Сүбэдэй: Моңғол империясының көрнекті қолбасшысы

Кіріспе

Шыңғыс хан мен Өгедей ханның қол астындағы моңғол генералы Субутай (классикалық моңғол тілінде: Sübügätäi немесе Sübü'ätäi; қазіргі моңғол тілінде: ᠰᠦᠪᠡᠭᠡᠳᠡᠢ; Сүбээдэй, Sübeedei; шамамен 1175–1248) – моңғол генералы және Шыңғыс хан мен Өгедей ханның басты әскери стратегияшысы. Субутай өмірінде 20-дан астам жорыққа жетекшілік етті, оның барысында ол адамзат тарихындағы ең ірі құрлықтық империя – Моңғол империясының кеңеюіне үлкен үлес қосып, кез келген басқа қолбасшыдан гөрі көбірек аумақты бағындырды немесе жаулап алды. Ол көбінесе күрделі стратегиялар арқылы жеңіске жетті және бір-бірінен жүздеген шақырым қашықтықта орналасқан әскерлердің қимылдарын үйлестіре білді. Субутай географиялық тұрғыдан әртүрлі және экспедицияларының табыстылығымен белгілі, ол Орталық Азиядан Ресей даласына және Еуропаға жорықтар жасады. Субутай тарихтың ең ұлы әскери қолбасшыларының бірі, моңғол тарихындағы ең ұлы және Өгедей ханның ең талантты генералы деп есептеледі.

Ерте өмір

Тарихшылар Субутай 1175 жылы дүниеге келгенін айтады, мүмкін, қазіргі Монголияның Онон өзенінің жоғарғы ағысының батысында туған. Кейбір тарихи жазбаларда оның Урианхай руынан екендігі де кездеседі. Осы жазбаларға сәйкес, Субутай бұғы өсірушілердің халықтарының мүшесі болғандықтан, барлық моңғолдарға тән, туғаннан бастап атқа мініп, жаттығу жасау мүмкіндігі болмаған, сондықтан ол олардың арасында сырттан келген адам саналған. Дегенмен, соңғы зерттеулер бұл ертегінің шындыққа сай еместігін көрсетті. Стивен Поу мен Цзинцзин Ляо: «Моңғол империясының ең ұлы қолбасшысының далалық көшпелі мәдениетке жат, бұғы өсіруші екенін қиялдаудың ирониясы заманауи авторларға қатты әсер етеді» деп атап өткен. Шындығында, Субутайдың отбасы Темучиннің (болашақ Шыңғыс хан) отбасымен көптеген буын бойы байланыста болған. Субутайдың бес атасы Нерби, моңғол ханы Түмбина Сеченнің одақтасы болған. Субутайдың әкесі Жарчигудай, Темучин мен оның серіктері Бальджуна көлінде қиын жағдайда қалғанда оларға азық-түлікпен көмектескен, ал Субутайдың ағасы Желме моңғол армиясында генерал болып қызмет еткен және Темучиннің жақын досы болған. Желме моңғол аймақтарын біріктіру кезінде ауыр жарақат алған Темучинды (кейіннен жау болған Джебеден оқ тиген) құтқарып қалды. Тағы бір ағасы, Чорхан (кейде Ca'urqan деп те жазылады) Моңғолдың құпия тарихында есімдері аталады. Субутайдың Юань тарихындағы өмірбаянында, Субутайдың әкесі бірде қойларын өз билеушісі Тайдзуға (Шыңғыс ханға) сыйлық ретінде апарып бара жатқанда, қарақшыларға ұшырап, тұтқынға алынған. Хулухун (Субутайдың ағасы) мен Субутай уақытында келген, олар найзаларымен қарақшылардың бірнешеуін қағып өлтірген. Аттар мен адамдар араласып, шайқасқан, қалған қарақшылар қашып кеткен. Осылайша, олар әкелерінің қиын жағдайын жеңілдетіп, қойлар императорға жеткізілген. Осы жақын туыстық байланысқа қарамастан, кейбір адамдар Субутайдың мансабы Моңғол империясының қабілеттілік принциптеріне негіделгендігінің дәлелі деп санайды. Ол қарапайым текті адам, Жарчигудайдың ұлы, ол темірші болған деседі. 14 жасында Субутай өз руынан айрылып, Темучиннің армиясына қосылды, 17 жасында қосылған ағасы Желмедей, Шыңғыс ханның туысқандары емес адамдарға қол жетімді ең жоғары лауазымға көтерілді. Он жыл ішінде ол генерал болып, авангардтағы 4 туменнің біріне қолбасшылық етті. 1211 жылы Солтүстік Қытайға жасалған шабуыл кезінде Субутай аға моңғол генералы Джебемен бірікті, олар Джебе 1223 жылы қайтыс болғанға дейін серіктес болды. 1212 жылы ол Хуанды шабуылмен алды, бұл деректерде айтылған алғашқы маңызды тәуелсіз ерлік болды. Шыңғыс хан оны өзінің «соғыс итттерінің» бірі деп атады, олар оның 8 ең жақын серігінің 4-і болды: «Олардың маңдайлары мыстан, жақтары қайшы, тілдері өткір, бастары темір, құйрықтары қылыш. Шайқас кезінде олар жаудың етін жейді. Міне, олар босатылды, қуаныштан дымқылдап тұр. Осы төрт ит – Джебе, Кублай (Кублай ханнан өзгеше), Желме және Суботай». Осылайша, Субутай жас кезінде Шыңғыс ханның киіз үйінің есігін күзетуге тағайындалды. Моңғол тарихтарында Субутай Шыңғыс ханға: «Мен сіздің жауларыңызды желден қорғайтын киіздей сақтаймын» деген. Бұл мүмкіндік оған моңғол стратегиялық кеңестерін тыңдауға және кейіннен оған қатысуға мүмкіндік берді. Шыңғыс ханның өмірінің көп бөлігінде Субутай элиталық Джебе (1211–12, 1213–14, 1219–23) және Мукали (1213–14) басшылығымен жеке миссияларда тәлім алуға мүмкіндік алды, сондай-ақ Шыңғыс ханның өзінен де (1219) білім алды. Субутайдың тәуелсіз қолбасшылыққа алғашқы мүмкіндігі 1197 жылы 22 жасында Меркиттерге қарсы шайқаста болды. Субутайдың міндеті авангард ретінде әрекет ету және Тчен өзеніндегі Меркит лагерлерінің бірін жеңу болды. Субутай Шыңғыс ханның қосымша элиталық әскерлерді беру туралы ұсынысын қабылдамады, оның орнына ол моңғол дезертирі ретінде таныстырып, Меркит лагеріне жалғыз барды. Субутай меркиттерді моңғол армиясы алыста екеніне және оларға қауіп төніп тұрмағанына сендірді. Нәтижесінде меркиттер күзетін әлсіретті және қарауылдарын азайтты, бұл моңғолдарға меркиттерді оңай шаңқауға және қоршауға, екі генералдың тұтқындауға мүмкіндік берді. 1204 жылы Найманға қарсы шайқаста ол авангардтың қолбасшысы болды, бұл моңғолдарға Моңғолияны толық бақылауға алуға мүмкіндік берді.

Historians believe Subutai was born in the year 1175, probably just west of the upper Onon River in what is now Mongolia. Some historical accounts claim that he belonged to the Uriankhai clan. As a member of the reindeer people, according to these accounts, Subutai lacked the natural horsemanship training from birth that all Mongols possessed, making him an outsider among them. However, recent scholarship has discounted this earlier narrative. Stephen Pow and Jingjing Liao note that " the sense of irony conjured by imagining that the Mongol Empire’s greatest general was a reindeer herding outsider to steppe nomadic culture has a strong literary appeal to modern authors." In fact, Subutai's family had been associated with the family of Temujin (future Genghis Khan) for many generations. Subutai's great great grandfather, Nerbi, was supposedly an ally of the Mongol Khan Tumbina Sechen. Subutai's father, Jarchigudai, supposedly supplied food to Temujin and his followers when they were in dire straits at lake Baljuna, and Subutai's elder brother Jelme also served as a general in the Mongol army and was a close companion of Temujin. Jelme rescued a severely wounded Temujin (hit by an arrow from Jebe, then an enemy) in the process of unification of the Mongolian plateau. Another brother, Chaurkhan (also romanized as Ca'urqan) is mentioned in the Secret History of the Mongols. According to Subutai's biography in the History of Yuan, Subutai's father was once driving a herd of sheep in order to present them to his overlord, Taizu (Genghis Khan). Encountering robbers, he was seized. Huluhun (Subutai's brother) and Subutai arrived in good time, and with their lances stabbed some of the robbers. Horses and men fell together, and the remainder of the band withdrew and departed. Consequently, they relieved their father's difficulty, and the sheep were able to attain the emperor's station. Despite this close family association, some consider Subutai's career proof that the Mongol Empire was a meritocracy. He was a commoner by birth, the son of Jarchigudai, who was supposedly a blacksmith. When he was 14 years old, Subutai left his clan to join Temujin's army, following in the footsteps of his older brother Jelme who had joined when he was 17 years old, and he rose to the very highest command available to one who was not a blood relative to Genghis. Within a decade he rose to become a general, in command of one of 4 tumens operating in the vanguard. During the invasion of Northern China in 1211, Subutai was partnered with the senior Mongol general Jebe, an apprentice and partnership they would maintain until Jebe's death in 1223. In 1212 he took Huan by storm, the first major independent exploit mentioned in the sources. Genghis Khan is reported to have called him one of his "dogs of war," who were 4 of his 8 top lieutenants, in The Secret History of the Mongols:

