, британдық қоғамды түбегейлі өзгерткен бір күшті оқиға болды. 14 ғасырдың ортасында болған "Қара өлім" індеті халықтың шамамен жартысын қырып жіберді. Індеттен бүкіл ауылдар жойылды, бірақ қоғамды жоймағаннан гөрі, қайта жандандырды. Індетке дейін жұмыс күші көп, тіпті артық болған, бірақ өнімді жұмыс жеткіліксіз еді. Халықтың тым көп болуы "Қара өлімге" дейін азғын ресурстар үшін көп адамдар бәсекелесіп тұрғанын білдірді. Кейін халық санының азаюы жұмысшылардың жетіспеушілігіне және олардың жақсы жалақы алуына себеп болды. Бұрын жер иелеріне тәуелді болған шаруалар енді жұмысшылардың аз болған аймақтарға баруға мүмкіндік алды. Бұл әлеуметтік мобильділік шаруалардың өз еңбегі үшін бұрынғыдан гөрі көп ақы сұрауымен қатар жүрді, бұл феодалдық жүйенің құлдырауының белгісі болған, шартты еңбектан жалақылы жұмысқа көшуді бастады. Шаруалардың жаңадан тапқан бостандықтары билік органдарын қатты алаңдатты, олар шаруаға төленетін ең жоғары жалақыны белгілейтін заңдар қабылдады, бірақ бұл жалақыға көп әсер етпеді. Сонымен қатар, әлеуметтік жіктелуді күшейту үшін, қоғамның барлық деңгейіндегі адамдардың қалай киінуі және не нәрсеге ие болуы керектігін анықтайтын бірнеше шектеу заңдары қабылданды. Бұл жаңа заңдар, сондай-ақ індетке дейінгі халық саны бойынша есептелген жаңа салынатын бастың салығы, тікелей шаруалар көтерілісіне әкеп соқты. Көтеріліс тез басылғанмен, ол халықтық реформа қозғалысының алғашқы көрінісі болды – кейінгі, табысты көтерілістердің бастауы.

Шосердің көзқарасы

Геофри Чосердің "Кентербери ертегілері" ортағасырлық қоғамды құраған көптеген түрлі адамдардың жарқын бейнесін көрсетеді, бірақ бұл суреттемелер көбінесе орташа топқа қатысты. "Бат әйелі" – ертегілердегі ең жарқын кейіпкерлердің бірі, ал бірнеше жыл өткен соң, нақты өмірдегі осы кейіпкериге ұқсас Марджери Кемпе өзінің автобиографиясында ортағасырлық қоғамда әйелдердің маңызды рөл атқарғанын көрсетті.

Тюдор қоғамы

Жалпы алғанда, Тюдорлар әулетінің кезеңі бұрынғы жылдармен салыстырғанда, даулы соғыстарға толы жылдарға қарағанда салыстырмалы түрде тұрақты болды. Дегенмен, Реформация ішкі және сыртқы әлеуметтік шиеленістерге ұшырады, бұл әлеуметтік құрылым мен жеке тұлғаға айқын әсер етті. Генрих VIII оларды таратып, сатудан бұрын, монастырьлар әлеуметтік көмектің маңызды бөлігі болды, садақа беріп, жандарға көмектесті. Олардың жойылуы мемлекеттің осы функцияны өз мойнына алуын қажет етті, нәтижесінде 1601 жылғы Кедейлер заңы қабылданды. Монастырьлар тозығы жеткен және елдегі маңызды білім беру немесе экономикалық орталықтар болған жоқ. Олардың таратылуынан кейін көптеген жаңа гимназиялар ашылды, олар баспа машинасының бұрыннан енгізілуімен бірге сауаттылық деңгейін көтеруге септігін тигізді.

Азық-түлік және ауыл шаруашылығы

13 ғасырда басталған ауыл шаруашылығы реформалары 16 ғасырда жеделдеді, жабық жерлер ашық дала жүйесін өзгертіп, көптеген кедейлерге жерге қол жеткізуді қиын етті. Бұрын ортақ пайдалануда болған үлкен жер көлемі байлар тарапынан негізінен өте табысты қой шаруашылығы үшін қоршалды. Англияның азық-түлік қоры дәуірдің көп бөлігінде мол болды, аштық болған жоқ. Жаман егістер қиындықтар тудырды, бірақ олар көбінесе жергілікті сипатта болды. Ең кең таралғандары 1555–57 және 1596–98 жылдары болды. Қалаларда негізгі азық-түлік бағасы заңмен бекітілді, қиын уақыттарда нан пісірушілер сатқан нанның мөлшері кішірейтілді. Кедейлер көбінесе нан, ірімшік, сүт және сырамен тамақтанды, сондай-ақ аз мөлшерде ет, балық және көкөніс, кейде жеміс-жидек жейтін. Картоп дәуірдің соңында ғана пайда болды және маңыздылығы арта түсті. Кедей шаруалар ең жақсы өнімдерін базарда сататын, ал арзан тағамды отбасына қалдыратын. Ескі наннан нан пудингі жасауға болады, ал нан қалдықтары сорпа, қайнатылма және соустарды қоюлату үшін қолданылды. Әлеуметтік жағдайы жақсырақ отбасылар сиыр еті, қой еті, бұзау еті, қошқар еті, шошқа еті, сондай-ақ тауық және үйрек сияқты еттің әртүрлі түрлерін жейтін. Мерекелік қаз – ерекше қуаныш. Көптеген ауыл тұрғындары мен кейбір қала тұрғындары көкөніс өсіру үшін шағын бақшаларға күтім жасады. Кейбіреулер алма, алмұрт, жүзім, жидек, шалғы, капуста, сәбіз, пияз және бұршақ сияқты өнімдерді өсірді. Бақшасы жоқ отбасылар көршілерімен сауда жасап, жеміс-жидек пен көкөністерді арзан бағамен алуға болатын. Адамдар жаңа тағамдарды (мысалы, Америкадан әкелінген картоп пен помидор) ашты және осы дәуірде жаңа дәмдерді қабылдады. Әл-ауқатты адамдар тамақ пен сусындардың әртүрлі түрлерін, соның ішінде кофе және шоколад сияқты экзотикалық жаңа сусындарды пайдаланды. Француз және итальяндық аспазшылар ауылдық үйлер мен сарайларда пайда болып, тамақ дайындау және дәмнің жаңа стандарттарын енгізді. Мысалы, ағылшыздар қышқыл тағамдарды жақсы көре бастады, жоғары сыныптағылар үшін апельсин сияқты, және сірке суын көп қолдана бастады. Жоғарғы сынып өкілдері бақшаларына көбірек көңіл бөлді, жаңа жемістер, көкөністер және шөптермен қамтылды; макарон, тоқаштар және құрғақ горчица доптары алғаш рет дастарханға келді. Абрикос – сәнді кеште ерекше тағам. Егер олар қол жеткізе алса, қуырылған сиыр еті олар үшін негізгі тағам болып қала берді. Ал қалғандары көбінесе нан мен балық жейтін. Әр сынып сыра мен ромды ұнататын. Байлар мен сарайлар үлкен, әдемі дайындалған тағамдарға толы болды, әдетте көп адамдар үшін және көбінесе ойын-сауықпен бірге. Олар көбінесе діни мерекелерді, үйлену тойларын, одақтарды және оның мәртебелі тұлғасының қалауларын тойлайтын.

