Көне және орта ғасыр жазушыларының аббревиатуралары

Кіріспе

Ежелгі және ортағасырлық жазушылар қолданған аббревиатуралар

Жазушылардың аббревиатуралары немесе сигла (жекеше: сиглум) – латын, грек, көне ағылшын және көне норвег тілдерінде жазған ежелгі және ортағасырлық жазушылар қолданған аббревиатуралар. Қазіргі қолжазбаларды түзетуде (мазмұндық және техникалық) сиглалар – мәтіннің бастапқы қолжазбасын көрсетуге арналған символдар (мысалы, әртүрлі қолжазбалардағы мәтіннің айырмашылықтары).

Тарих

Қысқартылған жазу, сиглдарды пайдалану арқылы, ішінара жазбалар жасауда қолданылған материалдардың (тас, металл, пергамент сияқты) өңдеу мүмкіндігінің шектеулі болуынан туындады, сонымен қатар олардың қолжетімділігі де маңызды рөл атқарды. Осылайша, тасқа жазушылар, граверлер және көшірушілер қолданыстағы жазу кеңістігін тиімді пайдаланды. Жазу материалдары жеткілікті болған кезде, жазу қысқартулары сирек болды, бірақ біздің заманымыздың 3 және 4 ғасырларында жазу материалдары тапшы және қымбатқа бағаланды. Рим республикасы кезінде бірнеше қысқартулар, сиглдар (сиглум сөзінің көпше түрі, 'символ немесе қысқарту' деген мағынаны білдіреді) жазуларда кеңінен қолданылды, ал Рим империясы кезінде олардың саны артты. Бұған қоса, осы кезеңде стенография да қолданысқа енді. Батыстағы ең ерте белгілі стенография жүйесі грек тарихшысы Ксенофонттың Сократтың естеліктерінде қолданған notae socratae деп аталды. Рим республикасының соңында, б.з.д. 63 жылы Цицеронның хатшысы Марк Туллий Тиро Тирониялық ноталарды жасаған болуы мүмкін. Тирониялық ноталар латынның кіші әріптерінен және квадрат және рустикалық бас әріптерінен өзгеше, қысқартылған/дыбырлық әріптерді қамтиды. Бұл жазу жүйесі қазіргі стенографиялық жазу жүйелеріне ұқсас болды. Онда толық сөздерді немесе сөздердің түбірлерін белгілеу үшін символдар қолданылды. Орта ғасырларда сөздерді білдіретін символдар кеңінен қолданылды; кейбір деректерге сәйкес, бастапқыда 140-қа жуық болған символдар саны Каролингтер кезінде 14 000-ға дейін артты, олар оларды басқа қысқартулармен бірге пайдаланды. Дегенмен, әліпбилік жазудың "тұманды болуы" (C. Burnett) байқалды, себебі ол көбінесе колдовство және магиямен байланысты болды, соның салдарынан ұмытылып қалды. 12 ғасырда Кентербери архиепископы Томас Бекет, ал кейіннен 15 ғасырда Спонхайм бенедикт монастырының аббаты Иоганн Тритгемиус толыққанды Тирониялық стенографияда және цицерондық лексикада жазылған псалмды тауып, оны қайта жаңғыртты. Тирониялық ноталар жүйесін үйрену үшін жазушылар шамамен 4000 символді формальды түрде оқуы қажет болды; кейін бұл көрсеткіш 5000-ға, ал орта ғасырларда 13000-ға дейін өсті; кейбір символдардың мағынасы әлі де белгісіз болып қала береді. Сиглдар көбінесе лапидарлық жазуларда қолданылды; кейбір жерлерде және тарихи кезеңдерде (мысалы, ортағасырлық Испанияда) жазу қысқартулары осылайша шамадан тыс қолданылды, олардың кейбіреулерін түсіндіру мүмкін емес болды.