They are the Four Dogs of Temujin. They have foreheads of brass, their jaws are like scissors, their tongues like piercing awls, their heads are iron, their whipping tails swords . In the day of battle, they devour enemy flesh. Behold, they are now unleashed, and they slobber at the mouth with glee. These four dogs are Jebe, and Kublai (different than Kublai Khan), Jelme, and Subotai.|The Secret History of the Mongols

Appointed to the prestigious post of Genghis Khan's ger (yurt) door guard during his teen years, Mongol histories say that Subutai said to Genghis Khan, "I will ward off your enemies as felt cloth protects one from the wind." This access enabled him to listen on, and later join, the Mongol strategy meetings somewhere around his late teens and early twenties. Throughout most of Genghis Khan's lifetime, Subutai would have the opportunity to apprentice on detached missions under the elite Jebe (1211–12, 1213–14, 1219–23) and Muqali (1213–14), in addition to Genghis Khan himself (1219). Subutai's first chance at independent command came in 1197 during action against the Merkit, when he was 22 years old. Subutai's role was to act as the vanguard and defeat one of the Merkit camps at the Tchen River. Subutai refused Genghis Khan's offer for extra elite troops, and instead traveled to the Merkit camp alone, posing as a Mongol deserter. Subutai managed to convince the Merkits that the main Mongol army was far away, and they were in no danger. As a result, the Merkit lowered their guard and limited their patrols, allowing the Mongols to easily surprise and encircle the Merkits, capturing two generals. He also served as a commander of the vanguard with distinction in the 1204 battle against the Naiman that gave the Mongols total control over Mongolia.

Жалпы

Субутай – соғыс өнеріндегі маңызды жаңашыл. Қытай, Ресей және Еуропаға жасалған жорықтарда Субутай үлкен қашықтықта орналасқан үлкен күштерді үйлестіруді қалыпты жағдайға жеткізді. Субутайдың маневрлері жауларын жаңылыстыру және күтпеген бағыттан шабуыл жасау үшін жасалған. 1232 жылы Жің мемлекетіне жасалған моңғол шабуылы, олардың өте қолайлы жағдайына қарамастан, Жің әскерлерін үнемі бөліп тұрды, себебі олар негізгі әскері оқшауланып, аштықтан өлгенше, қай моңғол әскерлерінің алдауы екенін және қайсысының нағыз қауіп екенін анықтай алмады. Мықты бекітілген жерлер ұйымдасқан қарсылық жойылғанға дейін айналып өтіліп, назардан тыс қалдырылатын. Қоршау әрекеттері маңызды немесе осал жерлермен ғана шектелді; басқа жағдайларда моңғолдар блокадалық күштерді қалдырды немесе бекітілген қамалдағы жерлерді елемей, қоршаудағы егін шаруашылығын қиратып, қалған адамдар бекітілген қабырғалардың ішінде қалған жағдайда аштықтан өлуіне себеп болды. Степь атты әскерлерінің жебелермен жауларын сағаттап немесе тіпті күндер бойы әлсіретуіне қатысты кең таралған пікірге қарамастан, мысалы, Каррхе шайқасында немесе Манзикерт шайқасында, Субутай әлдеқайда шешуші және икемді түрде шайқасты, онда ауыр оттық күш терең формацияларда жылдам атты әскер шабуылы үшін мүмкіндік жасау үшін қолданылды. 1223 жылы Қалқа өзеніндегі шайқаста Субутайдың 20 000 сарбазы 9 күндік шегінуден кейін оларды тізбектеп, 80 000 сарбазы бар орыс әскерін талқандады, содан кейін бірден бұрылып, ұзаққа созылған зымырандық шабуылсыз шешуші соққы берді. Орыс әскерінің алғы шебі екінші толқын майданға жетіп, орналасуға тіпті кіріспей тұрғанда-ақ қорқып қашты. Субутай – Шыңғыс ханмен бірге, қоршау соғысында инженерлердің маңыздылығын түсінген алғашқы моңғол генералдарының бірі. Ол тіпті далалық шайқастарда да қоршау машиналарын пайдаланды. Мохи шайқасында венгрлік арбалетшілер түнгі көпірден өтіп бара жатқан моңғолдарды тоқтатып, келесі күні өзеннен өтуге тырысқан моңғолдарға елеулі шығын келтірді. Субутай үлкен тас лақтырғыштарға венгрлік арбалетшілердің орналасқан жерін тазарта беруді және жеңіл атты әскерге одан әрі шығынсыз өзеннен өтуге жол ашуды бұйырды. Қоршау қаруын қолдану – жау әскеріне қарсы артиллериялық бомбалауды бір мезгілде шабуылмен үйлестіріп, олардың қарсыласуын бұзу үшін қолданылған алғашқы жазбалардың бірі. Оның қолданылуы Бірінші дүниежүзілік соғыстағы жаудың қатарын бұзу үшін қолданылған тығырықтан шабуылға ұқсас болды. Шыңғыс хан сияқты, Субутай да жау қатарында жік тудырып, оларды таң қалдыруда шебер болды. Моңғолдардың қорқынышты беделі, араздық тудыратын тиімді тыңшылар желісі және жергілікті басшыларға берілген ынталандырулар қарсыластарының тиімді бірігуіне және толық күшімен күресуіне кедергі келтірді.

Subutai was a major innovator in the art of war. In the invasions of China, Russia, and Europe, Subutai routinely coordinated large forces often separated by large distances. Subutai's maneuvers were designed to mislead his foes and strike them from unexpected directions. The Mongol invasion of the Jin in 1232 continually pulled the hitherto successful Jin forces apart despite their highly advantageous terrain, as they could not determine which Mongol armies were the feints and which were the true threats until their main army became isolated and starved. Strongly fortified locations would be bypassed and ignored until all organized resistance had been destroyed. Sieges would be limited to critical or vulnerable locations; in other situations, the Mongols either left a blockading force, or simply ignored fortified citadels and devastated the surrounded agriculture so that the remaining people would starve if they remained within fortified walls. In contrast to the common perception of steppe horse archer armies slowly weakening their foes with arrows for many hours or even days, such as at the battle of Carrhae or the battle of Manzikert, Subutai fought in a much more decisive and fluid manner where heavy firepower was used to create openings for rapid cavalry charges with deep formations. At the battle of the Kalka River in 1223, Subutai's 20,000 man army routed the 80,000 man Russian army by stringing it out after a 9 day retreat, and then immediately turning and delivering a decisive charge without a prolonged missile bombardment. The vanguard of the Russian army was already put in flight before the second wave even reached the battlefield and began to deploy. Subutai was one of the first Mongol generals, alongside Genghis Khan, who realized the value of engineers in siege warfare. Even in field battles he made use of siege engines. In the Battle of Mohi, the Hungarian crossbowmen repelled a night bridge crossing by the Mongols, and inflicted considerable casualties on the Mongols fighting to cross the river the following day. Subutai ordered huge stonethrowers to clear the bank of Hungarian crossbowmen and open the way for his light cavalry to cross the river without further losses. This use of siege weapons was one of the first recorded uses of artillery bombardments against the enemy army to disrupt their resistance while simultaneously attacking them. In execution, his usage functioned more akin to the creeping barrage of World War I, used to soften and disrupt enemy lines right before an attack. Like Genghis Khan, Subutai was a master at creating divisions within the enemy ranks and surprising them. The terrifying Mongol reputation, combined with highly effective spy networks that spread discord, as well as incentives to key local leaders, prevented his opponents from effectively uniting and fighting at their full capacity.

Орталық Азиядағы науқандар (12171220)