17 ғасыр

Англияда діни мәселелерге байланысты азамат соғысы болды. Өркендеу ауылдық жерлерде де, өсіп келе жатқан қалаларда да, сондай-ақ Лондонның ірі мегаполисінде де жалғасты. Англиядағы Азамат соғысы екі діни сенім арасындағы қақтығыстан гөрі, бір протестанттық діннің ішіндегі жікке бөлінумен байланысты болды. Бір жағынан қатал, фундаменталистік пуритандық, екінші жағынан англикан шіркеуінің жасырын католиктік декадансы деп санайтын нәрсеге қарсы болды. Сонымен қатар, қарапайым халық пен ақсүйектер, сондай-ақ ауыл және қала тұрғындары арасында да жіктер пайда болды. Бұл қоғамның барлық бөлігін дүрліктіретін қақтығыс болды, және сол кездегі жиі айтылатын ұран – «дүние аударылып кетті». 1660 жылы Жаңару – жоғары шіркеу Стюарттарға жылдам оралу болды. Қоғамдық пікір пуритандыққа қарсы болды, мысалы, құмар ойындар, тауысқақтардың ұрысы, театр және тіпті Рождество тойлауға тыйым салынды. Карл II-нің келуі – «Қуанышты монарх» – адамдар бірнеше жыл бойы соғыс және содан кейін қатаң қоғамда өмір сүргеннен кейін жеңілдеу әкелді. Театр қайта ашылды, сонымен қатар перивиг сияқты қымбат сәндер және шетелден келген одан да қымбат тауарлар пайда болды. 1600 жылдан кейін Британ империясы жылдам өсті, елге байлық оралғанда қымбат заттар да пайда болды. Шығыс Үндістаннан қант пен кофе, Үндістаннан шай және құлдар (Африкадан қант плантацияларына әкелінген, Англияның өзінде де кейбір құл қызметшілермен бірге) империялық сауданың негізін құрады. Стюарт кезеңінің соңында әр тоғызыншы ағылшын Лондонда тұрды. Алайда, тығыз қалада оба аурулары одан да қауіпті болды – жалғыз ем – оқшауланған ауылдық жерлерге көшу болды, Кембридж университетінің Исаак Ньютон 1664-66 жылдары Лондонның Ұлы обасы 100,000-ға жуық лондондықтардың өліміне себеп болғанда осындай шара қолданды. Жылдам өсіп келе жатқан мегаполис саясат, жоғары қоғам және бизнес орталығы болды. Ірі порт және сауда орталығы болғандықтан, барлық жерден тауарлар сатылатын. Кофеханалар бизнес және әлеуметтік өмірдің орталығына айналып келе жатты, сонымен қатар шайдың Британияның күшті болуына да өз үлесін қосуы мүмкін екендігі айтылады, себебі шайдың антисептикалық қасиеттері адамдарға жақын тұруға мүмкіндік берді, оларды микробалардан қорғады және өнеркәсіптік революцияны мүмкін етті. Бұл өнімдерді сауданы дамытатын, қоғамға даму мен байлық әкелетін тұтыну қоғамының бастауы деп санауға болады. Газеттер жаңа болды және көп ұзамай әлеуметтік пікір алмасудың маңызды құралы болды, және сол кездегі Сэмюэл Пепис және Джон Эвелин сияқты күнделік жазатын адамдар Жаңару Англиясындағы күнделікті өмір туралы ең жақсы мәліметтердің бірі болып табылады. Кофеханалар көбейді және орта таптың адамдары кездесіп, газеттерді оқып, жаңа кітаптарға қарап, әңгімелесіп, пікір алмасатын орындарға айналды. Томас Гарвей 1657 жылдан 1722 жылға дейін Лондонда кофехана жүргізді. Ол шай, темекі, тынық және сэндвичтер сатты. Бизнесмендер онда бейресми түрде кездесетін, ал Гудзон шығанағы компаниясының алғашқы терілері саудаға шығарылды. 1660-1750 жылдардағы кедейлердің тамақтануы негізінен нан, ірімшік, сүт және сырадан, сондай-ақ аз мөлшерде ет пен көкөністен тұрды. Әлдеқандай жағдайы жақсырақ адамдар шай, кофе және шоколад сияқты түрлі тағамдар мен сусындардан ләззат алды.

Қылмыс пен жаза

1300–1800 жылдар аралығын зерттеген тарихшылар қылмыс және жаза туралы зерттеулерінде үлкен сабақтастық деңгейін анықтады. Олар қылмыстың қалай анықталғанын және ашыққа шығарылуын, сот жүйесіндегі өзгерістерді, кедейлер мен қауіпті топтарға, кәсіби қылмыскерлерге, сондай-ақ 19 ғасырда полиция құрылғанға дейін құқық қорғау саласындағы әуесқойлар мен қоғамдық қатысуға қатысты элитаның көзқарастарының маңыздылығын зерттеу үшін жергілікті және әдеби дереккөздерді пайдаланды. 1723 жылы Роберт Уолпол қолдауымен қабылданған «Қара заң» қылмыстық кодексті күшейтті. Онда 200-ден астам қылмыс өлім жазасына кесілетін қылмыстар ретінде көрсетілді, олардың көптегені үшін жазалар ауыртылды. Мысалы, өрт сөндіруге қатысты қылмыстарға сабанды өртеу немесе өртеу қаупі де кірді. Сотталушылардың құқықтары шектелді. Мысалы, күдіктілер 40 күн ішінде өздерін ұстауға келіспесе, олар кінәлі деп танылып, ұсталған жағдайда өлім жазасына кесілуі мүмкін еді. Егер жергілікті ауылдар күдікті қылмыскерлерді тауып, сотқа өткізіп, айыптаса, олар жазаланды. Сол жақтан, Е. П. Томпсон сияқты тарихшылар қылмыс пен тәртіпсіздіктің жұмысшы және төменгі таптардың оларға таңылған зорлық-зомбылыққа берген әдеттегі жауабы екенін атап көрсетті. Томпсонның пікірінше, қылмыс элитаның мәртебесіне, мүлігіне және мүдделеріне қауіп келтіретін әрекет ретінде қаралып, жазаланды. Англияның төменгі таптарын жаппай өлім жазасы, колонияларға жер аудару және ескі соғыс кемелерінің қорқынышты түрмелеріне қамау арқылы бақылауда ұстады. Жазаны қатаңдату арқылы қорқыту мақсаты болды, реформаға мүдде болған жоқ.