Abbreviated writing, using sigla, arose partly from the limitations of the workable nature of the materials (stone, metal, parchment, etc.) employed in record making and partly from their availability. Thus, lapidaries, engravers, and copyists made the most of the available writing space. Scribal abbreviations were infrequent when writing materials were plentiful, but by the 3rd and 4th centuries AD, writing materials were scarce and costly. During the Roman Republic, several abbreviations, known as sigla (plural of siglum 'symbol or abbreviation'), were in common use in inscriptions, and they increased in number during the Roman Empire. Additionally, in this period shorthand entered general usage. The earliest known Western shorthand system was that employed by the Greek historian Xenophon in the memoir of Socrates, and it was called notae socratae. In the late Roman Republic, the Tironian notes were developed possibly by Marcus Tullius Tiro, Cicero's amanuensis, in 63 BC to record information with fewer symbols; Tironian notes include a shorthand/syllabic alphabet notation different from the Latin minuscule hand and square and rustic capital letters. The notation was akin to modern stenographic writing systems. It used symbols for whole words or word roots and grammatical modifier marks, and it could be used to write either whole passages in shorthand or only certain words. In medieval times, the symbols to represent words were widely used; and the initial symbols, as few as 140 according to some sources, were increased to 14,000 by the Carolingians, who used them in conjunction with other abbreviations. However, the alphabet notation had a "murky existence" (C. Burnett), as it was often associated with witchcraft and magic, and it was eventually forgotten. Interest in it was rekindled by the Archbishop of Canterbury Thomas Becket in the 12th century and later in the 15th century, when it was rediscovered by Johannes Trithemius, abbot of the Benedictine abbey of Sponheim, in a psalm written entirely in Tironian shorthand and a Ciceronian lexicon, which was discovered in a Benedictine monastery (notae benenses). To learn the Tironian note system, scribes required formal schooling in some 4,000 symbols; this later increased to some 5,000 symbols and then to some 13,000 in the medieval period (4th to 15th centuries AD); the meanings of some characters remain uncertain. Sigla were mostly used in lapidary inscriptions; in some places and historical periods (such as medieval Spain) scribal abbreviations were overused to the extent that some are indecipherable.

Латын қарпі

Кейбір ежелгі және ортағасырлық сиглалар әлі күнге дейін ағылшын және басқа да еуропа тілдерінде қолданылады; латын амперсанды (&) ағылшын тіліндегі “and” сөзін, латын және француз тілдеріндегі “et” сөзін, ал испан тіліндегі “y” жалғауын алмастырады (бірақ испан тілінде оның қолданылуы ұсынылмайды, себебі “y” әрпі қазірдің өзінде кішкентай және жазуы оңай). Тирлік белгі (⁊), жеті (7) цифрына ұқсайды, “et” жалғауын көрсетеді және тек x биіктігіне дейін жазылады; қазіргі ирланд тілінде бұл сигла “agus” (“and”) жалғауын білдіреді. Қазіргі типографияда қолданылатын басқа да жазу қысқартулары – проценттік белгі (%), итальян тілінен алынған “per cento” (“жүзге”); “per mille” (“мыңға”) сөздерінен шыққан permille белгісі (‰); фунт белгісі (₤, £ және #, барлығы “librum” немесе lb сөздерінен шыққан) және доллар белгісі ($), бұл испан сөзі “peso” -дан туындаған болуы мүмкін. Алғашқыда “белгілі бағамен” деген мағынаны білдірген коммерциялық “at” белгісі (@) – “амфора” сөзінің қысқартылған түрі (амфора – сауда бірлігі ретінде қолданылған ыдыс); 1990 жылдардан бастап оның қолданылуы саудадан тыс салаларда кеңінен таралып, электрондық пошта мекенжайларының бір бөлігіне айналды. Типографиялық тұрғыдан алғанда, “et” сөзін білдіретін амперсанд – “e” және “t” әріптерінің кеңістікті үнемдейтін лигатурасы, яғни оның құрамдас графемалары. 15 ғасырда жылжымалы типті баспаның пайда болуынан бастап, қаріптер жасаушылар әрбір қаріп түрі үшін (шрифт) көптеген лигатуралар жасады, осылайша аз символдармен көп ақпаратты жеткізуге мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Ренессанс дәуірінде (14-17 ғасырлар) ежелгі грек тіліндегі қолжазбалар арқылы Батыс Еуропаға бұл тіл енгізілген кезде, грек жазушыларының қысқартулары латын жазуына үйренген оқырмандарға ұқсату үшін лигатураларға айналдырылды. Кейін, 16 ғасырда, баспа мәдениеті Еуропаның ұлттық тілдерін қамтығанда, грек-рим жазушыларының қысқартулары жойылды, бұл антилатындық протестанттық реформациямен (1517–1648) байланысты идеологиялық жою деп есептеледі. “Xmas” деген қысқарту, Рождествоға арналған, ежелгі жазушылардың қысқартуынан қалған, ол грек әрпі “хи” (Χ) арқылы Мәсіхтің атын алмастырған (оның атының бірінші әрпі “Χριστος”).