1217 жылы Шыңғыс хан Субутайды қазіргі Қазақстанның орталық бөлігіндегі жек көрінетін меркиттерді және олардың одақтастары Куман-қыпшақ конфедерациясын талқандауға жіберді. Субутай оларды 1217 жылы Шұ өзенінде, ал 1219 жылы Жабайы Қыпшақ даласында жеңді. 1219 жылы Кеме өзеніндегі шайқасқа дейін Субутай алғы шебіне балалар ойыншықтарын алып, оларды меркиттерден қашып келе жатқан отбасылардың іздері сияқты қалдырды. Осы алдаудың арқасында Субутайдың әскері меркит-қыпшақ басшыларын тосыннан шауып, қоршап алып, тұтқынға алды. Біршама уақыттан кейін Мұхаммед II Хорезм Субутайға Ырғыз өзені бойында шабуыл жасады. Орта Азияның көп бөлігін бағындырған сұлтанның элиталық әскеріне қарсы үш есе көп күш жинағанына қарамастан, Субутай оны қызылша соғыстан кейін ұстап, түнде шегінді. Парсы деректеріне сәйкес, бұл шайқас Мұхаммедтің моңғолдарды ашық майданда жеңе алатынына сенімін әлсіретті, себебі Субутайдің әскері небәрі 20 мың сарбазды құрады және тіпті оған қарсы тұруға ниеті болмады. Моңғол әскері оның сол қанатын қиратқан, орталық бөлігін жақындатып, тіпті тұтқынға алған, бірақ ұлынан көмек келгенше, шайқас алаңы қараңғылыққа толып кетті. Осы шайқастан кейін Мұхаммед бұрынғыдай Қарахитай империясындағы (сол кезде моңғол генералы Жебен басып алған) дүрбелеңнен пайда бола алмады. Шыңғыс хан 1219 жылдың соңында моңғол әскерін батысқа қарай бастап, моңғол елшілерін өлтіргеніне жауап ретінде Хорезмге жорық жасады. Шамамен 100 мың қарулы сарбазбен моңғол әскері Хорезм империясының күштерінен сандар жағынан басым болды. Алдау мен жылдам қимылдар арқасында моңғолдар Хорезм әскерлерін оқшаулап, олар қарсы тұрар алмай тұрып жеңіске жетті. Шыңғыс ханның бас штабына теңдес моңғолдық лауазымда Субутай ханның әскерімен бірге өлімге толы Қызылқұм шөлінен өтіп, Бухарадағы Хорезм қорғаныс желісінің артына шықты. Хорезмнің қорғаныс орталығы Самарқанды жылдам басып алғаннан кейін Шыңғыс хан Субутай мен Жебені 30 мың сарбазбен Хорезм шахын қууға және оның басқа Хорезм әскерлерін біріктіруіне кедергі келтіруге жіберді. Шах Мұхаммед өзін құтқару үшін Орталық Парсыға қашып құтылуға тырысты, бірақ ол тұтқындалудан қашып құтылды, бірақ тынымсыз қуғын-сүргін оның күштерін қайта жинауға мүмкіндік бермеді. Нәтижесінде Хорезмнің бірнеше жүз мыңдық қосалқы әскері бөлініп, Шыңғыс ханның бас әскері тарапынан оңай жайратылды. Күшті қуғын-сүргіннен әлсіреген Мұхаммед ауыр сырқатқа шалдығып, 1221 жылдың басында Каспий теңізіндегі аралдағы балықшылар ауылында қайтыс болды. Бұл өзін "Екінші Искендер" деп атаған адам үшін ұятты соң болды.

In 1217, Genghis Khan sent Subutai to hunt down the hated Merkits and their allies, the Cuman Kipchak confederation, in modern day central Kazakhstan. Subutai defeated them on the Chu River in 1217 and again in 1219 in Wild Kipchak territory. Before the battle of the Chem River in 1219, Subutai had his vanguard carry children's toys and leave them behind, as if they were a group of families fleeing from the Merkit. As a result of this deception, Subutai's army was able to surprise, encircle, and capture of all the Merkit/Kipchak leadership. Mohammed II of Khwarizm attacked Subutai shortly afterwards along the Irghiz River. Despite being outnumbered three to one against the Sultan's elite forces which had conquered much of Central Asia, Subutai held him off after a fierce battle and retreated during the night. According to Persian sources, this battle seems to have eroded Mohammed's confidence in his ability to defeat the Mongols in pitched battle, since Subutai only commanded a small 20,000 man force and did not want to even fight him. Supposedly the Mongol army had destroyed his left wing, and nearly broken his center and captured him, until reinforcements from his son arrived and the battlefield turned dark. Because of this battle, Mohammed was unable to take advantage of the upheaval in the Kara Khitai Empire (simultaneously being conquered by the Mongolian general Jebe), like he had in earlier wars. Genghis Khan led the Mongol army westwards in late 1219 to invade Khwarizm as retaliation for the execution of Mongol ambassadors. With roughly 100,000 armed men, the Mongol army was numerically superior to the forces of the Khwarizim Empire, and through deception and rapid maneuver, the Mongols defeated the isolated Khwarezm armies in detail before they could react. Serving as the Mongol equivalent of Genghis Khan's Chief of Staff, Subutai marched with the Khan's army through the deadly Kyzylkum Desert to emerge behind the Khwarezm defense network at Bukhara. After the rapid capture of the Khwarezm center of defense, Samarkand, Genghis Khan dispatched Subutai and Jebe with 30,000 men to hunt the Khwarezm Shah and prevent him from rallying the other Khwarezm armies. Shah Mohammed attempted to save himself by fleeing into central Persia, but while he eluded capture, the relentless chase meant he could not rally his forces. As a result, the several hundred thousand man Khwarezm forces in reserve remained divided and were easily destroyed piecemeal by Genghis Khan's main army. Drained by the fierce pursuit, Mohammed fell ill and died at a fishing village on an island in the Caspian Sea in early 1221, an ignominious end for the man who styled himself the 'Second Alexander'.

Ұлы шабуыл (1220 1223)

Субутай мен Джебе 1219 жылдың қысын Әзірбайжан мен Иранда өткізді, батыс Хорезм күштерінің шығыстағы империяның қалған бөлігін қолдауына кедергі келтіріп, шабуылдар мен тонаулар жасады. Осы жерде ол тарихтағы ең батыл барлау экспедициясын жүргізу идеясын ойлап тапты, оны Эдвард Гиббон «бұрын-соңды жасалмаған және қайталанбаған» деп сипаттады: 20 000 монғол әскері Каспий теңізін Кавказ таулары арқылы айналып, жабайы қыпшақтар мен кумандардың артынан шабуылдайды. Персиядағы қарсылықты жойып, Әзірбайжанды бағындырғаннан кейін, монғолдар Грузияның христиан патшалығына шабуыл жасады. Грузия патшасы IV Георгий соғысқа баруға құлшынбаса да, Субутай мен Джебе оның елін қиратып, халқын өлтіріп, оны соғысқа мәжбүр етті. Содан кейін Субутай мен Джебе көптеген грузин рыцарьларының қатысуымен грузин әскерін жеңді, рыцарьларды жаяу әскерінен алшақтатқан соң, жалған шегініс жасады, сосын оларды қоршап алды. Оларды жойғаннан кейін, монғолдар грузин әскерін қоршап алып, талқандады. Грузиялықтар Субутайды қолбасшы деп таныды, ол өзінің әскерін достық одақтас деп ойлауға итермеледі. Ол өзінің әскерін айқыштардың алдынан өткізіп, тыңшыларды монғолдар Грузияға көмекке келген христиан кереметшілері екендігі туралы жалған қауесет таратуға қолданды. Бұл монғол барлау миссиясы крест жорықтарының тарихын өзгертіп жіберген болуы мүмкін, өйткені Грузия өзінің жойылған әскерін Бесінші крест жорығына жіберуді жоспарлаған еді. Оның орнына король Георгийдің қарындасы Русудан папа III Гонорийге хат жазып, олардың бүкіл әскері жойылғандықтан крест жорығына көмектесе алмайтынын түсіндірді. Осы апатты жеңілістерден кейін Грузия қорғанышсыз қалғанмен, монғолдардың мақсаты бағындыру емес, шабуылдау және барлау болды. Грузияны шабуылдағаннан кейін, монғолдар қыста Кавказ таулары арқылы өтіп, Дербент өткелін айналып өтуге тырысты. Монғолдар өздерінің жолбасшыларының алдауымен қауіпті жолға түсті, таулардан шаршаңқы шығып, оларға күтпеген жерден көптеген дала әскерлері қарсы шықты. Ақылды дипломатияны қолданып, Субутай алан, черкес және дон-қыпшақтар/кумандарды бірінен соң бірі жеңіп, оларды оқшаулады. Орыс князьдары оңтүстік Ресей далаларын тонағаннан кейін, 80 000 сарбаздық күшпен монғолдарды жеңу үшін кері шегініп келе жатқан куман одағымен бірікті. Сана жағынан кемдікке ұшыраған Субутай өзінің артқы сағындағы 1000 сарбазын құрбан етіп, одақтас әскерді оны асығыс қуып, бөлініп кетуіне итермеледі. Жоспар іске асты, бірақ стратегиялық артықшылыққа жол берудің құны жоғары болды. 1000 сарбазды Жәбе басқарған болуы мүмкін, оны қыпшақтар өлтірді. Күткендей, одақтас әскер монғолдарды қуып, 9 күн қашып жүргеннен кейін Субутай кенеттен бұрылып, Калкада (1223 жылдың 31 мамыры) біріккен орыс және куман әскерін талқандады. Араб тарихшысы Ибн әл-Атир 1223 жылдың соңында немесе 1224 жылдың басында (620 жыл) монғол әскері жеңілген Волга Болгариясына қарсы жорықты атап өтті. Ибн әл-Атирдің айтуынша, бұл шайқаста монғол жағынан 4000 сарбаз аман қалды. Қалған әскер Дешт-и-Қыпшаққа қарай аттанып, Жоши әскеріне қосылды, бірақ тарихшылар бұл оқиғаға күмән келтірді, өйткені монғолдар көп ұзамай оңтүстік Ресейдегі қаңлы түркілерін іздеп тауып, жеңді.