Грузия қоғамы

Қалалық және ауылдық үлестіру, 1600–1801 жылдар
| Жыл | Қалалық | Ауылдық | Ауыл шаруашылығы емес | Ауыл шаруашылығы |
|---|---|---|---|---|
| 1600 | 8% | 22% | 70% | |
| 1700 | 17% | 28% | 55% | |
| 1801 | 28% | 36% | 36% | |
Дереккөзі: E. A. Wrigley, People, Cities and Wealth (1987) 170 бет.

Ауыл шаруашылығы

Ауыл шаруашылығындағы маңызды жаңалықтар егіншілікті өнімдірек етіп, адамдарды өнеркәсіп саласында жұмыс істеуге мүмкіндік берді. Британдық ауыл шаруашылығы революциясы технологиялық жаңалықтарды қамтыды, мысалы, Жетро Туллдің тұқым себу машинасы мол өнім алуға жағдай жасады, ал орта ғасырдан бері ауылдық қоғамды өзгертіп келген қоршау процесі тоқтатылмас күшке ие болды. Жаңа механикаландыруға әлдеқайда ірі егістік алқаптары қажет болды – бүгінде біз көріп отырған, қоршаулармен бөлінген егістіктердің тігізгендей орналасуымен сипатталатын Ұлыбритания ауылдық жерлерінің қалыптасуы осыдан туды.

Өнеркәсіптік революция

Тарихшылар өнеркәсіптік революцияның Ұлыбританияда 18 ғасырдың ортасында басталғанын айтады. Бар болған қалалар ғана емес, Манчестер, Шеффилд және Лидс сияқты шағын сауда қалалары да халық санының артуымен қалаларға айналды.

Орта тап пен тұрақтылық

XVIII ғасырда, әсіресе қалаларда, орта тап жылдам өсті. Жоғары деңгейде заңгерлер бірінші болып мамандандырылған білім беру және кәсіби бірлестіктер құрды, содан кейін медицина саласы да олардың ізін басты. Империялық саудамен айналысқан саудагерлер гүлденді. Вурхман (1992) жаңа қалалық элита екі типті қамтыды деп санайды: ұлттық қоғамға қатысқан ақсүйек капиталист және жергілікті қауымдастыққа бағытталған тәуелсіз буржуазия. 1790 жылдарға қарай, өзіндік әлеуметтік-мәдени сезімі бар, өзін-өзі жариялаған орта тап пайда болды. Ұлттық байлықтың өсуі, орта тапқа жоғары көтерілу мүмкіндігі, қалалану және азаматтық тұрақтылықтың нәтижесінде Ұлыбритания салыстырмалы түрде тыныш және тұрақты болды, әсіресе сол кезде Америка колонияларын, Францияны және басқа да елдерді қамқын қылған революциялар мен соғыстармен салыстырғанда. Француз революциясының саясаты британдық қоғамға тікелей ауысып, осындай күшті революцияны тудырмады, сондай-ақ Америка колонияларын жоғалту Ұлыбританияны күрт әлсіретпеді немесе құлатпады.

Дін

Тарихшылар діннің маңыздылығын, оның ішінде Англикандықтардың үстемдігін атап көрсетті. 1689 жылғы Толеранттылық заңы Азамат соғысы кезінде пайда болған, дәстүрлі емес протестанттық секталарға еркін дін тану құқығын берді. Баптистер, конгрегационалистер, методистер және квакерлер еркін дұға етуге мүмкіндік алды. Бұл топтар империяның кеңеюінен пайдаланып, Он үш колонияда қоныстанды, және Бірінші Ұлы оянудан кейін олар тез өркендеді. Қарапайым халықтың діни және моральдық бейжайдығына жауап ретінде методист уағыздаушылары адамдардың бір-біріне күнәларын жасырып айтуға және бір-бірін қолдауға шақыратын, сыныптарға бөлінген қауымдастықтар құрды. Олар сондай-ақ, өзінің тәжірибелерін бөлісуге және моральдық мінез-құлықты өзара бақылауға мүмкіндік беретін, «махаббат тойларына» қатысты. Методистердің кедей және жұмысшы табына жетудегі сәттілігі олардың назарын саяси наразылықтарға емес, рухани мақсаттарға шоғырландырды.

Мәдениет тарихы

Ғалымдар соңғы кезде әлеуметтік тарихтан гөрі мәдени тарихқа қарай ұмтылуда. Мәдениеттанудың негізгі назарында адамдардың тілі мен өз бейнесі жатыр. Ерекше маңызға тұтынушы қоғамының пайда болуы концепциясы ие. Орта және жоғарғы таптың әдет-ғұрыптары, талғамдары мен сәнін зерттеулер, сондай-ақ гендерлік, ұлттық және нәсілдік идентичностьтерді зерттеулер көбейіп келеді.

