Кіріспе

Мари Берд жері (МБЛ) – Антарктиданың иелiк етiлмеген аймағы. 5 миллион шаршы километр аумағымен ол Жер бетіндегі ең үлкен иемденбеген территория болып табылады. Аймақ американдық теңіз офицері Ричард Бердтің әйелінің құрметіне аталған, ол 20 ғасырдың басында бұл аймақты зерттеген. Территория Батыс Антарктидада, Росс мұздық шельфісінің шығысында және Росс теңізінің, сондай-ақ Антарктиканың немесе Оңтүстік мұхитының Тынық мұхиты бөлігінің оңтүстігінде орналасқан, шамамен Росс мұздық шельфісінің басы мен Сегіз жағалауы арасындағы сызыққа дейін созылады. Ол 158°B және 103°24'B аралығында жатыр. Рокфеллер платосы мен Сегіз жағалауы арасындағы аймақтың кіріктірілуі Бердтің зерттеулеріне негізделген.

Барлау

Мари Берд жері алғаш рет батыстан зерттелді, оған Росс теңізінен кіруге болатын. Мари Берд жерінің батыс жағалауы 1902 жылы Роберт Фалькон Скотттың «Дискавери» кемесінің палубасынан көрінді. Ол Росс теңізіне жақын жатқан түбекті Король Эдуард VII жері деп атады, ал көзге көрінетін шашыраңқы жерлерді Александра таулары деп атады. 1911 жылы Роалд Амундсеннің Оңтүстік полюске экспедициясы кезінде Кристиан Преструд саналы топты басқарып, шығыс Росс теңізі мен Росс мұздық шелесіне жақын орналасқан аймақтағы оқшауланған жерлерді (нунатактар) аралады. Сол уақытта Нобу Ширасе бастаған алғашқы жапондық Антарктика экспедициясы жарым аралға қонды. Дин Смит 1929 жылы Ричард Э. Бердтің Антарктикаға алғашқы экспедициясы кезінде (1928–1930) ұшқыш болды. Экспедиция Киттер шығанағындағы Амундсеннің бастапқы базалық лагері Фрамгеймнің жанындағы Кішкентай Америкадан басталды, нәтижесінде шығысқа қарай Рокфеллер таулары мен Эдсел Форд таулары ашылды. Берд аймаққа әйелі Маридің есімімен атады. Л. Гулд бастаған геологиялық топ Рокфеллер тауларының бір бөлігін зерттеді. Алғашқы терең жерді зерттеу екінші Берд экспедициясы кезінде (1933–1935) Пауль Сипл мен Франклин Алтон Уэйд басқарған санақшылар тобының 1934 жылы Фосдик тауларына дейін шығысқа жеткенімен байланысты. Әуеден зерттеулер Руперт жағалауының шығысындағы жерлерді анықтады. Үшінші Берд Антарктика экспедициясы, сондай-ақ Америка Құрама Штаттарының Антарктика қызметі экспедициясы деп аталды, 1939 жылдан 1941 жылға дейін өтті. Бұл экспедиция бір-бірінен 1600 миль (2575 км) қашықтықта екі базалық лагерь құрды. Батыс база бұрынғы Кішкентай Америка базасына жақын (68° 29' S, 163° 57' W), ал Шығыс база Антарктика түбегіндегі Стонингтон аралында (68° 12' S, 67° 3' W) орналасты. Осы екі базадан жасалған ұшу-сапарлар Мари Берд жерінің вулкандық провинциясының көп бөлігін (мысалы, Атқару комитетінің жотасы) және жағалау аймағының көп бөлігін, соның ішінде Уолгрин, Хоббс және Руперт жағалауларын ашуға әкелді. Экспедиция кезінде Батыс базадан келген топтар Форд тауларының солтүстік бөлігін және Фосдик тауларының оңтүстік беткейлерін зерттеді. 1946–1959 жылдары Америка Құрама Штаттарының Әскери-теңіз флоты Антарктидаға бірнеше экспедиция ұйымдастырды. Бұл экспедициялар (Р. Э. Берд басқарған «Жоғары секіру» операциясы, «Жел диірмені» және «Тынық мұздатқыш» I–IV) Мари Берд жерінің жағалауының бөліктерінің әуе суреттерін түсіруді қамтыды, олар үшін триметрогондық жүйе (ТМА; тік, сол және оң жақ көлбеу суреттер бір нүктеде) қолданылды. АҚШ Әскери-теңіз флоты 1956–1957 жылдары «Тынық мұздатқыш» II кезінде Кішкентай Америка V-тен шығып, 80°S, 120°W координаталарында Байрд станциясын салуды бастады. Бұл шаралар Халықаралық геофизикалық жылға (IGY; 1957 жылдың шілдесінен 1958 жылдың соңына дейін) дайындық ретінде жасалды, ол кезінде трактор пойыздарымен (Сноу-каттар мен модификацияланған бульдозерлер) бірнеше жерді зерттеу сапарлары жасалды. 