Subutai and Jebe spent part of the 1219 winter in Azerbaijan and Iran, raiding and looting while preventing the western Khwarezm forces from assisting the rest of the empire to the east. Here he conceived the idea of conducting the most audacious reconnaissance in force in history, which was described by Edward Gibbon as [an expedition] "which has never been attempted, and has never been repeated": 20,000 Mongol forces would circle the Caspian Sea through the Caucasus Mountains to fall on the rear of the Wild Kipchaks and Cumans. After destroying resistance in Persia and submitting Azerbaijan, the Mongols invaded the Christian Kingdom of Georgia. Though the king George IV of Georgia was reluctant to commit to battle, Subutai and Jebe forced his hand by ravaging the countryside and killing his people. Subutai and Jebe then defeated the Georgian army despite the presence of many thousands of Georgian knights, by luring the knights away from their infantry with a feigned retreat, then enveloping the knights. After destroying them, the Mongols encircled and crushed the Georgian army. Subutai, who was identified by the Georgians as being in command, originally lured the Georgians into thinking his army was a friendly ally by having his men parade in front of crosses, and using spies to start false rumors that the Mongols were actually Christian wonder workers who had come to assist the Georgians. This Mongol reconnaissance mission may have inadvertently altered the history of the Crusades, as Georgia had planned on sending their now destroyed army to join the Fifth Crusade. Instead, King George's sister Rusudan had to write to the Pope Honorius III to explain that they could not assist the Crusade because their whole army had been disintegrated. Though Georgia lay defenseless after these catastrophic defeats, the Mongol mission was to raid and scout, not conquer. After ravaging Georgia, the Mongols cut across the Caucasus Mountains during the winter to get around the Derbent Pass. The Mongols were tricked by their guides into taking a perilous route and emerged from the mountains exhausted, only to be confronted with a far larger steppe coalition army. Using clever diplomacy, Subutai isolated and defeated the Alans, Circassians, and Don Kipchaks/Cumans in detail. After plundering the southern Russian steppes, the Russian princes united with the retreating Cuman confederacy to defeat the Mongols with an 80,000 man host. Despite being heavily outnumbered, Subutai sacrificed the 1,000 men of his rear guard to induce the coalition army to recklessly pursue him and become separated. The plan worked, but strategic advantage came at a high price. In all likelihood the 1,000 men were led by Jebe who was killed by some Kipchaks. As expected the coalition army pursued the Mongols and after retreating for 9 days, Subutai suddenly turned and crushed the combined Rus' and Cuman army at the Kalka (31 May 1223). Arab historian Ibn al Athir mentions a campaign against Volga Bulgaria, where the Mongol army was defeated in late 1223 or early 1224 (620). According to Ibn al Athir, 4,000 men survived from the Mongol side in this battle. The remaining army proceeded to Desht i Qipchaq, where they joined the army of Jochi, but historians have doubted this account in light of the Mongols seeking out and defeating the Qangli Turks in southern Russia shortly afterward.

Си Ся мен Цзинь Қытайға шабуыл (1207, 1209, 12111215, 122627)

1211 жылы Цзинь империясының алғашқы шабуылында Субутай Жебе әскерімен бірге қызмет етті, олар Ұлы Қабырғаның шығыс шетіндегі қытай бекіністеріне шабуыл жасады (Мин Ұлы Қабырғасы емес). 1211 жылдың соңында ол Хуан Чоудың маңызды бекінісінің қабырғаларына бірінші болып көтеріліп, Ву Ша Паодағы ірі Цзинь әскеріне қарсы жасалған тұтқынға алуға қатысты және Йеулинг шайқасындағы шешуші шайқасқа қатысты. 1212 жылы ол Джебемен бірге Ляоянгты батыл басып алу кезінде қызмет еткен болуы мүмкін, ал 1213 жылы ол Мукали мен Джебемен бірге Шандондағы үлкен шабуылға қатысты. Субутай 1226 жылы Си Сяның тангуттарына қарсы жорықта маңызды рөл атқарды, тангуттарды арттан шабуылдау үшін қанатты әскердің қолбасшысы болды. Шыңғыс Ши Сяға дәстүрлі солтүстік бағыттан шабуыл жасағанда, Субутай күтпеген жерден батыстан, қазіргі Түркістанның таулары мен құнарсыз шөлдерінен шабуыл жасап, тангуттардың қарсыласуын күйретіп жіберді. Тангут империясы екіге бөлінді: Шыңғыс батысқа күштерді жіберуге жол бермеді, ал Субутай батыстағы қарсыласуды басып, Шыңғыстың бас әскерімен бірігіп шығысты жаулап алды. 1227 жылы ол Вэй өзенінің жоғарғы ағысындағы Цзинь аудандарын басып алды, тіпті Тибет патшалығына шабуыл жасады. Моңғолдар Си Сяны басып алғанымен, 1227 жылы Шыңғыс ханның қайтысынан кейін Цзинь-Қытайға қарсы моңғол операциялары тоқтатылды. 1229 жылы Шыңғыс ханның орнын оның ұлы Өгедей басты.

Цзинь Қытайын жаулап алу (12311235)

1230-1231 жылдары қайта жандана бастаған Цзиньмен жеңілгеннен кейін, Өгедей Цзиньге (Орталық Қытайда) қарсы негізгі моңғол әскерін жеке бастығымен басқарды және жағдайды түзету үшін Субутайды тағайындады. Субутайға 1229 жылы Орталық Ресейдегі қыпшақ түркілерін бағындыру міндеті жүктелген, бірақ 1229-1230 жылдары моңғол генералы Доқолқудың ауыр жеңіліске ұшырағаннан кейін 1229-1230 жылдары Қытайға шақырылып алды. Субутайға қарсы Цзинь генералдары Шэньсиден шегініп, Тонггуань өтегін ұстап тұру және Хэнань Цзинь бекінісіне жол беруді тоқтату үшін күйдірілген жер саясатын қолданды. Олар моңғолдардың ұзақ қоршауға шыдау мүмкіндігінен айырылатынын, ал олардың бекіністері мен қиын жер бедері моңғолдардың оларды орап өтуіне кедергі келтіретінін есептеді. Даохуигу шайқасында Субутай бастапқыда Вэйчжоудағы бекініске шабуыл жасап, күзетілмеген жанама жол арқылы маневр жасау арқылы Цзиньді алдауға тырысты. Цзиндер алдануға түскенімен, Субутайдың негізгі күшінің алға жылғаны байқалғаннан кейін олар жылдам әрекет етті және Субутайдың алдыңғы қатарлы шабуылдық тобы Шанчэхуйда тоқтатылғаннан кейін Хэнань жазығына ену әрекеті сәтсіз аяқталды. Моңғолдар көмекші күшті жеңіп, Фэнсянды, екінші мақсатты, қабырғаның бір бөлігінде 400 требушетті шоғырландырып басып алды. Дегенмен, жалпы науқан тұраққа жеткендей көрінді. 1231-1232 жылдары Субутай Хорезм (1219) және Си Ся (1226) аймақтарында қолданғандай, Цзиньдің бекінілген желісін айналып өтуге тағы бір рет тырысты. Моңғолдар үш әскерге бөлінді: біреуі Сары өзеннің ортасында Хэнаньға солтүстіктен шабуыл жасады, екіншісі шығыста Шандоңда Сары өзеннен өтуге тырысты, ал үшіншісі Субутай мен Толуидің басшылығымен Сун империясына шабуыл жасап, Хэнаньға оңтүстіктен шабуыл жасады. Сун моңғолдарға Қинлинг таулары арқылы өтуге рұқсат бермеді, сондықтан Субутай олардың күштерінен қашып, таулардағы бекіністерді бірінен соң бірі оқшаулады. Моңғолдардың мықты бекіністеріне қарсы оңай алға жылғанына көңілі толмаған Сун тайпасы жол көрсетушілерді беруге келісті. Бұл жолы Субутай Цзинь әскерлерін айналып өтіп, Хан өзенін кесіп, оңтүстіктен Хэнаньға басып кіре алды. Цзиньнің бас әскері Ю тауының маңында Субутай әскерін тоқтату үшін жылдамдықпен келді. Оның қолбасшысы Ван Йен Хеда моңғолдарға тұзақ құрып ұстауға тырысты, бірақ тұзақ анықталды. Моңғолдар оны өздерінің тұзағына түсіруге тырысты, бірақ ол мықты позициясын сақтап қалды. Бір күндік қаһарлы шайқастан кейін, нәтижесінде тұраққа жеткеннен кейін, моңғолдар қараңғыда шегініп, өздерін жасырып, Цзинь әскерін айналып өтуге тырысты. Ван Йен Хеда азық-түлік алу үшін Тенчжоу қаласына қарай шегінді. Субутай бағытын өзгертіп, Цзиньдің азық-түлігіне тәуелді екенін білген соң, Цзинь күштерін уақытша олардың азық-түлік колоннасынан алшақтату үшін алдамшы шабуыл жасады, оны жасырын күшпен дереу басып алды. Цзиньге кері қайтқан кезде үнемі шабуыл жасауға тырыспай, Субутай өз әскерін аймақтағы азық-түлікті жою үшін бірнеше топтарға бөлді. 3000 адам моңғолдардың таралуын жасырып, Цзиньнің назарын аударды, ал басқа моңғол күштері кішігірім топтарда даладан баяу қашып, Цзинь астанасы Кайфэнге қарай қозғалыстарын жасырып, Ван Йен Хеда шегініп бара жатқан бағыт бойынша жүрді. Оның күшінің бір бөлігі Цзинь әскерінің азық-түлік жинаушыларын мазалаған кезде, басқа бөлімшелер жан-жақта кең доғамен айналып өтіп, Цзинь әскерінің алдынан шығып, Цзиньнің шегіну жолындағы жақын маңдағы ауылдардың азық-түлігін жоюға немесе ұрлауға бағытталды. Өгедей хан Цзинь әскері Ван Ян Хедаға көмек көрсету үшін оңтүстікке қарай жүріп кеткеннен кейін Сары өзеннен өте алды. Субутай әскері Цзинь тылымен маневр жасағандықтан, Өгедей Субутайға күш-жігер жібере алды, бұл моңғолдардың жалпы күшін 50 000 адамға жеткізді. Осы күшейтулер келгеннен кейін және Цзинь әскерінің азық-түлігі соңғы үш аптада қатты сарқылып кеткеннен кейін Субутай өз шарттарына сай шайқасқа кіріп, Санфеншан шайқасында шешуші жеңіске жетіп, Ван Йен Хеданы тұтқынға алып, бас сауғалай алмайтын Цзиньнің бас әскерін жойды. Содан кейін ол күшпен шеру жасап, Янги (24 ақпан 1232 ж.) және Тьиэлинг (1 наурыз 1232 ж.) шайқастарында басқа майдандарды ұстап тұрған басқа Цзинь әскерлерін жойды. Қамалды қала Кайфэнге сегіз айға созылатын қоршау қажет болды. Субутай периметрі 87 шақырым болатын қоршау желісін салуға мәжбүр болды. Сонымен қатар, Цзиндер "Күрең дауыл бомбалары" деп аталатын, моңғолдардың жақынға жақындауына қиындық тудыратын, жаңа өркендеген ұнтақ қаруын қолданды. Кайфэнды сырттан келген көмектен толықтай үзіп қалдырғаннан кейін, Субутай мұсылман требушеттері, мангонельдер және басып алынған ұнтақ қосылған интенсивті бомбарлауды, демалыс пен ауылды тонау кезеңдерімен ауыстырды. Моңғолдардың таралуы Кайфендегі обадан сақтады, және шегіне жеткеннен кейін император қашып кетті және қала басылды. Субутай бастапқыда Кайфендегі баршаны жазалау үшін олардың кешірімсіздігі мен ұзақ қарсыласуы үшін өлім жазасын беруді қалаған. Алайда, Өгедей араласып, Субутайға оларға әділ қарауды бұйырды. Сун әулетінің көмегімен Цзиньдің соңғы бекінісі Цайчжоу 1234 жылы түсті. Алайда, Сун мен моңғолдар арасында ұзаққа соқпады. Субутай болмаған кезде Сун әскері 1234 жылғы жазда Кайфэн мен Луоянды басып алды. Субутай оралды, үш Сун әскерін оқшаулап жеңіп, қалаларды қайта басып алды. Содан кейін ол Сун аумағына алдын ала шабуыл жасап, оларды қорғанысқа көшуге мәжбүр етті. Моңғолдар мен Сун арасында соғыс басталғанмен, Субутай батысқа шақырылды. Дегенмен, Субутайдың жеңістері Сунға есте сақтайтын сабақ болды: моңғол аумағына шабуыл жасауға ешбір Сун әскері қайта батыл болмады.