Виктория дәуірі

Виктория дәуіріндегі әлеуметтік өзгерістер кең ауқымды және маңызды болды, олардың іздері Ұлыбритания ғана емес, сонымен қатар 19-шы ғасырда Британияның ықпалында болған әлемнің көп бөлігінде қалды. Мүмкін, осы өзгерістер 20-шы ғасырдағы қоғамдағы ауқымды өзгерістерді де басып тастады; 20-шы ғасырдың көптеген дамуларының тамыры 19-шы ғасырда жатыр. Өнеркәсіптік революцияның технологиясы қоғамға зор әсер етті. Ғылыми жаңалықтар жаңа өндірістерді ғана емес, сонымен қатар өндірілген өнімдер мен қызметтерді де қоғамға енгізді. Англия халқы 1851 жылы 16,8 миллионнан 1901 жылы 30,5 миллионға жуық өсті. Шотландия халқы да 1851 жылы 2,8 миллионнан 1901 жылы 4,4 миллионға дейін тез өсті. Ирландия халқының саны 1841 жылы 8,2 миллионнан 1901 жылы 4,5 миллионнан астамға дейін тез азайды, мұның басты себебі Ұлы ашаршылық болды. Бұл кезеңде 15 миллионға жуық эмигрант Ұлыбританиядан шығып, көбінесе АҚШ, Канада және Австралияға қоныс аударды. Британ империясы тез кеңейіп, ғана емес, сонымен қатар уақытша әкімшілерді, сарбаздарды, миссионерлерді және бизнесмендерді тартты, олар елдеріне оралғанда империяны Ұлыбританияның бір бөлігі ретінде мақтан тұтатын. Мәдени тұрғыдан алғанда, грузин дәуірінің рационализмінен дін, әлеуметтік құндылықтар мен өнерге қатысты романтизм мен мистицизмге бет бұрылды. Бұл дәуір әлеуметтік және сексуалдық шектеулердің «викториялық» құндылықтарымен байланысты. Кедейлердің жағдайы үлкен өзгерістерге ұшыраған салалардың бірі. Англияның ең ұлы жазушылары Джейн Остин мен Чарльз Диккенстің шығармалары георгиандық және викториялық дәуірлердегі өмірдің айырмашылықтарын көрсетеді. Екі жазушы да адамдарды, қоғамды және күнделікті өмірдің егжей-тегжейін қызықтырады, бірақ Остин шығармаларында кедейлерге көңіл жеткізілмейді, себебі олар әлі де ауылдық кедейлер, алыс және орта таптың санасынан тыс болған. Диккенс үшін, бірнеше жылдан кейін, кедейлер оның басты тақырыбына айналды, өйткені ол олардың тағдырына өзі де тап болған. Кедейлер енді қалалық қоғамның ажырамас бөлігіне айналды, олардың өмірі мен қиындықтарына немқұрайлы қарауға болмайды. Индустрияландыру сол кездегі кәсіпкерлерге үлкен пайда әкелді, олардың табысы импорттық өніммен бәсекелескен шаруаларға және жер иелерінің байлығы бизнес байлығынан маңыздырақ бола бастаған аристократияға қарсы қойылды. Британдық таптық жүйе жаңа және ескі байларды, білікті және білікті емес жұмысшыларды, ауылдық және қалалық тұрғындарды және тағы да басқаларын қарама-қарсы қоятын күрделі иерархия құрды. Индустрияландыруға қарсы алғашқы шабуылдардың бірі – люддиттердің машиналарын жоюы болды, бірақ бұл фабрика жағдайларымен байланысты емес, машиналар шебер жұмысшылардың қолмен жасаған өнімдеріне қарағанда зығырды тез және арзан өндіргенімен байланысты болды. Армия Ланкашир және Йоркшир сияқты люддит қызметіне шақырылды, және бір кезде Испаниядағы Наполеонмен күрескен британдық сарбаздардан гөрі люддиттерді бақылауға көбірек сарбаз жұмылдырылды. Виктория дәуірінің көптеген жаңа зауыттарының және оларға қызмет көрсету үшін бой көтерген айналасындағы қоғамдардың нашар, қауіпті және қысымшылық жағдайлары наразылықтың маңызды мәселесіне айналды, жұмысшылар өздерінің еңбек жағдайларын жақсарту үшін кәсіподақтар құра бастады. Алғашқы кәсіподақтар қорқыныш пен сенімсіздік тудырды, оларды тыйым салудың жолдары іздестірілді. Ең танымал оқиға – 1834 жылғы Толпудл шейіттерінің оқиғасы, кәсіподақ құруға жасалған алғашқы әрекет, оның мүшелері негізсіз айыппен сотталып, кінәлі деп танылып, Австралияға жер аударылды. Сот үкіміне қарсылық білдіріліп, олар көп ұзамай босатылды, бірақ кәсіподақтар әлі де қауіп-қатерде болды. 1868 жылы TUC құрылғаннан кейін және 1871 жылы Кәсіподақ туралы заң қабылданғаннан кейін ғана кәсіподақ мүшелігі заңды деп есептелді. Жұмыс жағдайларын жақсарту үшін көптеген заңдар қабылданды, соның ішінде жұмыс уақытын қысқарту үшін 1847 жылғы Он сағаттық заң, және олар 1901 жылғы Зауыттық заңмен аяқталды. Бұл заңдардың көптегені Ұлыбританияның ауыл шаруашылығындағы дағдарыстың салдарынан туды. 1873 жылдан бастап 1896 жылға дейін көптеген шаруалар мен ауыл жұмысшылары тұрақты табыс табу үшін күшті күш жұмсады. Бидай бағасының және жер өнімділігінің төмендеуі салдарынан көптеген отандастар өркендеуге үміт артып қалды. Британ парламенті шаруалар мен жұмысшыларға едәуір көмек көрсеткенмен, көптеген адамдар жалға берілетін тұрғын үйдің құны тым жоғары, жалақысы тым төмен және жұмысшылардың жұмыс уақыты олардың табысына шамадан тыс екенін айтты. Нәтижесінде, көптеген жұмысшылар өздерінің алаңдаушылықтарын білдіру үшін кәсіподақтарға жүгінді, және жоғарыда аталған заңдардың нәтижесінде, олар белгілі бір табысқа қол жеткізді. Виктория дәуірінде қоршаған орта және денсаулық сапасы жақсарды; тамақтану сапасының да рөлі болуы мүмкін, бірақ бұл туралы пікірлер әртүрлі. Кәріз жүйелері жақсартылды, сонымен қатар ішу суының сапасы да жақсарды. Денсаулық жағдайы жақсарғандықтан, аурулар жеңіл жұқтырылды және олардың таралуы азайды. Технология да жақсарды, себебі халық медициналық технологияға жұмсауға көбірек қаражаты болды (мысалы, босану кезінде өлімді болдырмау техникалары, нәтижесінде әйелдер мен балалардың өмір сүру деңгейі артты), бұл ауруларға қарсы жаңа емдерге де әкелді. Дегенмен, 1848–49 жылдары Лондондағы холера эпидемиясы 14 137 адамның өмірін алды, ал 1853 жылы 10 738 адам қайтыс болды. Бұл аномалияның себебі ескі кәріз жүйелерін жауып, олардың орнына жаңа кәріз жүйелерін салу болды.