Some ancient and medieval sigla are still used in English and other European languages; the Latin ampersand (&) replaces the conjunction and in English, et in Latin and French, and y in Spanish (but its use in Spanish is frowned upon, since the y is already smaller and easier to write). The Tironian sign (⁊), resembling the digit seven (7), represents the conjunction et and is written only to the x height; in current Irish language usage, the siglum denotes the conjunction agus ('and'). Other scribal abbreviations in modern typographic use are the percentage sign (%), from the Italian per cento ('per hundred'); the permille sign (‰), from the Italian per mille ('per thousand'); the pound sign (₤, £ and #, all descending from or lb for librum) and the dollar sign ($), which possibly derives from the Spanish word peso. The commercial at symbol (@), originally denoting 'at the rate/price of', is an abbreviation of the word Amphora—a kind of pot used as a unit of trade; from the 1990s, its use outside commerce became widespread, as part of e mail addresses. Typographically, the ampersand, representing the word et, is a space saving ligature of the letters e and t, its component graphemes. Since the establishment of movable type printing in the 15th century, founders have created many such ligatures for each set of record type (font) to communicate much information with fewer symbols. Moreover, during the Renaissance (14th to 17th centuries), when Ancient Greek language manuscripts introduced that tongue to Western Europe, its scribal abbreviations were converted to ligatures in imitation of the Latin scribal writing to which readers were accustomed. Later, in the 16th century, when the culture of publishing included Europe's vernacular languages, Graeco Roman scribal abbreviations disappeared, an ideologic deletion ascribed to the anti Latinist Protestant Reformation (1517–1648). The common abbreviation Xmas, for Christmas, is a remnant of an old scribal abbreviation that substituted the Greek letter chi (Χ) for Christ's name (deriving from the first letter in his name, Χριστος).

Чиркесі славян

Баспа өнерінің пайда болуынан кейін де, қолжазбалардың қысқартулары шіркеу славян тілінде қолданыла берді және бүгінге дейін баспа кітаптарында, иконаларда және жазуларда кездеседі. Көптеген таралған ұзын түбірлер мен қасиетті тұлғаларды атау үшін қолданылатын есімдер қысқартылып, оң жақтағы суретте көрсетілгендей, арнайы диакритикалық белгі – titlo астына жазылады. Бұл грек шіркеу мәтіндерінде жиі кездесетін белгілі бір есімдерді қысқартуды қолдану дәстүрімен, Nomina sacra ("Киелі есімдер") дәстүрімен сәйкес келеді. Дегенмен, жеке есімдерге арналған қысқартулар тек "жақсы" жандарға ғана қолданылады, ал "жаман" жандар туралы айтылғанда сол сөздер толық жазылады. Мысалы, жалғыз, нағыз Құдайды білдіретін Құдай сөзі қысқартылса, жалған құдайлар туралы айтылғанда Құдай сөзі толық жазылады. Сол сияқты, "періште" сөзі көбінесе қысқартылып жазылады, бірақ 77-ші псалмда "жаман періштелер жасаған" делінгенде "періштелер" сөзі толық жазылады.