After a humiliating defeat by the resurgent Jin in 1230–1231, Ögedei personally led the main Mongol army against the Jin (in Central China) and appointed Subutai to salvage the situation. Subutai had originally been assigned to conquer the Kipchak Turks in central Russia in 1229, but was hurriedly recalled to China in 1229–1230 after the Mongol general Doqolqu suffered a major defeat. Against Subutai, the Jin generals retreated from Shaanxi and implemented a scorched earth policy to hold the fortified Tongguan Pass and block any access to the Jin stronghold of Henan. They calculated that the scorched earth policies would deny the Mongols the ability to sustain a lengthy siege, and their lines of fortifications and difficult terrain would prevent the Mongols from outmaneuvering them. At the Battle of Daohuigu, Subutai initially attempted to outflank the Jin by feinting an attack at the fortified location of Weizhou and maneuvering through an unguarded side corridor. Though the Jin were fooled by the feint, they moved with great alacrity once Subutai's main advance was discovered, and the attempt to break into the plains of Henan ended in failure after Subutai's advanced raiding parties were checked at Shan ch’e hui. The Mongols defeated a relieving force and captured Fengxiang, a secondary target, by concentrating 400 trebuchets at a corner of the wall. However, the overall campaign seemed to have reached a stalemate. In 1231–1232 Subutai made another attempt to outmaneuver the Jin fortified lines by using a similar highly audacious approach that they had employed in Khwarezm (1219) and Xi Xia (1226). The Mongols divided into three armies, one to attack Henan from the North in the center of the Yellow River, another to attempt to cross the Yellow River in Shandong in the east, and the last, under Subutai and Tolui, invading the Song Empire and attacking Henan from the more exposed south. The Song initially refused to allow the Mongols passage through the rugged Qinling mountains, so Subutai dodged their forces and isolated the mountain citadels one by one. Disheartened by the ease of the Mongol advance against their strong fortifications, the Song agreed to supply guides. This time Subutai was able to outmaneuver the Jin armies and cross the Han River to invade Henan from the south. The main Jin army promptly marched to intercept Subutai's army at Mount Yu. Its commander, Wan Yen Heda attempted to ambush the Mongols, but the ambush was detected. In turn, the Mongols attempted to draw him into their own ambush with a feigned retreat, but he held his strong position. After a full day of fierce fighting that resulted in a stalemate, the Mongols retreated under darkness and attempted to hide their trail and outflank the Jin. Wan Yen Heda had retreated towards the city of Tengzhou in order to obtain supplies. Changing tracks, Subutai, identifying that the Jin were vulnerable to attrition, used a feint attack to temporarily divert the Jin forces away from their supply train, which he promptly seized with a hidden force. Rather than continually attempting to attack the vigilant Jin during their retreat, Subutai instead dispersed his army into several detachments to target supplies in the area. 3,000 men masked the Mongol dispersion and occupied the Jin's attention, while other Mongol forces slowly slipped away from the field in small numbers to hide their movements towards the Jin capital of Kaifeng, the route that Wan Yen Heda was retreating along. With part of his force harassing the Jin army's foragers, the other units marched around the flanks in a wide arc and emerged ahead of the Jin army, aiming to destroy or steal the supplies of nearby villages along the Jin's line of retreat. Ogedei Khan had been able to cross the Yellow River after the Jin army blocking him had to march south to help Wan Yan Heda. With Subutai's army having maneuvered along the Jin rear, Ogedei was able to send reinforcements to Subutai, bringing the total Mongol strength to 50,000 men. After these reinforcements arrived and with the Jin army's food supplies severely depleted over the past three weeks, Subutai forced a battle on his terms and won a decisive victory at the Battle of Sanfengshan, capturing Wan Yen Heda and annihilating the main Jin army which had nowhere safe to retreat to. He then made forced marches and eliminated the other Jin armies holding the other fronts at the battles of Yangyi (24 February 1232), and T’iehling (1 March 1232). The heavily fortified city of Kaifeng required an eight month long siege. Subutai was forced to construct lines of circumvallation that had a perimeter stretching 54 mile (87 km). Additionally, the Jin began to employ a cutting edge gunpowder weapon called "Thunder Crash Bombs", which made it very difficult for the Mongols to get close enough for more concentrated fire. After cutting off Kaifeng from any outside help, Subutai alternated intense bombardments using a mixture of Muslim trebuchets, mangonels, and captured gunpowder with periods of rest and plundering the countryside. The Mongol dispersion helped them avoid contagion by the plague that devastated Kaifeng, and after being stretched to the limit, the Emperor fled and the city surrendered. Subutai originally wanted to execute everyone in Kaifeng to punish them for their intransigence and extremely long resistance. However, Ögedei intervened and ordered Subutai to treat them fairly. With assistance from the Song Dynasty, the last Jin stronghold of Caizhou fell in 1234. However, it did not take the Song long to fall out with the Mongols. Two Song armies seized Kaifeng and Luoyang during the summer of 1234 during Subutai's absence. Subutai returned, destroyed the three Song armies by isolating and defeating them, and retook the cities. He then made a preemptive raid into Song territory to force them to adopt a defensive position. Though war had begun between the Mongols and Song, Subutai was recalled to the west. Still, Subutai's victories had taught the Song a lesson they would heed: no Song army would dare venture north to attack Mongol territory afterward.

Русьті жаулап алу (12361240)