Байланыс және жол жүру

Байланыс жылдам жақсарды. Кафедралық вагондар, каналдық кемелер, бу кемелері және ең бастысы – темір жолдар адамдардың, тауарлардың және идеялардың қозғалысын жылдамдатты. Жаңа байланыс тәсілдері өте жылдам, тіпті дер кезінде жұмыс істеді, оның ішінде телеграф, телефон және трансокеандық кабель. Пойыздар демалыс орнына айналған жерлерді, әсіресе теңіз жағалауындағы курорттарды ашты. 1871 жылғы «Мемлекеттік демалыс күндері» заңы орта тапқа арналған бірнеше белгілі демалыс күндерін енгізді. Уортинг, Брайтон, Морекамб және Скарборо сияқты тыныш балықшы ауылдарына көптеген саяхатшылар барып, оларды ірі туристік орталықтарға айналдырды, ал Томас Кук сияқты кәсіпкерлер отандық және шетелдік туризмді ұйымдастыруды пайдалы бизнес-модель деп санады. «СС Ұлыбритания» және «СС Ұлы Батыс» сияқты бу кемелері халықаралық саяхатты оңайлатты, сонымен қатар сауданы дамытты, сондықтан Ұлыбританияға бұрынғы замандағы сәнді заттар ғана емес, Солтүстік Америка мен Австралиядан астық және ет сияқты қажетті тауарлар да импортталды. Байланыс саласындағы тағы бір маңызды жаңалық – Penny Black, бірінші пошта маркасы, ол хат жіберілген қашықтығына қарамастан, пошта бағасын біркелкілендірді. Виктория дәуіріндегі адамдар ғылым мен прогреске қызығушылық танытып, технологияны жақсартқандай, қоғамды да жақсартуға болатынына сенді. Сальтер үлгілі қаласы және оған ұқсас қалалар жақсы санитарлық жағдайлармен және көптеген азаматтық, білім беру және ойын-сауық мекемелерімен жоспарланған орта ретінде салынды, бірақ онда паб болмады, ол наразылықтың ошағы деп есептелді. 1848 және 1869 жылдарғы «Халық денсаулығы» заңдарының нәтижесінде ескі қалалардың тығыз және лас көшелерінде де санитарлық реформалар жасалды, ал жарнаманың салыстырмалы түрде жаңа құбылысында сабын басты өнім ретінде көрсетілді. Виктория дәуіріндегі адамдар сонымен қатар көптеген қайырымдылық және көмек көрсету ұйымдары арқылы қоғамды жақсартуға тырысты, мысалы, «Құтқару армиясы», RSPCA және NSPCC, сонымен қатар Флоренс Найтингейл сияқты адамдар қоғамдық өмірдің салаларын реформалауға ұмтылды. Тағы бір жаңа институт – Роберт Пилдің «пилерлері», ең алғашқы ресми полиция күштерінің бірі.

Әйелдер мен отбасы

Реформаторлар әйелдерге көбірек құқықтар алу үшін көптеген қозғалыстар ұйымдастырды; дауыс беру құқығы келесі ғасырға дейін келмеді. 1882 жылғы «Некедегі әйелдердің мүлігі туралы» заң әйелдер үйленген кезде өз мүліктеріне құқығынан айырылмағанын және кедейлік қорқынышы болмай ажыраса алатынын қамтамасыз етті, бірақ 19 ғасырда ажырасу көңілке қарсы және өте сирек болды. Виктория дәуірінде «балалық шақ ойлап табылды» деу артық болса да, олар оны өмірдің ең маңызды кезеңі деп санады. Бұл тенденция отбасы мөлшерінің кішіреюіне қатысты, бұл қазіргі заманғы ішкі бағытталған отбасылардың өсуімен, нәрестелер өлімінің төмендеуімен және өмір сүру ұзақтығының артуымен байланысты болды. Заңнама балалардың жұмыс уақытын қысқартып, ең төменгі жұмыс жасын көтерді, ал 1870 жылғы «Бастауыш білім беру туралы» заң барлық балаларға арналған бастауыш білім берудің негізін қалады. Жергілікті өкімет сайлауларында 1869 жылғы Муниципалдық сайлау құқығы туралы заң бойынша үйленбеген әйелдер дауыс беру құқығын алды. Бұл құқық 1894 жылғы Жергілікті басқару туралы заңда бекітіліп, кейбір үйленген әйелдерге де таратылды. 1900 жылға қарай Англияда жергілікті өкімет сайлауларында 1 миллионнан астам әйел тіркелген.

Ажырасу

1857 жылға дейін Ұлыбританияда әйелдер күйеулерінің экономикалық және құқықтық бақылауында болды, ал ажырасуға қол жеткізуге шамасы жоқ еді. Ол үшін шамамен 200 фунт стерлинг тұратын, тек ең байлар ғана көтере алатын жеке Парламент актісі қабылдануы керек болды. Зина жасау, тастап кету немесе қатыгездік көрсету себептерімен ажырасуға қол жеткізу өте қиын болды. Бірінші маңызды заңнамалық жеңіс 1857 жылғы Некелік істер туралы заңмен келді, ол Англия шіркеуінің күшті қарсылығына қарамастан қабылданды. Жаңа заң ажырасуды шіркеудің қарауынан алып, сот ісіне айналдырды, ал барлық істерді қарау үшін Лондонға жаңа азаматтық сот құрылды. Процесс әлі де шамамен 40 фунтқа тұратын, бірақ енді орта тапқа қол жетімді болды. Сот арқылы ажырасу алған әйел толыққанды азаматтық құқықтарына ие, тәуелсіз әйел мәртебесіне ие болды. 1878 жылы қосымша түзетулер енгізілді, ол жергілікті әділет судьялары арқылы қаралатын ажырасуларға мүмкіндік берді. Англия шіркеуі 1973 жылғы Некелік істер туралы заң қабылданғанша, одан әрі реформаларды тоқтатты.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Эдвардтық идеалдар 1901–1914 жылдары біршама либералды болды, бірақ қоғамды шын мәнінде Ұлы соғыс өзгертті. Әскери қызмет елде дәстүрлі түрде көптеген адамдарды жұмысқа орналастырған емес, соғыс басталғанда тұрақты армияда 247 000 адам болды. 1918 жылға қарай армияда шамамен бес миллион адам болды, ал жаңадан құрылған RNAS және RFC-ден жасақталған Корольдік әуе күштері соғысқа дейінгі армиямен шамалас болды. Шамамен үш миллион қаза тапқандар "жоғалған ұрпақ" деп аталды, және мұндай үлкен сандар қоғамды сөзсіз жаралады; алайда, кейбір адамдар олардың құрбандығы Ұлыбританияда лайықты бағаланбағанын сезінді, Зигфрид Сассонның "Блайтерс" сияқты өлеңдері үй ішіндегі білімсіз патриотизмді сынады. Әскерге шақыру түрлі әлеуметтік топтардан, сондай-ақ империяның түкпір-түкпірінен келген адамдарды біріктірді, және бұл араласу соғыстан кейін әлеуметтік өзгерістерді үдетуге қабілетті теңдестіруші күш ретінде қарастырылды.