Өзіндік мағынасы бар таңбалар

Мұндай белгілер оқырманға сөздің жоғалған бөлігінің кім екенін хабарлайды, мағынаға (тәуелсіз) әсер етпейді. Олардың кейбіреулерін тиісті әріптердің баламалы контексттік глифтері ретінде түсіндіруге болады. Әріптің үстіндегі түзу немесе қисық макрон n немесе m әрпінің жоқ екенін көрсетеді. Испан тілінде 9-ғасырға дейін Визигот мәтіндерінде n әрпінің үстіндегі тылсым белгісі (ñ) қолданылған, бірақ m әрпін көрсету үшін макронның үстіне нүкте қойылған, ал нүктесіз сол белгі n әрпін білдірген. 9-ғасырдан кейін Визигот мәтіндерінде нүктелі сызық жалпы белгіге айналған. Готикалық мәтіндерде араб цифры 9-ға (ꝯ) немесе кері С әрпіне (ↄ) ұқсас белгі – ең көне белгілердің бірі және Маркус Валериус Пробтың мәтіндерінде, Тирониялық жазбаларда con деген мағынада кездеседі. Ортаңғы сызықтағы әріптен кейін орналасқан, алдыңғы белгіге (ꝰ) ұқсас белгі us немесе os-ты білдіреді, әдетте сөздің соңында, екінші жақтың номинативтік жалғауы болып табылады, кейде is немесе жай ғана s. Бүгінгі күні қолданылатын апостроф sigla-дағы әртүрлі белгілерден пайда болды, осының нәтижесінде оның қазіргі қолданылуына себеп болды. Толқын тәрізді немесе омикрон тәрізді белгі жоғалған r (rhotic дауыссыз) немесе ra әрпін білдіреді. Кейде сөздің соңында осыған ұқсас белгі a әрпінің немесе a әрпімен аяқталатын буынның жоғалып кеткенін көрсетеді. Бұл, алайда, зейілін алмауға лайық, өйткені белгілердің бірі кішкентай r әрпіне ұқсас белгіден, ал екіншісі a әрпіне ұқсас белгіден шыққан. Кейінгі мәтіндерде ол диаэрезис (екі нүкте) немесе үзілген сызыққа айналған. Араб цифры 2-ге (2) ұқсас белгі және әріптен кейін ортаңғы сызыққа орналасқан (мысалы, eᷣ), тур немесе ур әрпін көрсетеді, ол әдетте сөздің соңында кездеседі. Басқаша айтқанда, ол тер немесе ер әрпін білдіруі мүмкін, бірақ сөздің соңында емес. (Солтүстік тілдерінде, мысалы, көне ағылшын тілінде, er әрпімен аяқталатын сөздер үшін шағын найзағай сияқты белгі бар.) R-ротундасы кесілген (ꝵ) әдетте rum (латын тіліндегі көпше жақ жалғауы) әрпін білдіреді, бірақ ол r әрпінен кейін қысқартуды да білдіруі мүмкін. Соңғы белгі Тирониялық белгі (⁊) немесе амперсанд (&) болуы мүмкін, ол et ('және') сөзінің кез келген бөлігінде немесе et сөзімен бірдей жиілікте қолданылған. Сөздің соңындағы ⁊ белгісі que ('және') энклитикасын көрсетеді. Кейбір қолжазбаларда us/os белгісімен шатасу орын алады.

Such marks inform the reader of the identity of the missing part of the word without affecting (independent of) the meaning. Some of them may be interpreted as alternative contextual glyphs of their respective letters. The straight or curved macron above a letter means that an n or m is missing. A remnant can be seen in Spanish where an n with a tilde (ñ) is used for In Visigoth texts before the 9th century, however, a dot is placed above the macron to indicate m, and the same mark without a dot meant n. The line with a dot became the general mark after the 9th century in Visigoth texts. A mark that resembles the Arabic numeral nine (ꝯ), or a mirrored C (ↄ) in Gothic texts, is one of the oldest signs and can be found in the texts of Marcus Valerius Probus and Tironian notes with the same meaning as con. Another mark, similar to a bold comma or a superscript version of the previous mark (ꝰ), placed after the letter on the median line, represented us or os, generally at the end of the word, being the nominative case affix of the second declension, sometimes is or simply s. The apostrophe used today originated from various marks in sigla, which caused its current use in elision, such as in the Saxon genitive. A wave like or omicron like mark stands for a missing r (rhotic consonant) or ra. Sometimes, a similar wave like mark at the end of a word indicated a missing a or syllable ending in a. This is, however, a coincidence, as one of the marks stems from a small r like mark and the other from an a like one. In later texts, it became a diaeresis (two dots), or a broken line. A mark, resembling the Arabic numeral two (2) and placed on the median line after the letter (e. g. eᷣ), indicates tur or ur, which occurs generally at the end of the word. Alternatively it could stand for ter or er but not at the end of the word. (Nordic languages, such as Old English, have a lightning bolt like mark for words ending in er.) The r rotunda with a cut (ꝵ) generally stood for rum (a common genitive plural ending in Latin), but it could also stand for a truncation after the letter r.
A last mark, which could either be the Tironian note (⁊) or the ampersand (&), was used with equal frequency as the conjunction et ('and') or as et in any part of the word. The symbol ⁊ at the end of a word indicates the enclitic que ('and'). A corruption occurs in some manuscripts between it and the us/os mark.

Типографиялық көшірмелеу

Түрлі қаріптер жазушылардың қысқартулары мен басқа да көне жазу белгілерін баспаға көшіру үшін жасалған. Олардың ішінде "рекорд қаріпі" бар, ол алғаш рет 1770 жылдары "Domesday Book" кітабын басып шығару үшін әзірленген және 19 ғасырдың соңына дейін Ұлыбританияда орта ғасырлық құжаттарды жариялауда кеңінен қолданылды.