1957 жылдың қаңтарында (IGY алдында) Чарльз Р. Бентли Кішкентай Америка V-тен жаңа Байрд станциясына дейін, бірнеше ай бұрын АҚШ армиясының инженерлері жасаған жолмен (Армия-теңіз флоты жолы) сапар жасады. Оның тобы мұздың қалыңдығын, Жердің магниттік және гравитациялық өрісін өлшеді. Келесі жазғы маусымда (1957–1958) ол Байрд станциясынан екінші сапар жасады, ол Мари Берд жерінің вулкандық провинциясының жанартауларын алғаш рет зерттеді. Сапар шығыс Мари Берд жерінен кейін Сентинель тауларына жетіп, Байрд станциясына оралды. Бентли 1958–1959 жылдары Байрд станциясынан Хорлик тауларына үшінші сапар жасады. Бұл үш сапар Бентлидің мұз асты ойысы немесе жолағының ашылуына әкелді, ол МБЛ мен Шығыс Антарктиданың Трансантарктикалық таулары арасындағы терең тау жынысы ойысы болып табылады. 1958–1960 жылдары ТМА рейстері мен Байрд станциясынан шыққан сапарлар Атқару комитетінің жотасын зерттеді және картаға түсірді. ТМА 1964 және 1965 жылдары Мари Берд жерінің батысында ұшырылды. Осы күш-жігердің нәтижесінде АҚШ Геологиялық қызметі (USGS) 1966–1968 жылдары Мари Берд жерінің көп бөлігінде бірқатар эталондық нүктелер мен эталондық көрсеткіштерді құру үшін жер зерттеулерін жүргізді. 1960–1961 жылдары мұздық Уолгрин жағалауы мен Сегіз жағалауының бөліктерін зерттеді. Оның құрамында геологтар мен геодезистердің тобы болды, олар құрлықтағы жартастарға орналастырылды. Мари Берд жерінің шығыс жағына барған бұл экспедиция, бұрынғы экспедициялар ұсынғандай, Тёрстон түбегі шын мәнінде арал (Тёрстон аралы) екенін анықтады. Сол маусымда Кэмпбелл Крэддок басқарған геологиялық топ жақын маңайдағы Джонс тауларын зерттеді. 1966–1969 жылдары Ф. А. Уэйд басқарған АҚШ теңіз флотының Мари Берд жағалауындағы зерттеулері Александра және Рокфеллер тауларының, сондай-ақ Форд тауларының геологиялық картасын жасады және аймақтың 1:250,000 масштабты геологиялық карталарын жасады. Бұл қашықтан басқарылатын тікұшақ лагерлерін және әуе геофизикасын қамтитын күрделі экспедиция болды. 1978–1993 жылдары бірнеше геологиялық экспедициялар Мари Берд жерін зерттеді. Жаңа Зеландия геологтары екі экспедицияда (1978–79 және 1987–88) Форд тауларын және Король Эдуард VII түбегін зерттеді. АҚШ геологтары 1984–85 жылдары Мари Берд жерінің вулкандық провинциясын зерттеуді бастады. WAVE жобасы (Батыс Антарктикалық жанартауларды зерттеу) 1989–1991 жылдары осы вулкандық провинцияға бағытталды. SPRITE жобасы (Оңтүстік Тынық мұхиты шеңберіндегі халықаралық тектоникалық экспедициясы) 1990–1993 жылдары Хоббс жағалауының аймақтарын және төңірегін зерттеді. Екі жобаның да мүшелері АҚШ, Ұлыбритания және Жаңа Зеландиядан болды. 1989–1990 және 1990–1991 жылдарығы оңтүстік жаз айларында Калифорния университетінің (Санта-Барбара) геологиялық тобы Мари Берд жерінің Форд тауларының солтүстігіндегі бірнеше тау жоталарын зерттеді (FORCE экспедициясы; Форд тауларының қыртыс зерттеуі). GANOVEX VII, Германия басқарған халықаралық экспедиция, 1992–93 жылдары Король Эдуард VII түбегіне сапар жасады. Колорадо колледжінің геологтары 1998–2001 жылдары (Форд таулары) және 2011–2013 жылдары (Фосдик таулары) Форд тауларына экспедициялар ұйымдастырды.

