Михаэль Энде: өмір және шығармашылық жолы

Кіріспе

Майкл Андреас Гельмут Энде (12 қараша 1929 – 28 тамыз 1995) – неміс жазушысы, фантастика және балалар әдебиетінің авторы. Ол «Бейнептен аяқталмайтын оқиға» (1980-жылдардағы фильмге бейімделуі және 1995 жылғы анимациялық телесериалымен бірге) эпикалық фантазиясымен әйгілі. Оның басқа да танымал туындылары – «Момо» және «Джим Баттон және Локомотивші Люк». Оның шығармалары 40-тан астам тілге аударылып, 35 миллионнан астам данада сатылды.

Ерте өмір

Энде 1929 жылғы 12 қарашада Баварияның Гармиш қаласында сюрреалистік суретші Эдгар Энде мен физиотерапевт Луиза Бартолома Энденің жалғыз баласы ретінде дүниеге келді. 1935 жылы Майкл алты жасқа толғанда, Энде отбасы Мюнхендегі (Хаасе) "Швабинг суретшілер ауданына" көшіп барды. Осы бай көркемдік және әдеби ортада өскендігі Энденің кейінгі жазған шығармаларына әсер етті. 1936 жылы оның әкесінің туындылары "дегенеративті өнер" деп жарияланып, нацистік партия тарапынан тыйым салынды, сондықтан Эдгар Энде сурет салу мен бояуды жасырын түрде жасауға мәжбүр болды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс Энденің балалық шағына зор әсер етті. Ол 12 жасында Мюнхенге қарсы одақтастардың алғашқы бомбалауын көрді: көшеміз отқа жалынды. Өрт шырылдамады, ол құлқырады. Жалын алаулап тұрды. Мас адамдай ән айтып, оттың ішінде шашырап жүргенімді есімде. Бір қызық сезімге толып, мас болғандай едім. Оны толық түсінбеймін, бірақ көбелектей жарыққа ұмтылғандай, өзімді отқа тастағым келді. Дегенмен, 1943 жылғы Гамбургты бомбалау оны қатты қорқытты, ол оқиғаға әкесінің ағасының үйіне барғанда тап болды. Әкесінің ағасы мүмкіндігі бірінші келгенде оны Мюнхенге қайтару үшін пойызға отырғызды. Мюнхенде Энде Максимилиан гимназиясында оқыды, бірақ әуе шабуылдары күшейгенде мектептер жабылып, оқушылар эвакуацияланды. Энде Гармиш-Партенкирхенге оралды, онда ол Хаус Крамерхоф пансионатында, кейін Хаус Розенекте орналасты. Сол жерде ол неміс поэзиясына қызығушылық танытты. Өзінің өлеңдерін жазумен қатар, әр түрлі әдеби ағымдар мен стильдерді зерттей бастады. Нацистік Германияда цензура болғандықтан, жаңа неміс поэзиясына қол жеткізе алмады, сондықтан неміс романтигі Новалисті зерттеді, оның «Түнге гимндері» оған үлкен әсер етті. 1944 жылы Эдгар Энденің Мюнхендегі Kaulbachstraße көшесіндегі 90 номерлі студиясы өртеніп, екі жүзден астам сурет пен эскиздері, сондай-ақ барлық гравюралары мен баспалары жойылды. Баварияның қоғамдық өнер директоры, тарихшы Эрнст Бухнер, Энденің бомбалаудан аман қалған бірнеше суреттерін сақтап қалды. Бомбалаудан кейін Луиза Энде Мюнхеннің Золлн ауданына көшірілді. 1945 жылы Эдгар Энде американдық әскерлерге тұтқынға алынды, бірақ соғыс аяқталғаннан кейін көп ұзамай босатылды. 1945 жылы неміс жастары он төрт жасқа толғаннан бастап «Фольксштурмға» шақырылып, одақтас әскерлеріне қарсы соғысқа жіберілді. Майкл Энденің үш сыныптасы соғыстың алғашқы күнінде қаза тапты. Энде де әскерге шақырылды, бірақ шақыру қағазын жыртып, Мюнхенді «ащы соңына» дейін қорғауға ниеттенген СС-тің жоспарына қарсы саботаж жасау үшін құрылған жасырын неміс қарсылық тобына қосылды. Энде соғыс аяқталғанға дейін топқа курьер ретінде қызмет етті. 1946 жылы Майкл Энденің гимназиясы қайта ашылды, ол бір жыл оқыды, содан кейін отбасылық достарының қаржылық көмегімен Штутгарттағы Вальдорф мектебінде орта білімін аяқтады. Бұл көмек тек қайырымдылық емес, мүдделілікпен жасалды: Энде өзінен үш жас үлкен қызға ғашық болған, ал оның ата-анасы екеуін бөлек ұстау үшін оның Штутгартта екі жыл оқуын қаржыландырды. Осы кезде ол алғаш рет әңгімелер жаза бастады («Майкл», 3-тармақ). Ол драматург болуға ниеттенді, бірақ көбінесе қысқа әңгімелер мен өлеңдер жазды (Хаасе).