1920-шы жылдар

Өткен ғасырдың әлеуметтік реформалары ХХ ғасырда жалғасты, 1900 жылы Еңбек партиясы құрылды, бірақ бұл 1922 жылғы жалпы сайлауға дейін елеулі жетістікке қол жеткізе алмады. Ллойд Джордж Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін "ұлт қазір қызған күйде" екенін айтты, ал оның 1919 жылғы Тұрғын үй заңы арзан бағадағы кеңес үйлеріне жол ашты, бұл адамдарға Виктория дәуірінің қала орталықтарындағы шалап-шалап үйлерден көшуге мүмкіндік берді. Дегенмен, шалап-шалап үйлер бірнеше жылға созылды, трамвайлар көптеген үйлерге дейін электрлендірілді. 1918 жылғы Халықты өкілдік ету туралы заң үй иесі әйелдерге дауыс беру құқығын берді, ал 1928 жылы толық тең сайлау құқығына қол жеткізілді. Соғыстан кейін көптеген жаңа азық-түлік өнімдері қалыпты үй шаруашылығына қол жетімді болды, олардың ыңғайлылығы үшін танымал брендтер жарнамаланды. Қызметшілердің жетіспеушілігі ас үйде сезілді, бірақ енді тәжірибелі аспаздың қиын десерттер мен пудингтерге сағаттар жұмсаудың орнына, жалғыз жұмыс істейтін қарапайым үй шаруасы банкалардағы немесе тез араластырылатын ұнтақтардағы дайын тағамдарды сатып ала алатын болды. Брендтік, ұсақ ұнтақталған сұлыдан жасалған таңғы ас қамыры енді 20 минут емес, 2 минутта пісірілуі мүмкін еді. Америкалық стильдегі құрғақ жармалар орта таптың қамыры мен бекон-жұмыртқасына, сондай-ақ кедейлердің наны мен маргариніне қарсы күресе бастады. Көшедегі сатушылардың саны азайды. Дүкендер жаңартылды, шыбықтар жоғалып, ашық тұрған печенье мен тұршылардың бөшкелері де болмады. Бакалея және ет дүкендері жаңа ет, балық және көкөністермен қатар, көбірек консервіленген және банкадағы тауарларды ұсынды. Соғыс кезіндегі кемелердің жетіспеушілігі таңдауды қысқартқан болса, 1920 жылдары әлемнің түкпір-түкпірінен, әсіресе жемістерден көптеген жаңа тағам түрлері импортталды, сонымен қатар сапасы, қаптамасы және гигиенасы жақсарды. Орта таптың үйлерінде енді мұздатқыштар немесе электрлік тоңазытқыштар болды, бұл тағамды жақсы сақтауға және үлкен көлемде сатып алуға мүмкіндік берді.

Ұлы депрессия

1920-жылдардың салыстырмалы түрде гүлденуі 1930 жылға қарай әлемдік дағдарыстың бір бөлігі болған экономикалық төмендеуге ұшырады. Ең ауыр соққыны Англияның солтүстігі мен Уэльс көрді, онда кейбір аймақтарда жұмыссыздық 70%-ға жетті. 1926 жылы кеншілерді және олардың азайған жалақысын қолдау мақсатында жалпы ереуіл жарияланды, бірақ ол сәтсіз аяқталды. Бұл ереуіл британдық көмір өнеркәсібінің баяу құлдырауының бастамасы болды. 1936 жылы екі жүз жұмыссыз адам Джарроу қаласынан Лондонға жаяу жолға шығып, өнеркәсіптік кедейліктің ауыр жағдайын көрсетуге тырысты, бірақ Джарроу шеруінің нәтижесі шамалы болды және өнеркәсіптік жағдайлар 1940 жылға дейін жақсармады. Джордж Оруэллдің "Виганға апаратын жол" атты кітабы сол кездегі қиындықтардың көңіл көншітпейтін суретін береді.

Халық соғысы: 1939-45

Соғыс "халық соғысы" болды, онда әр партия, әр топ, әр аймақ және әр мүдде қатысты, айқын қарсылық өте аз болды. Ол "алдамшы соғыс"пен, шайқас аз болғанмен басталды. Әуе шабуылынан қорқу салдарынан әйелдер мен балалар Лондоннан және басқа да әуе шабуылдарына ұшырауы мүмкін қалалардан елге көшіріліп, эвакуацияланды. Көпшілігі бірнеше айдан кейін қайтып келді және соғыс аяқталғанға дейін қалаларда тұрды. Бұл соғыстағы әскери қазалардың саны алдыңғы соғысқа қарағанда екі есе азайды, бірақ әуе соғысының жетілуі азаматтық құрбандардың көп болуына әкелді және шетелдегі соғыс үйге жақын сезілді. Британияның "жеке тұрған" соғыстың алғашқы жылдары және Британия әуе шабуылынан зардап шеккен кезде қалыптасқан "Блиц" рухы, өткен онжылдықтағы дау-дамайлардан кейін ұлтты біріктіруге көмектесті, ал "Жеңіс үшін қаз" сияқты науқандар ұлттың ортақ мақсатын анықтауға септігін тигізді. Халықты азықтандыру үшін ауыл шаруашылығына басымдық беру кейбір адамдарға алғаш рет ауыл өмірімен танысуға мүмкіндік берді, ал әйелдер соғыста маңызды рөл атқарды, олардың ішінде "Ауыл қыздары" да бар еді. Жарты миллионнан астам әйел қарулы күштерде қызмет етті, болашақ патшайым Елизавета ханшайым да олардың қатарында болды, ол жүк көлігінің жүргізушісі ретінде ATS әскерінің формасын киді.

Қатаң шаралар: 194551

1945 жылы Лейбористік партияның жеңісі жиналған наразылықты білдірді. Барлық британдықтардың "Халық соғысына" бірігіп қатысқандығы және барлығының сыйлыққа лайық екендігіне деген мықты сенім сайлаушыларды қоздырды. Бірақ Қаржы министрлігі банкротқа жақын болды және Лейбористтердің ұлттандыру бағдарламалары өте қымбатқа түсті. Соғысқа дейінгі өркендеу деңгейі 1950 жылдарға дейін қайта оралмады. Бұл кезең "Қарқынды үнемдеу дәуірі" деп аталды. Ең маңызды реформа – 1948 жылдың 5 шілдесінде Ұлттық денсаулық сақтау қызметінің құрылуы болды. Ол елдегі әрбір адамға, табысына қарамастан, дүниеге келгеннен бастап қабірге дейін күтім жасауға уәде берді. Соғыс кезеңіндегі азық-түлік рационированиесі жалғасты және оның шегі нанға дейін кеңейтілді. Соғыс жылдары үкімет мұзқаймаққа тыйым салды және шоколад, тәттілер сияқты азықтарды рациондады; тәттілер 1954 жылға дейін рациондалды. Көптеген адамдар шағымданып бақты, бірақ ең кедейлер үшін рациондау пайдалы болды, себебі олардың рациондық тамақтануы соғысқа дейінгі тамақтануларынан көбірек қоректік құндылыққа ие болды. Үй шаруашылықтарындағы әйелдер үнемдеу шараларына қарсылық көрсетті. Консерваторлар өз мүмкіндігін көріп, социализмге, үнемдеуге, рациондауға және экономикалық бақылауға шабуыл жасап, өздерінің беделін қайта жаңартты және 1951 жылы қайтадан билікке келді.