Ғылыми-зерттеу лагерлері мен станциялары

Мари Берд Лэнді 1957 жылдан бастап Бакутис жағалауының ішкі аймағында «Operation Deep Freeze» базасы – Бёрд станциясы (NBY; бастапқыда 80°S, 120°W орналасқан, 80°S, 119°W қайта құрылған) орналасқан. Бёрд станциясы көптеген жылдар бойы Батыс Антарктиданың ішкі аймағындағы жалғыз маңызды база болып келді. 1968 жылы осы жерде Антарктика мұз қабатын толыққандай тесіп өткен алғашқы мұз өзегі бұрғыланды. Жыл бойы жұмыс істеген станция 1972 жылы жабылды, ал жылдар бойы уақытша жазғы лагерь ретінде пайдаланылғаннан кейін, Бёрд станциясы 2009–2010 жылдары АҚШ Антарктика бағдарламасы (USAP) тарапынан Батыс Антарктиканың солтүстігіндегі операцияларды қолдау мақсатында қайта ашылды. Мари Берд Лэндің Руперт жағалауында 1980–1990 жылдары жұмыс істеген және қазір жабық орыс станциясы – «Русская» орналасқан. Сипл жағалауының шығысында, Росс мұздық шельфінен тыс орналасқан Сипл Дөңгелегі 1996 жылы жазғы ғылыми лагерь ретінде құрылды. Мұндағы мұз өзектері соңғы 100 мың жылдың климат тарихын анықтау үшін бұрғыланды. Бұл лагерь Техас университетінің Геофизика институтының (UTIG) қолдауымен жүргізілген әуедегі геофизикалық зерттеулер үшін де база болып қызмет етті. 1998–1999 жылдары батыс Мари Берд Лэндіндегі Форд-Рейнджесте (FRD) лагерь жұмыс істеді, ол UCSB бастаған және UTIG Siple Dome-нан ұшып шыққан АҚШ Антарктика бағдарламасының (USAP) әуедегі зерттеулерінің бір бөлігін қолдады. 2006 жылы Мари Берд Лэндің шығысында, Росс теңізі мен Амундсен теңізі арасындағы үлкен лагерь – WAIS Divide (WSD) жоғары сапалы мұз өзегін бұрғылау мақсатында құрылды. Бұрғылау және мұз өзегін алу 2014 жылы аяқталды. 2018 жылы Халықаралық Твейтес мұздықтарын зерттеу ынтымақтастығы Амундсен теңізінің жағалауындағы үлкен және үздіксіз физикалық қатысумен басталды. Бұл теңіз, әуе және мұз үстіндегі геофизикалық зерттеулерді қамтиды, олар Мари Берд Лэндің геологиялық құрылымын және аймақтың шығыс шекарасын анықтауға көмектеседі. Мақсаты – мұздықтың тұрақтылығын анықтау және WAIS-тің еруінен туындаған жаһандық теңіз деңгейінің көтерілуін болжау. Соңғы жүз миллион жылда қалыптасқан Батыс Антарктидалық рифтік жүйе (WARS) Мари Берд Лэндтің толық немесе бір бөлігін қамтиды. WARS Росс теңізінің континенттік шельфінен шығысқа қарай Мари Берд Лэндке дейін созылады. WAIS-ті құрғататын мұз ағындары мен мұздықтары рифтік аңғарларды ұстанады деп саналады, олар WARS-та пайда болған және қазір мұзбен жабылып қалған. WARS Эоцен дәуірінен бастап бірнеше мың жыл бұрын белсенді болған жанартаулық аймақты қамтиды. Мари Берд Лэндің тереңдігінде мантиялық қаусырауы анықталды. Бұл қаусыраудың жылуы Батыс Антарктиданың маңызды бөлігінің көтерілуіне және Мари Берд Лэнд Дөңгелегінің қалыптасуына себеп болды деген болжам бар. Антарктиканың цифрлық картасы Мари Берд Лэндің геологиясын қамтиды. Батыс Антарктидадағы Мари Берд Лэндің геологиялық тарихы 2020 жылы жарық көрген басылымда қысқаша сипатталған.

Мұздықтар, мұз ағыстары және мұздық шельфі

WAIS-ті MBL-де ағызып бара жатқан ірі мұздықтардың қатарында Твайтс және Пайн аралы мұздықтары бар, олар екеуі де Амундсен теңізіне құяды. Росс мұздық шельфіне құйылатын жеті мұз ағынының ішінде Биндшадлер және Уиланс мұз ағындары ең үлкендері болып табылады. Бұл жеті мұз ағыны WAIS-тің 40 пайызын құрайды. Росс мұздық шельфінен басқа, Оңтүстік мұхиттың жағалауындағы маңызды мұздық шельфтерге Сулцбергер және Никерсон мұздықтары да кіреді.

Тау жоталары, шыңдары, шыңдары және мұз асты топографиясы

WAIS арқылы MBL континенттік негізінің көмілуіне байланысты, мұз қалыңдығы аз MBL жағалауына қарай тау жоталары көрінеді. Ең ірі жоталар: Форд жотасы, Флуд жотасы, Атқару комитеті жотасы және Колер жотасы. Форд жотасы ең кеңінен таралған және алтыдан астам жеке аталатын тау топтарын қамтиды. Форд жотасының солтүстігіндегі Фосдик таулары – 30 километрге созылған бор дәуірінің метаморфтық тау жыныстарынан тұрады. MBL-де ашық жатқан басқа тау жыныстары – палеозой дәуірінде метаморфозға ұшыраған шөгінді жыныстар мен граниттер, сондай-ақ мезозой дәуірінің граниттері. Мари Берд теңіз тауы – Мари Берд жерімен байланысты аталған теңіз тауы. Атауы 1988 жылғы маусымда бекітілді (Теңіз асты нысандары жөніндегі консультативтік комитет, 228).

Тау шыңдары мен шыңдары

Толық емес.