World War II heavily influenced Ende's childhood. He was twelve years old when he witnessed the first Allied bombing raid on Munich:
Our street was consumed by flames. The fire didn't crackle; it roared. The flames were roaring. I remember singing and careering through the blaze like a drunkard. I was in the grip of a kind of euphoria. I still don't truly understand it, but I was almost tempted to cast myself into the fire like a moth into the light. He was horrified, however, by the 1943 Hamburg bombing, which he experienced while visiting his paternal uncle. At the first available opportunity his uncle put him on a train back to Munich. There, Ende attended the Maximillians Gymnasium until schools were closed as the air raids intensified and pupils were evacuated. Ende returned to Garmisch Partenkirchen, where he was billeted in a boarding house, Haus Kramerhof and later in Haus Roseneck. It was there that his interest in German poetry was awakened. As well as writing his own poetry, he began to study various literary movements and styles. As most recent German poetry was banned as part of censorship in Nazi Germany, he instead studied the German Romantic poet Novalis, whose Hymns to the Night made a great impression on him. In 1944, Edgar Ende's studio at no. 90 Kaulbachstraße, Munich went up in flames and over two hundred and fifty paintings and sketches were destroyed, as well as all his prints and etchings. Ernst Buchner (historian), Director of Public Art for Bavaria, was still in possession of a number of Ende's paintings, which survived the raids. After the bombing, Luise Ende was relocated to the Munich district of Solln. In 1945, Edgar Ende was taken as a prisoner of war by American GIs, but was released soon after the end of the war. In 1945, German youths as young as fourteen were drafted into the Volkssturm and sent to war against the advancing Allied armies. Three of Michael Ende's classmates were killed on their first day of combat. Ende was also drafted, but tore up his call up papers and joined a secret German resistance group founded to sabotage the SS's declared intention to defend Munich until the "bitter end". Ende served the group as a courier for the remainder of the war. In 1946, Michael Ende's grammar school re opened, and he attended classes for a year, following which the financial support of family friends allowed him to complete his high school education at a Waldorf School in Stuttgart. This seemingly charitable gesture was motivated by more self interest: Ende had fallen in love with a girl three years his senior, and her parents funded his two year stay in Stuttgart to keep the pair apart. It was at this time that he first began to write stories ("Michael," par. 3). He aspired to be a "dramatist," but wrote mostly short stories and poetry (Haase).

Ерте мансап

Штутгартта болған кезінде Энде экспрессионизм және дадаизм ағымдарындағы әдебиеттермен танысып, өзін-өзі әдебиетпен тәрбиелеуді бастады. Ол Теодор Дюблер, Иван Голл, Эльза Ласкер-Шюлер және Альфред Момбертті зерттеді, бірақ оның ең сүйікті ақындары Райнер Мария Рилке, Стефан Георг және Георг Тракл болды. Энде Штутгарттың Америка үйінде достарымен бірге актерлік өнерінде алғашқы қадамдарын жасады. Ол Чеховтың "Аю" комедиясындағы басты рөлді ойнап, сондай-ақ Жан Коктоның "Орфей" операсының неміс тіліндегі тұңғыш көрсетіліміне қатысты. Энденің "Denn die Stunde drängt (Уақыт таусылып бара жатқанда)" атты алғашқы пьесасы осы кезеңге жатады. Ол Хиросимаға арналып жазылған, бірақ ешқашан қойылған жоқ. Энде драматур болғысы келді, бірақ қаржылық қиындықтар университетте оқу мүмкіндігін жоққа шығарды. Сондықтан 1948 жылы Мюнхендегі Отто Фалькенберг сахналық өнер мектебіне емтихан беріп, екі жылдық стипендия алды (Хаазе). Драма мектебін бітіргеннен кейін актерлік жұмысы оны Шлезвиг-Гольштейндегі провинциялық театр труппасына жеткізді. Труппа автобуспен қаладан қалаға саяхаттап, көбінесе сыра, түтін және жақын жердегі боулинг орындарынан естілетін доптың шуылымен қоршалған уақытша сахналарда өнер көрсетті. Актерлік оған көңіл көншілік сыйламады, көбінесе қарт адамдар мен зұлымдық ойластырушы рөлдеріне ойнауға тура келді және оның рөлін жаттауға уақыты жетпеді. Актерлік мансабының басындағы көңілсіздіктерге қарамастан, Энде провинцияда өткізген уақытын бағалы тәжірибе ретінде қарастырды, ол оның жұмысына нақты және қарапайым көзқарас қалыптастыруға көмектесті: «Бұл жақсы тәжірибе, салауатты тәжірибе болды. Жазуға қызығушылық танытқандардың бәрі мұндай нәрсе жасауы керек. Бұл актерлікпен ғана шектелуі керек емес. Бұл шкаф жасау сияқты кез келген практикалық қызмет болуы мүмкін – есіктері дұрыс жабылатын шкафты қалай жасау керектігін үйрену». Эндедің пікірінше, практикалық оқыту әдебиеттік білімнен гөрі пайдалы болуы мүмкін. Қыз жолдасы Ингеборг Хоффманның көптеген таныстарының арқасында Майкл Энде түрлі кабаре топтарымен танысты. 1955 жылы «Кішкентай балық» кабареінің жетекшісі Эндеден Фридрих Шиллердің қайтыс болғанына 150 жыл толуына арналған шығарма жазуды сұрады. Энде Шиллердің мүсінімен қазіргі оқиғалар туралы сұхбат жүргізіп, Шиллердің шығармаларынан цитаталармен жауап берген эскиз жазды. «Көрермендер ықыласпен қарсы алды және басқа кабарелерден де шақырулар келе бастады». Майкл Энде эскиздер, шансон мен монологтар жаза бастады. 1950 жылдары ол кино сыншысы ретінде де жұмыс істеді.