Өгедей әскердің басым бөлігін батыс аймақтарға жіберіп, жабайы қыпшақтар мен болгарларды толықтай талқандауды шешті. Субутайға операцияларды басқару (басты қолбасшы Батудың басшылығымен) тапсырылды. Бұл миссия кездейсоқ шабуыл емес еді: Өгедей төрт рудың мұрагерлерін қоса алғанда, монғол ханзадаларының келесі буынының көп бөлігін жіберді, олар Субутайдың өмірінің соңына дейін оқытылуы мүмкін еді. 1232 жылы Батуды жеңген Волга болгарларын талқандау үшін Субутай тағы да бір үлкен қоршау науқанын бастады. Моңғолдар Волга өзенінің батыс жағымен кең жартышеңбермен жылжуда болды. Бірақ бұл күштердің мақсаты тек олардың назарын аудару болды, себебі ол болгарларды күтпеген жерден шабуылдау үшін шығыстан екінші әскерді жіберді. Болгар әскерін талқандағаннан кейін, ол Каспий теңізінің солтүстігіндегі партизан көшбасшысы Бахманды жеңді. Бахман бір аралға бекініп алып, моңғолдарды мазақтады. Бірақ олар 200 қайықтан тұратын шағын флот құрып, Бахманды шектеулі аймаққа қамап, "желіні" біртіндеп жапты. 1222-23 жылдары көптеген орыс княждықтары Субутай мен Жебенің қарсы одақтас болғаннан өзгеше, бұл жолы моңғолдар соншалықты жылдам шабуыл жасады, орыстар тым әлсіз болды, немесе ащылыққа берілді, немесе одақтасуға ынтақтандырылмады. 1237 жылдың соңында Субутай Рязань мен Владимир-Суздальға шабуыл жасап, үш бағыттан (моңғолдар әдетте қыста, өзендер қатып қалғанда шабуылдайтын) әрекет етті. Орыс әскері үш жеке шайқаста жеңіліп, олардың қалалары бірінен соң бірі тез басып алынды. 1238 жылы моңғолдар жаз бойы Дон өзенінің жағасында демалды. Қара теңіз маңындағы далаларда тұратын түрлі тайпаларды бағындыру үшін жасақтар жіберілді. 1239 жылы Чернигов княждығы жеңіліп, олардың қалалары алынды. Новгородты жаулап алу қажеттілігінен моңғолдар құтылды, себебі князьдық бас тартып, болашақта салық төлеуге келісіп, моңғолдарға үлкен сыйлық берді. Жорықтың ең маңызды оқиғасы 1238 жылы Сит өзенінде болған шайқас. Владимир князі Юрий, орыс басшыларының ең беделдісі, моңғолдарды жеңу үшін әскер жинауға және олар қаласына жетпей тұрып жеңіске жеткізу үшін Владимирден шықты. Бірақ моңғолдар оның әскерінен қашып, Юрий оның не болғанын білмей тұрып Владимирді басып алды. Юрий моңғолдардың тыңшыларын анықтау үшін күшті барлаушылар тобын жібергенде, оның лейтенанты үрейленген күйде оның әскерінің толық қоршауда екенін хабарлады. Көпшілікке таңқаларлық болса да, Юрий мен оның әскері оңай жеңіліске ұшырады. Моңғолдар Галиция-Волынь князьдығымен келісім жасасқандықтан, оның князі 1240 жылдың желтоқсан айында моңғолдардың күтпеген шабуылына дайын болмады. Киев, Владимир және басқа қалалар тез басып алынды.

Ögedei decided to send a major part of the army into the western regions to finally crush the Wild Kipchaks and Bulgars. Subutai was tasked to direct the operations (under the overall command of prince Batu). This mission was more than just a typical invasion: Ögedei sent many of the next generation of Mongol princes, including the heirs of each of the four families, most likely to be trained by Subutai before he died. In order to crush the Volga Bulgars, who had previously defeated Batu in 1232, Subutai launched another giant encirclement campaign. The Mongols marched up the Volga river in a wide arc on the west side. However, this force was just to occupy their attention, for he sent a secondary army to surprise the Bulgars from the east by crossing the Ural mountains. After squashing the Bulgar armies, he defeated the guerrilla leader Bachman on the north side of the Caspian Sea. Bachman had ensconced himself on an island, and taunted the Mongols. However, they constructed a mini navy of 200 boats, trapped Bachman within a limited area, and gradually closed the 'net'. Unlike in 1222–23 when the majority of the Rus' states allied against Subutai and Jebe, this time the Mongols apparently struck with such speed that the Rus' were either too paralyzed, or possibly too bitter or distracted to ally. In late 1237, Subutai attacked Ryazan and Vladimir Suzdal, operating with three columns (attacking as the Mongols usually did during the winter, when the rivers froze over). The Rus forces were defeated in 3 separate engagements and their cities were taken in quick succession. The Mongols spent the summer of 1238 resting along the Don River. Columns were sent out to subjugate the various tribes living in the plains around the Black Sea. In 1239, the Rus' state of Chernigov was defeated and their cities were taken. The Mongols were spared the need to conquer Novgorod when the principality surrendered, agreed to pay tribute in the future, and gave the Mongols a large bribe. The most notable encounter of the campaign was the battle of the Sit River in 1238. The Grand Duke Yuri of Vladimir, the most prominent of the Rus' leaders, had left Vladimir to raise an army and defeat the Mongols before they reached his city. However, the Mongols evaded his army and captured Vladimir before he even knew what had happened. When Yuri sent out a strong reconnaissance force to penetrate the Mongol scouting screen, his lieutenant told him in horror that his army was already entirely surrounded. Not surprisingly, Yuri and his army were easily defeated. The Mongols had made a treaty with Galicia Volhynia , whose prince was therefore taken by surprise when the Mongols suddenly attacked in December 1240. Kiev, Vladimir, and other cities were quickly taken.

Орталық Еуропаға шабуыл (12411242)

Еуропаға шабуылды Субутай жоспарлап, жүзеге асырды, ол сол жердегі жеңістерімен мәңгілік атаққа ие болды. Ресейдің түрлі княжестволарын қиратқан соң, ол Польша, Венгрия және Австрияға дейін тыңшылар жіберіп, Еуропаның ортасына шабуыл жасауға дайындалды. Еуропалық мемлекеттерді жақсы білген ол, Бату хан мен басқа екі ханзаденің номиналды басшылығымен шабуылға әзірленді. Жоши ұлы Бату хан жалпы басшы болғанмен, Субутай нақты қолбасшы болып, Киев Русіне қарсы солтүстік және оңтүстік жорықтарда болды. Ол Венгрияға қарсы бағытталған орталық колоннаны жеке басқарды және қол астындағыларына егжей-тегжейлі нұсқаулар берді. Моңғолдардың соғыс тактикасы батыста көбінесе құпия болғанмен, Венгрия королі Бела IV Ресейге жасалған моңғол шапқыны туралы жақсы хабардар болып, Еуропаның әлсіз байланыстарына қарамастан, дайындық жасады. Бела Рим империясынан немесе Пападан көмек ала алмаса да, Польшадағы туыстарының қолдауын алды. Субутай қыста, күтпеген сәтте шабуыл жасады. Еуропаға жасалған жорық бес бағыттан құралды: Кайдұ мен Орда хан Солтүстік Польшаны, Байдар Оңтүстік Польшаны, ал Шибан Венгрияның солтүстік-шығысындағы таулы жерлер арқылы шабуылдады. Субутай мен Бату Венгрияның орталық бөлігіне, ал Гүюк Трансильвания арқылы оңтүстікке қарай жорық жасады. Моңғолдар өз күштерін таратып, еуропалықтарды олардың нақты мақсаттары туралы шатастыруға және еуропалық әскерлерді бірігуге үлкермес бұрын бөлек-бөлек жеңуге тырысты. Бірқатар жеңістерден кейін Байдар мен Кадан солтүстік күштерін қайта топтастырып, Легница шайқасында Польшаның бас әскерін жеңді, олар Богемия армиясымен бірігуге бір күн қалғанда. Гүюк Трансильванияда жеңіске жеткенде, Субутай венгр әскерін Венгрия жазығында күтіп тұрды. Венгрия королі Бела IV Карпат өткелдерін кесіп тастаған ағаштармен, орлармен, тұзақтармен және басқа да табиғи кедергілермен жақсы қорғағанмен, Шығыс Венгриядағы жолдардың нашарлығына қарамастан, Субутайдың әскері бірнеше метр қарға қарамастан күніне 60 миль (97 км) жылдамдықпен ілгеріледі. Моңғолдар орманды тиімді тазарта алатын пионерлік бөлімшесін сақтап қалды және Беланың кедергілеріне алаңдамады. Польшадағы моңғол әскері Легница шайқасында жеңіске жеткеннен кейін бір күн өткен соң Субутай шабуылға кірісіп, 1241 жылдың 10 сәуірінде Мохи шайқасын бастады. Мохида моңғолдар жалғыз көпірге шабуыл жасап, солтүстікке және көпірдің айналасына өту арқылы венгрлердің назарын орталыққа аударды. Бас күш көпір арқылы Саджо өзенін кешіп, келесі күні шабуылдауды жалғастырды. Оларға қарсы күшті қарсылық көрсетілді, сондықтан бұрын айтқандай, қарсы жағалаудағы арбалетшілерді тазалау үшін катапульдалар қолданылды. Осы уақытта Субутай өзеннің терең жерінде оңтүстікке қарай понтондық көпір салып, үлкен күшпен жасырын түрде өзеннен өтті. Көпірден өткеннен кейін екінші топ оңтүстіктен, ал үшіншісі солтүстіктен шабуыл жасады. Саджо өзенінің арғы жағында моңғол күштерінің қауіпті жағдайы венгрлерді көшпелі әскерлерге қарсы күресудің дәстүрлі құралы болған вагон лагеріне қашуға мәжбүр етті. Бірақ моңғолдар венгрлердің бекінілген лагерін қоршап алып, оны требушеттермен, оқ-дәрілермен және жалындаған жебелермен бомбалады. Венгр атты әскері лагерінен алыстатылып, қоршауға алынды. Нәтижесінде толыққанды дүрбелең туды. Венгрлер соңғы адамға дейін шайқаспау үшін моңғолдар қоршауда айқын саңылау қалдырды. Бұл Субутайдың қарсыласқа қолайлы болып көрінетін тактикалық жағдай жасауға тырысқан классикалық әдісі болды. Субутай атты әскерлердің қолдауымен жауынгерлердің қажырлы түрде соғысып, өлімге дейін күресуіне мүдделі емес еді. Ол олардың қашып, жеке-жеке өлтірілуін қалады. Моңғол қатарындағы бос орын венгрлерді шегінуге шақырды. Бұл жорық кезінде моңғолдар мен арбалетшілер ауылдың түкпір-түкпірінде шашырап, тәртіпті моңғолдарға оңай олжа болды. Субутайдың жоспарлағандай, венгрлер моңғолдардың қатарындағы осы "саңылаудан" өтіп, батпақты жерге келді, ол аттар үшін қиын, ал жаяу әскер үшін ауыр болды. Венгр атты әскері тарағанда, моңғол садағашылары оларды қалауынша атты. Кейіннен мәлімделгендей, екі күн саяхатқа созылған аумақта мәйіттер шашырап жатты. Саджода екі архиепископ және үш епископ қаза тапты, сондай-ақ 10 000-нан астам жауынгер өлді. Бір соққымен венгр жауынгерлерінің басым бөлігі жойылды, бірақ орталықтағы моңғолдардың шығыны әдеттегіден жоғары болды: жүздерше немесе мыңдаған қатарлы әскерлерден басқа, Бату 4000-тан астам баатурларының (жақсы қаруланған сақшыларының) 30-ын және өзінің бірінші серігінің (Бағату/Бакату) біреуін жоғалтты, бұл кейін лагерьде шиеленіс тудырды.

