Кіріспе
Ұйқыдан оянғаннан кейінгі физиологиялық жағдайдың нашарлауы
Sleep inertia is a physiological state of impaired cognitive and sensory motor performance that is present immediately after awakening. It persists during the transition of sleep to wakefulness, where an individual will experience feelings of drowsiness, disorientation and a decline in motor dexterity. Impairment from sleep inertia may take several hours to dissipate. In the majority of cases, morning sleep inertia is experienced for 15 to 30 minutes after waking. Sleep inertia is of concern with decision making abilities, safety critical tasks and the ability to operate efficiently soon after awakening. In these situations, it poses an occupational hazard due to the cognitive and motor deficits that may be present.
Ұйқы инерциясы – ұйқыдан оянғаннан кейін бірден пайда болатын, когнитивтік және сенсорлық-моторлық қабілеттердің нашарлауының физиологиялық жағдайы. Ол ұйқыдан ояну кезеңінде сақталады, онда адам шаршаңқылық, бағдаршатассыздық және моторлық шеберліктің төмендеуін сезінеді. Ұйқы инерциясынан туындаған бұзылу бірнеше сағатқа созылуы мүмкін. Көбінесе таңғы ұйқы инерциясы оянудан кейін 15-30 минутқа дейін сақталады. Ұйқы инерциясы шешім қабылдау қабілетіне, қауіпсіздікке қатысты жұмыстарға және оянудан кейін тиімді жұмыс істеуге кедеріл келтіреді. Осындай жағдайларда, когнитивтік және моторлық кемшіліктердің болуына байланысты, ол кәсіби қауіп тудырады.
Sleep inertia is a physiological state of impaired cognitive and sensory motor performance that is present immediately after awakening. It persists during the transition of sleep to wakefulness, where an individual will experience feelings of drowsiness, disorientation and a decline in motor dexterity. Impairment from sleep inertia may take several hours to dissipate. In the majority of cases, morning sleep inertia is experienced for 15 to 30 minutes after waking. Sleep inertia is of concern with decision making abilities, safety critical tasks and the ability to operate efficiently soon after awakening. In these situations, it poses an occupational hazard due to the cognitive and motor deficits that may be present.
Себептер
Зерттеулер көрсеткендей, 3-ші сатыдағы ұйқыдан, баяу толқынды ұйқыдан (SWS) кенеттен ояну, 1, 2 немесе REM ұйқы сатыларынан оянуға қарағанда көбірек ұйқы инерциясын тудырады. Бұрынғы ұйқы жетіспеуі баяу толқынды ұйқыға (SWS) жұмсалатын уақыттың үлесін арттырады. Сондықтан, бұрын ұйқы жетіспеуінен зардап шеккен адамның ұйқы инерциясын сезіну ықтималдығы жоғары. Зерттеулер көрсеткендей, адамдар оянғанда миға қан ағынының төмендеуін сезінеді. Миға қан ағыны деңгейі (CBF) және миға қан ағыны жылдамдығы (CBFV) күндізгі деңгейге жететіндей деңгейге көтерілуіне 30 минутқа дейін уақыт қажет.
Емдеу және қарсы шаралар
Ұйқының салдарынан туындайтын жайсыздықтарды жеңілдетудің әртүрлі жолдары зерттелді. Дәрі-дәрмектерге деген қажеттілік медицина қызметкерлері, шұғыл жағдайларда жұмыс істейтіндер және әскери қызметкерлер сияқты ұзақ жұмыс кезеңдерін істейтін мамандар үшін ұйқының салдарынан туындайтын қауіптерге байланысты. Шақыруға дереу жауап беруге тиіс осы мамандардың моторлық функциясы мен ойлау қабілеті жұмыс орнында қауіпті жағдайларға әкелуі мүмкін. Төменде ұйқының салдарынан туындайтын жайсыздықтармен күресу үшін ұсынылған әдістердің кейбіреулері келтірілген.
Ұйқы
Адам ұйқыдан айырылған кезде, қайта ұйықтау ақыл-ой және дене шаршаңқысын азайтуға мүмкіндік береді, бірақ сонымен қатар ұйқы инерциясын да тудыруы мүмкін. Ұйқы инерциясын азайту үшін, адам баяу толқынды ұйқының терең сатыларынан оянбауы керек. Баяу толқынды ұйқы ұйықтағаннан кейін шамамен 30 минуттан соң басталады, демек, ұйқы баяу толқынды ұйқы кезінде оянудың алдын алу және ұйқы инерциясын күшейту үшін 30 минуттан кем болуы тиіс. Бұған қоса, қысқа ұйқыдан өзінен ояну, мәжбүрлі оянуға қарағанда ұйқы инерциясының бағдаршаздығын жеңілдетеді, бірақ бұл нәтижелер ұйқыдан кейінгі оянудың мәнін одан әрі зерттеуді қажет етеді.
Кофеин
Кофеин – қан-ми тосқауелін (қан-мұғза кедергісін) өткізе алатын ксантин туындысы, сонымен қатар ең көп қолданылатын стимуляторлық зат, емдік қасиеттерімен әртүрлі тағамдар мен сусындардың құрамында кездеседі, оның ішінде шай, кофе, газдалмаған сусындар және шоколад. Кофеин кофе немесе шайда мидағы аденозин рецепторларын бұғаттау арқылы стимуляциялық әсерін көрсетеді. Аденозин рецепторларына қарсы әрекет ете отырып, кофеин мидағы аденозиннің жиналуын шектейді және сергектік пен назарды арттырады. Алдыңғы зерттеулер көрсеткендей, қысқа ұйқы алғанға дейін кофеін ішу ұйқыдан кейінгі шаршаңқылықты (ұйқы инерциясын) азайтуға көмектеседі. Дегенмен, жеке адамның кофеін тұтыну мөлшері мен оған төзімділігі ұйқы инерциясының белгілерін азайтудағы тиімділігінің айырмашылығына әсер етуі мүмкін.
Жарық
Күн шығуымен берілетін табиғи жарық ұйқы инерциясының әсерін азайтуға көмектесуі мүмкін. Таңға қарай жарықтың артуын имитациялаған зерттеулер кортизолдың ояну реакциясын (ОАЖ) күшейтуге болатынын көрсетті. ОАЖ – оянудан кейін қандағы кортизол деңгейінің күрт өсуі, бұл сергек ойлау қабілетіне қайта оралумен байланысты.
Басқа
Ұйқы инерциясының әсерін азайтуға мүмкіндік беретін тағы бір шара – дыбыс және температура. Желкен дыбыстардың болуы және аяқ-қол температурасының күрт төмендеуі ұйқы инерциясы белгілерін жеке-жеке қайтаруға көмектеседі деген орташа дәрежедегі дәлелдер бар. Дыбыс, әсіресе музыка, ояну кезінде назарды күшейтуге және ұйқылылық сезімін азайтуға көмектеседі деп саналады. Аяқ-қол температурасының төмендеуі ояну кезінде денеден жылудың кетіп қалуын болдырмауы мүмкін, бұл дене температурасының күндізгі қалыпты деңгейге оралуына жағдай жасайды.