Кіріспе

Джонның Ирландияға алғашқы экспедициясы – Джон Плантагенеттің Ирландия аралына, Плантагенеттер әулеті мен Англия тажының ықпалын нығайту мақсатындағы наурыздың бір бөлігі ретінде жасаған сапары. Олар Анжевин империясы құрамында Ирландия Корольдігін құруды жоспарлаған. Джон – Англияның болашақ королі, Англияның Генрих II-нің ұлы және 1177 жылы Оксфорд кеңесінде әкесі оны Ирландияның лорды деп жариялаған. Иерусалим Корольдігіне деген ұмтылысына қарамастан, Джон Лаклендті әкесі Ирландияға, батысқа жіберді және 1185 жылдың сәуір айында Уотерфордқа жетті. Тәжірибесіз жас ханзада, онымен дипломатиялық жолмен кездескен ирландтық гейлдердің әдет-ғұрыптарын өрескелдікке ұшыратуға тырысты. Джон (өз әскеріне жалақы төлеуге күш жіберген) өзімен бірге саяхаттаған рыцарьларға гейлдердің жерлерін уәде етті, бұл жергілікті тұрғындарды одан әрі ашуландырды. Бұл мәселелерден бөлек, ол Ирландияның қуатты вице-королі Хью де Лейсиге қарсы ұстаным танытты, ол гейлдік Мит патшалығын бағындырғаннан кейін Мит иелігін басқарды. Нормандардың Ирландияға басып кіргеннен кейін, Плантагенеттер норманды барондықтың, номиналды түрде оларға адал болғанымен, Ирландияда тым қуатты болып кеткеніне жиі алаңдады, және де Лейсилердің жағдайы осыған дәлел. Джон 1185 жылдың желтоқсан айында Англияға оралды және әкесіне де Лейсидің Ирландиядағы ықпалына қатты шағымданды. Плантагенеттердің қуанышына орай, келесі жылы де Лейсинің өзі Дурроуда ирландтық Джолла Ган Матиар О’Майдханың қолынан қаза тапты. Джонның Ирландияға қайта оралуына жоспар жасалды және жаңа Папа Урбан III оған Ирландия королі атағын беруге бұрынғыларынан гөрі көбірек дайындық көрсетті. Алайда, Джонның ағасы, Бретань герцогы Джеффри II-нің қайтысынан кейін бұл жоспар тоқтатылды. Кейін Джон 1210 жылы Англия королі болып, норманды лордтардың бір бөлігінің көтерілісін басу мақсатында Ирландияға екінші рет оралды; бұл жолы ол әлдеқайда табысты болды.

Дайындық

Джонның Ирландияға бару мәселесі алғаш рет оның әкесі Генрих II билігі тұсында, атап айтқанда 1177 жылғы Оксфорд кеңесінде көтерілді. Бұл кеңес Уильям ФицАльдельмді Ирландияның өкілі лауазымынан шеттетуге және Джонды Ирландияның патшасы етіп бекітуге келісті. Бұл оның әкесінің төрт ұлы арасында Анжу иеліктерін бөлу стратегиясы болған секілді. Джонды Ирландияның патшасы етіп тағайындау үшін Папа Александр III-нің келісімі ізделіп алынды. Бірінші Александр III, содан кейін оның ізбасары Папа Люций III-пен туған келіспеушіліктер осы мәселені кейінге шегерді, нәтижесінде Джон тек Ирландияның лорды ретінде сапар шекті. 1184 жылы Джонның келуіне дайындық жасау үшін Джон Кумин мен Ворстердің Филиппі Ирландияға жіберілді. Джон 1185 жылғы сәуір айында Ирландияға келді, шамамен 300 салт атты және көптеген жаяу әскерлері мен садақшыларымен Уотерфордқа қонды.

Алға қарай

Ирландияға келгеннен кейін Джон мен оның сүйемелдеушілерін көптеген аты-жөні белгісіз гаэльдік ирланд басшылары күтіп алды. Олар осы ұзын сақалды патшаларды көргенде, Джон мен оның сүйемелдеушілері күліп, оларды сақалдарынан тартып ойнаған екен. Уэльстің Джеральды ирландтардың өздерінің үстемдіктеріне – Домхналл Мór Ó Briain сияқты адамдарға – Джонның «жаман мінезді бала екендігі және одан жақсылық күтуге болмайды» деген шағымын айтқанын жеткізді. Осы билеушілерді қынжыртудан бөлек, Джон сол кезде Теобальд Уолтер, Уильям де Бург, Гилберт Пипард және Бертрам де Верден сияқты сенімді патшалық әкімшілерге жер участаларын берудің белсенді бағдарламасын жүзеге асырды, сондай-ақ кішігірім тұлғаларға да шағын жерлер берді. Олардың гиберно-нормандық ұрпақтары, мысалы, Уолтердің Батлер әулеті, ұзақ жылдар бойы беделді болып қала берді. Ирландияда болған кезінде Джон 1171–72 жылдары әкесі Генрих II жүрген жолмен Уотерфордқа қонды және Дублинде аяқтады. Джонның экспедициясы жол бойында, әсіресе Батыс Уотерфорд және Оңтүстік Типперриде бірнеше қамалдар салды, сонымен қатар ол кейіннен 1210 жылғы екінші экспедициясында кеңейткен әкімшілік және құқықтың негізін қалады.

Кету

Джон аралдың көптеген элиталық тұрғындарының (ирланд және ағылшын) наразылығын тудырды, әскерінің көп бөлігін шайқаста немесе дезертирлік арқылы жоғалтты және келгеннен кейін бір жылдың ішінде Англияға оралды. Ғалымдар бұл Хью де Лейсидің әсерінен болуы мүмкін деген пікірде бірауыздан келіседі, бірақ Джонның қаржысы таусылған болуы да ықтимал. Оның кетуі Ирландияда басқару жүйесін құруға бағытталған, әлдеқайда кең ауқымды жоспардың сәтсіздігіне айналды деп есептеледі. Ол Уолтер, Де Бург және Де Вердон сияқты адал, корольшіл күштер арқылы барондарды бақылауға тырысты, ал Де Лейси оның позициясына қауіп келтіргенде, Джон Англияға қашып кетті. Ол кеткеннен кейін, әкесі Генрих судья лауазымын Ольстерде зор ықпалға ие болған барон Джон де Курсиге тапсырды. 1186 жылы Хью Де Лейси ирландтықпен өлтірілді және Джонды Ирландияға қайтару жоспары жасалды. Алайда, Францияда ағасы, Бретань герцогы Джеффри II қайтыс болғаннан кейін бұл жоспарлар күшін жойды және Джон 1210 жылы екінші жорығына дейін Ирландияға оралмады.

Тарихнама

Экспедиция үкіметтік құжаттардың жетіспеуіне және осыған байланысты ирландиялық жылнамалар мен Джеральдтың еңбектері сияқты көздерге сүйенуге байланысты көптеген тарихи пікірталастарға себеп болды.