The attack on Europe was planned and carried out by Subutai, who achieved his lasting fame with his victories there. Having devastated the various Russian principalities, he sent spies as far as Poland, Hungary, and Austria in preparation for an attack into the heartland of Europe. Having a clear picture of the European kingdoms, he brilliantly prepared an attack nominally commanded by Batu Khan and two other princes of the blood. While Batu Khan, son of Jochi, was the overall leader, Subutai was the actual commander in the field, and as such was present in both the northern and southern campaigns against Kievan Rus'. He personally commanded the central column that moved against the Kingdom of Hungary, and likely gave detailed instructions to his subordinates. Though the Mongol methods of warfare were mostly a mystery in the west, the King of Hungary, Bela IV, was well informed of the Mongol invasion of Russia and prepared as well as the fractured relations of Europe would allow him to. Though Bela was unable to obtain help from the Holy Roman Empire or the Pope, he did at least have the support of his cousins in Poland. Once again, Subutai invaded during winter, when they would be least expected. The Mongol invasion of Europe was a five pronged attack. Kaidu and Orda Khan ravaged Northern Poland, Baidar Southern Poland, while Shiban attacked through the rugged terrain in northeastern Hungary, Subutai and Batu invaded central Hungary, and Guyuk marched south through Transylvania. The Mongols dispersed their forces in order to confuse the Europeans as to their ultimate objectives, and defeat the European armies piecemeal before they could mass into a central force. After a series of sweeping victories Baidar and Kadan regrouped their northern force and defeated the main Polish army at the Battle of Legnica, right before it could merge with the Bohemian Army a days march away. While Güyük's army triumphed in Transylvania, a day after Legnica, Subutai was waiting for the Hungarian army on the Hungarian plain. Though the Hungarian King Bela IV had effectively blocked the Carpathian passes using felled trees, ditches, traps, and other natural obstacles, in addition to the general disrepair or simple nonexistence of roads in eastern Hungary, Subutai's force still managed an astonishing pace of 60 mile (97 km) a day despite several feet of snow. The Mongols retained a pioneer corps capable of efficiently clearing pathways through the forest, and were unfazed by Bela's obstacles. Only one day after the smaller Mongol army in Poland had won the Battle of Legnica, Subutai launched his attack, thus beginning the Battle of Mohi during the night of 10 April 1241. At Mohi, the Mongols fixated the Hungarian attention in the center by assaulting the lone bridge and attempting to ford to the north and around the bridge. The main body began to cross the Sajo by the bridge at Mohi, and continued to attack the following day. This was met with fierce resistance, so catapults were used to clear the opposite bank of crossbowmen, as was noted earlier. Meanwhile, Subutai in secret created a pontoon bridge to the south, where the river was too deep to be forded, and crossed the river in secret with a large force. When the crossing was completed, the second contingent attacked from the south, and a third from the north. The threat of now reassembled Mongol force, enveloping the Hungarian army on the far side of the Sajo river, forced the Hungarians to retreat into their wagon laager camp, a traditional tool of fighting against nomadic armies. However, the Mongols surrounded the fortified Hungarian camp, and bombarded it with trebuchets, gunpowder weapons, and flaming arrows. Hungarian cavalry charges were lured further away from their camp and encircled. The result was complete panic; and to ensure that the Hungarians did not fight to the last man, the Mongols left an obvious gap in their encirclement. This was one of Subutai's classic tricks, to create a tactical situation which appeared to be favourable to the enemy. Subutai did not want a battle where the massed crossbowmen, supported by mounted knights, stood firm and fought to the death against his army. He far preferred to let them flee and be slaughtered individually. The apparent gap in the Mongol lines was an invitation to retreat, which would leave the knights and crossbowmen spread out all over the countryside, easy pickings for the disciplined Mongols. As Subutai had planned, the Hungarians poured through this 'hole' in the Mongol lines, which led to a swampy area, poor footing for horses and hard going for infantry. When the Hungarian knights split up, the Mongol archers picked them off at will. It was later noted that corpses littered the countryside over the space of a two day journey. Two archbishops and three bishops were killed at the Sajo, plus more than 10,000 fighting men. In one stroke, the bulk of Hungarian fighting men were totally destroyed, but Mongol casualties in the center had been higher than normal: in addition to anywhere from many hundreds to many thousands of regular soldiers, Batu lost 30 of his 4,000 strong ba'aaturs (heavily armored bodyguards) and one of his lieutenants (Bagatu/Bakatu), which caused tension later in the camp.

Венгрияның монғолдық бағындыруы

Субутайға жауды жеңуден басқа, Мажарстан жорығы кезінде моңғол ханзадаларының мақтаныштарын бақылауға да көп күш жұмсау қажет болды. Шабуыл кезінде Субутай Батуды алғашқы сәтсіз шабуылдан кейін шайқасты жалғастыруға итермелеуге мәжбүр болды. Бату бастапқыда Субутайды өзенді кешуге тым көп уақыт кеткені үшін кінәлады, бірақ Субутай оған өзенді кешуге уақыт керек екенін білгендерін және Бату шабуылды ертерек бастағанын айтып, қарсылық көрсетті. Соңында Бату Субутайдан кешірім сұрады. Гайук пен Бури, Батуға қызғанышпен қарап, оны қабілетсіздікпен және Субутайдың ықпалында болумен айыптады. Нәтижесінде Гуйюк пен Бату, және мүмкін олардың бір бөлігі, сот үшін Огедей ханға жіберілді, бұл моңғол әскеріндегі келіспеушіліктерді күшейтті. Осы қиындықтарға қарамастан, моңғолдар Мажарстанды бақылауға алуға тырысты. Рожеридің жазбаларынан көрініп тұрғандай, шаруалардың ұйымсыз қарсылығы болды, бірақ ол толығымен сәтті болған жоқ, мүмкін Мажарстанның орталық бөлігінің ашық далалары тықсыруға немесе шегінуге мүмкіндік бермеді. Мохи шайқасында мажарлар жеңілгеннен кейін Субутай ұрланған патшалық мөрді пайдаланып, ел бойынша жалған жарлықтар шығарды, көптеген қарапайым адамдарды оның ықпалына қалдырды. Белаға қысым көрсету үшін Субутай күштерін бірнеше топқа бөлді. Кадан басқаратын жеңіл атқыштар Бела патшаны Адриатика жағалауында қууға жіберілді, ал Субутай мен Бату басқаратын, қоршау машиналарын қамтитын негізгі әскер Мажарстанды бағындыруға тырысты. Басқа моңғол күштері Мажарстанның шекарасынан тыс жерлерге шабуыл жасады, тіпті Винер-Нойштадт маңындағы шайқаста кері қайтарылғанша Австрияға дейін жетті. Моңғолдар бірнеше қалаларды, соның ішінде Орадея, Паннониядағы Санкт-Мартин қамалы және Естергомды қоршауға алды, бірақ соңғысының тас қамалы берік тұрды және барлық қоршаулар сәтті аяқталмады. 1242 жылдың басында Субутай Киелі Рим империясына шабуыл жасау жоспарларын талқылап жатқанда, Огедей ханның қайтысы және Ресейде кумандардың көтерілісі туралы хабар келді. Карпинидің сөзіне сүйенсек, Субутайтың қарсылығына қарамастан, моңғол ханзадалары жаңа Ұлы хан сайлануы үшін әскерді Моңғолияға қайтарды. Бұл оқиғалар туралы айтылған әңгімелерге күмәнді қаралады, Рашид әд-Дин Бату мен Субутай ханның қайтысы туралы кері қайту барысында естігенін нақтылады. Дегенмен, Огедейдің өлімі мен одан кейінгі алабұдырлық моңғолдардың Еуропаға ондаған жылдар бойы оралуына кедергі келтірді. Бұл оқиғаның салдары зор болды. Субутай қарсылық көрсеткен аймақтардың егіншілігін толығымен жойды. Кейбір азаматтар қамалдарда, ормандарда немесе батпақтарда жасырынып, тұтқындалудан немесе өлімнен құтылғанмен, олар қираған жерлеріне қайтып келгенде аштықтан қаза тапты. Тарихшылардың пікірінше, Мажарстан халқының төрттен біріне дейін шапқыншылықтан қаза тапқан болуы мүмкін. 1242 жылдан кейін, моңғолдар кеткеннен кейін сегіз жыл өткен соң, Мажарстан патшасы Бела Рим папасы Иннокентий IV-ке Мажарстан тағы бір шабуылға төтеп бере алмайтынын және моңғолдар қайтып келсе, оларға бағынуға мәжбүр болатынын жазды.