1950 жылдардың өркендеуі

1950 жылдан кейін өркендеу қайта келген соң, британдықтар отбасылық өмірге көбірек мән берді. Соғыстан кейін демалыс мүмкіндіктері көбірек адамдарға қолжетімді болды. 1930 жылдары алғаш рет ашылған демалыс лагерлері 1950 жылдары танымал демалыс орындарына айналды, сонымен қатар адамдардың жеке хоббилерін қуу үшін қаржылық мүмкіндіктері арта түсті. Би-Би-Си телеарнасының алғашқы эфирі 1953 жылы Елизавета II-нің тәж кию рәсімімен үлкен дамуға ие болды, шамамен жиырма миллион көрерменді қамтыды, бұл орта таптың телевизор сатып алуына түрткі болды. 1950 жылы халықтың 1% телевизорға ие болса, 1965 жылы бұл көрсеткіш 75%-ға жетті. 1950 жылдан кейін үнемдеу саясатының аяқталуы және тұтынушылар сұранысының артуы лейбористік партияның тұтынушылықты өзі қадағалаған социализмге қарсы деп санап, қанағаттанбауына себеп болды. Кішкентай аудандық дүкендер көбінесе дүкендер желісімен және үлкен сауда орталықтарымен алмастырылды, олардың тауарларының ассортименті кең, жарнамасы тартымды және жиі жеңілдіктер ұсынылатын. Автомобильдер британдық өмірдің маңызды бөлігіне айналды, қала орталықтарында көлік қанағаттанбауышылық пайда болды және көптеген басты жолдар бойында шашыраңқы құрылыстар өркендеді. Осы мәселелер елді қорғау үшін «жасыл белдеу» идеясының пайда болуына әкелді, себебі жаңа тұрғын үйлер салу салдарынан ауылдық жерлерге қауіп төнді.

1960 жылдар

1960 жылдары жастардың бастауымен көзқарастар мен құндылықтардың күрт өзгеруі байқалды. Бұл – дүниежүзілік құбылыс болды, онда британдық рок музыканттары, әсіресе The Beatles халықаралық деңгейде маңызды рөл атқарды. Жастар арасында, әсіресе The Rolling Stones сияқты топтардың музыкасын тыңдаған жастардың талап еткен жаңа сексуалдық еркіндікке қатысты пікірлер қақтығысқа толы болды. Сексуалдық мораль бұрынғы табу немесе аморальды деп есептелген сексуалдық мінез-құлық пен жеке бастың таңдауларын қабылдауға қарай өзгерді. Ерекше оқиға – 1960 жылы Penguin Books баспасында Д.Х. Лоуренстің «Леди Чаттерлидің ғашығы» романының жарық көргені. Алғаш рет 1928 жылы басылған бұл романның 1960 жылы қолжетімді, арзан бағадағы қағаздық нұсқасы сотқа шақыруға себеп болды. Сотта айыптау тарапынан қойылған «Сіздің әйеліңіз немесе қызметшілеріңіз осы кітапты оқығанын қалап бағасыз ба?» деген сұрақ қоғамның қаншалықты өзгергенін және кейбір адамдардың осы өзгерісті байқамағанын көрсетті. Бұл кітап сексуалдық көзқарастың жалпы жеңілдеуіне бастаған алғашқы қадамдардың бірі саналды. Сексуалдық революцияның басқа да элементтеріне таблетканың (контрацептивтердің) пайда болуы, Мэри Куанттың мини-юбкасы және 1967 жылы гомосексуализмнің заңды деп танылуы жатты. Ажырасу және аборттардың саны артты, әйелдердің бостандық қозғалысы жандана түсті, олардың күш-жігері 1975 жылы тең еңбекақы және жыныстық дискриминацияға қарсы заңдарды қабылдауға ықпал етті. 1960 жылдар – биліктің қағидаларын сақтамау дәуірі болды, сатиралық бумды өздерінің аға буынына қарсы шабуыл жасауға дайын адамдар бастады. Поп-музыка жастардың өзін-өзі көрсетуінің басты құралына айналды, ал The Beatles және The Rolling Stones сияқты топтар жастар мәдениетінің көшбасшылары ретінде қарастырылды. Модтар, роккерлер, хиппилер және скинхедтер сияқты жастар субмәдениеттері көріне бастады. Білім берудегі реформалар классикалық гимназиялардың (grammar school) жойылуына әкелді. Жалпы білім беретін мектептердің (comprehensive school) құрылуы білім беру жүйесін теңдікке бағытталған етуді мақсат етті, сондай-ақ жоғары білім алуға ниет білдірген адамдардың саны арта түсті. 1950-1960 жылдары Ұлыбританияға, негізінен Кариб теңізіндегі бұрынғы британдық колонияларынан, Үндістан мен Пәкістаннан адамдардың көші-қоны ұлғайды, бұл нәсілшілдікке әкелді. Бұл жаңа келгендердің британдық қоғамға тигізер әсері туралы алаңдаушылық тудырды (ең танымал мысалы – Энох Пауэллдің «Қан өзендері» сөзі), соның салдарынан бірнеше нәсілдік қақтығыстар болды. Ұзақ мерзімде, әртүрлі мәдениеттердің өкілдері елге сәтті интеграцияланып, олардың кейбіреулері жоғары лауазымдарға көтерілді.

1980 жылдар

1980 жылдарығы маңызды өзгерістердің бірі – көптеген адамдарға мемлекеттік тұрғын үйлерін сатып алу мүмкіндігі берілді, нәтижесінде көптеген адамдар мүдделі тараптар қоғамында жылжымайтын мүлік иелеріне айналды. Сонымен қатар, консерватор Маргарет Тэтчер өзінің ашкере жауы – кәсіподақтардың ықпалын әлсіретті. 1980 жылдардағы экологиялық қозғалыстар қарқынды шаруашылыққа назар аудармай, органикалық шаруашылықты және ауылды қорғауды қолдады. 20 ғасырдың екінші жартысында Ұлыбританияда діни сенім айтарлықтай төмендеді, тіпті иммиграция мен саяхат арқасында христиан емес діндердің өсуіне қарамастан (Ұлыбританиядағы ислам туралы қараңыз). Англия шіркеуіне барушылар саны ерекше азайды, бірақ Elim және AOG сияқты харизматикалық шіркеулер дамып келеді. 21 ғасырдың басында жексенбі күнін арнайы сақтау жөніндегі қозғалыс күшін жойған сияқты көрінді.

1990 жылдар мен жаңа мыңжылдық

1980-ші жылдары экономикалық либерализмнің қайта жандануынан кейін, 20-шы ғасырдың соңғы онжылдығы британ қоғамында әлеуметтік либерализмнің кеңінен қабылдануымен ерекшеленді, бұл негізінен әлеуметтік тұрғыдан трансформациялық 1960-шы жылдары туған ұрпақтың күшті ықпалына байланысты. 1990 жылы сауалнамаға қатысқан британдықтардың 69% гомосексуализмді моральдық тұрғыдан дұрыс емес деп санайтын, ал онжылдықтың соңына қарай бұл көрсеткіш жартысына дейін төмендеді. Сонымен қатар, гомосексуалистік қатынасқа келісім берудің жас шегі гетеросексуалдық қатынасқа сәйкес 16 жасқа дейін төмендетілді. 1997 жылы Уэльс ханшайымы Диананың қазасы қоғамның қайғыға қатысты көзқарастарының өзгергенін көрсетті, оның өлімінен кейін болған бұрын-соңды көрілмеген жаппай халықтың қайғысы ұлттық сананың өзгеруін бейнеледі. 2016 жылғы Еуропалық Одаққа мүшелік туралы референдумда "қолдаудан бас тарту" науқанының күтпеген жеңісіне экономиканың деиндустриализациясы мен жаһандануынан пайда тапқандар мен "қалғандардың" арасындағы байлықтың өсуі себеп болды. Бұл Англияда әлеуметтік көзқарастар мен ұстанымдары күрт өзгешеленетін "екі елдің" пайда болуы туралы кең пікірталасқа бастады.

Тарихнама

Орта ғасырлардағы әлеуметтік тарихты негізінен Эйлин Пауэр, Х. С. Беннетт, Амброз Рафтис, Родни Хилтон және Сильвия Трупп 1960 жылдары Жаңа әлеуметтік тарихтың пайда болуына дейін дамытты. Бёрчардт (2007) ағылшын ауылдық тарихының жай-күйін бағалап, ауыл шаруашылығының экономикалық тарихымен негізінен айналысатын "ортодоксалды" мектепке назар аударады. Ортодоксалды тарихшылар ауыл шаруашылығы революциясынан бері өндіріс пен өнімділіктің өсуін сандық тұрғыдан өлшеу және түсіндіруде "қол жеткізген үлкен табыстарға" тоқталады. Осыған қарсы, ауыл шаруашылығының дамуының, әсіресе жерді қоршаудың теріс әлеуметтік салдарына баса назар аударған қарсы пікір туды. ХХ ғасырдың соңында "Ауыл тарихы" журналымен байланысты жаңа мектеп пайда болды. Алун Хоукинс басшылық ететін бұл мектеп Ұлыбританияның ауылдық аймақтарын кең ауқымды әлеуметтік тарихпен байланыстырады. Бёрчардт 20-ғасырдағы ауыл өмірін қалыптастырған мәдени және көрнекілік аспектілеріне көбірек назар бөлетін ауылдық аймақтардың жаңа тарихын жазуға шақырады.

Халықтың денсаулығы

Берридж, Вирджиния. "Денсаулық және медицина" Ф. М. Л. Томпсон, ред., Ұлыбританияның Кембридж әлеуметтік тарихы, 1750–1950, 3-том, Әлеуметтік агенттіктер мен мекемелер, (1990). 171–242 беттер. Черри, Стивен. Ұлыбританиядағы медициналық қызметтер және аурухана, 1860–1939 (1996) үзінді және мәтіндік іздеу. Хоу, Г. М. Адамдар, орта, өлім және ауру: ғасырлар бойғы Ұлыбританияның медициналық географиясы (Уэлс университеті баспасы, 1997). Наг, Д. Он жетінші ғасырдағы Англиядағы халық медицинасы (Боллинг Грин штаты университеті баспасы, 1988). Портер, Рой. Саяси денелер: ауру, өлім және дәрігерлер Британияда, 1650–1900 (Корнелл университеті баспасы, 2001). Онлайн шолу. Портер, Рой және Дороти Портер. Ауру мен денсаулықта: британдық тәжірибе, 1650–1850 (1988). Портер, Рой. Ақыл-ойдың шеңгелі: Англиядағы ақылсыздық және психиатрия, қайта орнатудан регенттікке дейін (1987). Райли, Джеймс С. Ауру емес, өлген емес: өлім-жітімнің төмендеу кезеңінде британдық жұмысшылардың денсаулығы (Джонс Хопкинс университеті баспасы, 1997). Вол, Энтони С. Қауіпті өмірлер: Викториялық Ұлыбританиядағы халық денсаулығы (1983).

Тарихнама

Бершардт, Джереми. "Ауыл шаруашылығы тарихы, ауылдық тарих немесе елді мекен тарихы?" Тарихи журнал 2007 50(2): 465–481. Хоук, Гэри. "Өнеркәсіптік революцияны қайта қарау" Патрик О'Брайен мен Роланд Квиноның ред. "Өнеркәсіптік революция және британдық қоғам" (1993) 54–78 бб. Каннер, Барбара. Ағылшын әлеуметтік тарихындағы әйелдер, 1800–1914: Зерттеу жөніндегі нұсқаулық (2 том, 1988–1990). 871 б. Навикас, Катрина. "Класс не болды? Ұлыбританиядағы еңбек және ұжымдық әрекеттердің жаңа тарихы", Social History, мамыр 2011, 36-том, 2-шық, 192–204 бб. Томпсон, Э. П. "Э. П. Томпсонның ең қажетті еңбектері" (2001). 512 б. 19 ғасырдағы жұмысшы табы туралы аса ықпалды эсселер. Уилсон, Адриан, ред. "Әлеуметтік тарихты қайта қарастыру: ағылшын қоғамы, 1570–1920 және оның түсіндірмесі" (1993). 342 б.