In addition to defeating the enemy, Subutai also had to spend substantial energy keeping the egos of the Mongol princes in check during the Hungarian campaign. During the battle, Subutai had to shame Batu into continuing the fight after the first failed attack on the bridge. Batu first blamed Subutai for taking too long to ford the river, but Subutai rebuffed him by saying that they knew fording the river would take time, and Batu had launched his attack preemptively. In the end Batu apologized to Subutai. Guyuk and Buri, jealous of Batu, accused Batu of incompetence and riding Subutai's coattails. This resulted in Guyuk and Batu, and possibly some of their men being sent home to Ögedei Khan for judgment, causing further rifts in the Mongol army. Despite these obstacles, the Mongols still attempted to solidify their control over Hungary. From Rogerius' writings it would seem that scattered resistance by the peasantry was attempted, but it never really got off the ground, perhaps in part due to the flat open plains of central Hungary allowing scant opportunity for ambush or withdrawal. After the defeat of the Hungarians at Mohi, Subutai used a stolen royal seal to issue bogus decrees across the country, leaving many unassuming inhabitants at his mercy. In order to keep the pressure on Bela, Subutai split his forces into several detachments. A light cavalry force under Kadan was sent to chase King Bela along the Adriatic Coast, while the main army with its siege engines under Subutai and Batu attempted to pacify Hungary proper. Other Mongol forces raided outside the borders of Hungary, even reaching Austria before being repulsed in a skirmish near Wiener Neustadt. The Mongols successfully besieged several cities, including the fortified city at Oradea, the castle of St. Martin of Pannonia, and the capital Esztergom, though the latter's stone citadel held out, and not all sieges proved successful. By early 1242, Subutai was discussing plans to invade the Holy Roman Empire, when news came of the death of Ögedei Khan and a revolt by the Cumans in Russia. Carpini alleges that, over the objections of Subutai, the Mongol princes withdrew the army to Mongolia for the election of a new Great Khan. This account of events is disputed, with Rashid al Din specifically noting that Batu and Subutai only heard of the Khan's death after they had already begun the withdrawal. However, the death of Ogedei and the turmoil immediately after it prevented the Mongols from returning to Europe for decades. Still, the devastation had been immense. Subutai had devastated the agriculture of any area that was resisting. Though some of the civilians had escaped capture or death by hiding in castles, forests, or marshes, they returned to their ruined fields only to starve. Some historians have claimed that a quarter to a half of Hungary's population may have died from the invasion. Even in 1250, eight years after the Mongols had left, Hungarian King Bela wrote to Pope Innocent IV that Hungary could not withstand another invasion and would have to surrender to the Mongols if they returned.

Соңғы жылдар

Субутай қазіргі Ресейдегі куман көтерілісін бағындырғаннан кейін Моңғолияға бет бұрды. Субутай Батудың, Огедейдің мұрагері болу үшін моңғолдардың орталық аймағындағы курултайға қатысуын талап етті. Бату қатысудан бас тартты, ал үш жылдан кейін Гүюк, Субутайдың қолдауымен сайланды. Гүюк Батуға деген құрметі болмады және егер олардың арасындағы араздық ашық соғысқа ұласқанда, моңғол генералдарының ең білгірлері Батуға қол жетімді болмауын қалады. Жаңа қаған 71 жастағы Субутайды 1246-1247 жылдардағы Сун әулетіне қарсы жорықтың басшысы етіп тағайындады. Папаның елшісі Плано Карпини оны Моңғолияның Қарақорум қаласында кездестірді. Ол Субутайдың моңғолдар арасында зор құрметке ие екенін айтты және оны "Бағатур" (ерлік, батырлықты білдіретін сөз) деп атады. Субутай 1248 жылы Сун жорығынан Моңғолияға оралып, қалған өмірін Туул өзенінің жанында (қазіргі Уланбатордың маңында) өткізді. Ол 72 жасында дүние салды. Халық арасындағы әңгімеге сәйкес, Субутай Дунай өзенінің жағасында ұлы Уриянкхадаймен бірге қайтыс болғысы келген. Субутайдың Уриянкхадай мен Ажу сияқты ұрпақтары келесі үш онжылдық бойы Ұлы хандарға қолбасшы ретінде қызмет етті. Уриянкхадай Дали патшалығын сәтті бағындырды, бірақ Дай Вьетті еңсере алмады. Кейіннен ол 1258 жылы Мөнке ханның басқаруымен Қытайдың Сун мемлекетіне оңтүстік-батыстан шапқанда үлкен жетістіктерге қол жеткізді. Ажу әкесімен бірге шайқасты, содан кейін Сянян шайқасындағы Сянян Фанченгтің маңызды екі бекінісін бес жыл бойы монғолдардың қоршауына алып келді, бұл Сун мемлекетінің ортасына жол ашты және олардың алты жылдан кейін, 1279 жылы толық жаулап алуына мүмкіндік берді.

Мұра

Монғол империясының құрылуы мен нығайтылуында Суботей Баатурдан артық рөл атқарған монғол генералы болған жоқ. Шыңғыс ханның сенімді қолбасшысы және адал қызметшісі, кейін Оғодей мен Ғұюқтың жоғары құрметке ие қызметшісі болған Суботей, империяның алғашқы қырық жылындағы моңғол ұлттық дамуының барлық кезеңінде ерекше көзге түсті. Ол алғаш рет Темучиннің, кейіннен Шыңғыс ханның, қызметіне қабылданғанда, сол кішкентай моңғол әміршісінің билігі бірнеше отбасыдан ғана тұратын. Өмірінің соңында Суботей Венгрия шекарасынан Жапон теңізіне дейін, Новгородтың шетінен Парсы шығанағы мен Янцзы өзеніне дейін созылған қуатты мемлекетті көрді. Оның құрылуына зор үлес қосты. Пол Бюэлл

Тарихи жағдайда ерекшелік, Шыңғыс хан мен Субутайдың стратегиялық және тактикалық жаңалықтары тарихтан жоғалып, басқалары оларды 600-700 жылдан кейін қайта ашуға мәжбүр болды. Субутай Ресей, Грузия, Венгрия, Польша, Болгария және Латын Константинополь армияларын бір жақты науқандар сериясында талқандаса да, батыс әскери басшылары, тарихшылар мен теориялықтары оны 20 ғасырға дейін толығымен назарына алмады. Моңғолдар біртұтас күш ретінде емес, 3-5 бағытта, көбінесе 500-1000 км қашықтықта жылжып, бір мезгілде көптеген мақсаттарға қауіп төндірді. Наполеон сияқты, Субутай (және Шыңғыс хан) күштерін кең майданға таратып, шешуші нүктелерде жылдам біріктіріп, жауды бөліп-жарып жеңді. Олардың әдістері жау мемлекеттің соғысқа деген құлшынысын толығымен жоюға бағытталған. Субутай қазіргі заманғы басқару және ұйымдастыру әдістерін қолданып, науқандар жүргізген алғашқы генерал ретінде танылды. Батыста көптеген ғасырлар бойы белгілі болмаса да, Субутайдың ерліктері бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін британдық әскери теоретик Б.Х. Лидделл Харттың «Ұлы қолбасшылар» атты кітабында жарияланды. Лидделл Харт Шыңғыс хан мен Субутайдың басшылығымен моңғолдардың мысалын келтіріп, механикаландырылған армияның қозғалғыштық, таралу және күтпеген шабуыл қағидаларын пайдаланып қалай күресуі мүмкін екенін көрсетті. Оның жаңашыл шайқас тактикасы мен стратегиясының ерекшелігі оны кейінгі генералдарға шабыт көзіне айналдырды. Атап айтқанда, Эрвин Роммель мен Джордж Паттон моңғол жорықтарын мұқият зерттеді.

"Тынық шайқас" теориясы

Ресей моңғол шапқыншылықтарын мұқият зерттеуден ең көп пайда тапты. Олардың далаға жақын орналасуы моңғол шапқыншылықтарына үлкен қызығушылық пен қолжетімділік берді, алғаш рет 19 ғасырда орыс генералы Михаил Иванин талдады, ол 20 ғасырдың ортасына дейін ресейлік әскери академияларда ұсынылатын оқулыққа айналды. Иваниннің еңбегі Кеңес маршалы Михаил Тухачевский, Михаил Фрунзе және Г. С. Иссерсон әзірлеген «Терең шайқас» доктринасында пайдаланылды. «Терең шайқас» доктринасы моңғол стратегиялық әдістерімен үлкен ұқсастықтарға ие болды, моңғол атты әскерлері, найзагерлері және далалық артиллериясын танктермен, бронетранспортерлермен, артиллериямен және ұшақтармен алмастырды. Қызыл Армия тіпті Субутайдың әскер қозғалысын жасыру үшін шайқас алаңында түтін қолданғанын үлгі етіп алды. 20 ғасырдың соңында американдық әскери теоретик Джон Бойд және оның жақтастары Чингисхан мен Субутайдың шапқыншылықтарын маневрлік соғыстың мысалы ретінде пайдаланды.