During his time in Stuttgart, Ende first encountered Expressionist and Dadaist writing and began schooling himself in literature. He studied Theodor Däubler, Yvan Goll, Else Lasker Schüler and Alfred Mombert, but his real love was the poetry of Rainer Maria Rilke, Stefan George and Georg Trakl. He also made his first attempts at acting, performing with friends in Stuttgart's America House. He was involved in productions of Chekhov's one act comedy "The Bear", in which he played the principal role, and in the German premiere of Jean Cocteau's Orpheus. Ende's first play "Denn die Stunde drängt (As Time is Running Out)" dates to this period. It was dedicated to Hiroshima, and was never performed. Ende decided that he wanted to be a playwright, but financial considerations ruled out a university degree, so in 1948 he auditioned for the Otto Falckenberg School of the Performing Arts in Munich and was granted a two year scholarship (Haase). On leaving drama school, his first job as an actor took him to a provincial theatre company in Schleswig Holstein. The troupe travelled from town to town by bus, usually performing on makeshift stages, surrounded by beer, smoke and the clatter of skittles from nearby bowling alleys. The acting was a disappointment, he usually had to play old men and malicious schemers, and had barely enough time to memorize his lines. Despite the frustrations and disappointments of his early acting career, Ende came to value his time in the provinces as a valuable learning experience that endowed him with a practical, down to earth approach to his work: "It was a good experience, a healthy experience. Anyone interested in writing should be made to do that sort of thing. It doesn't have to be restricted to acting. It could be any kind of practical activity like cabinet making—learning how to construct a cabinet in which the doors fit properly." In Ende's view, practical training had the potential to be more useful than a literary degree. Thanks to the numerous contacts of his girlfriend Ingeborg Hoffmann, Michael Ende was introduced to a variety of cabaret groups. In 1955, , head of (the 'Little Fish' cabaret), commissioned Ende to write a piece in commemoration of the 150th anniversary of Friedrich Schiller's death. Ende produced a sketch in which a statue of Schiller was interviewed about newsworthy issues, and replied with quotes from Schiller's work. "There was rapturous applause, and commissions arrived from other cabarets too." Michael Ende began to compose sketches, chansons and monologues. He also worked as a film critic during the 1950s.

Коммерциялық жетістік: Джим Кнопфтың жазуы

1950 жылдардың аяғында Энде өзінің алғашқы романын – «Джим Баттонды» жазды. Майкл Энде идеялар тек оқиғаның логикасы талап еткенде ғана келеді дейтін. Кейде ол шабытты ұзақ күтетін. Бір кезде «Джим Баттонды» жазып жатқанда, сюжет тікелей жолға түсіп қалды. Джим мен Люк қара тастардың арасында қалып, олардың танк локомотиві бұдан әрі жүре алмады. Энде оқиғадан шығудың жолын таба алмады, бірақ эпизодты кесіп тастау оған дұрыс көрінбеді. Үш аптадан кейін ол романды тоқтату алдында тұрғанда, кенеттен бір идея келді – танк локомотивінен шыққан бу мұзылып, тастарды қармен жауып, кейіпкерлерін қиын жағдайдан құтқарады. «Мен үшін жазу – шыдамдылық мәселесі», – деді ол бірде. Шамамен бір жылдан кейін бес жүз беттік қолжазба дайын болды. Келесі он сегіз айда ол қолжазбаны он түрлі баспагерге жіберді, бірақ олардың барлығы «Біздің тізімізге сәйкес келмейді» немесе «Балалар үшін тым ұзақ» деп жауап берді. Соңында ол үмітін жоғалта бастады және сценарийді тастау туралы ойлады. Ақырында ол Штутгарттағы шағын отбасылық баспа үйіне, К. компаниясына жіберді. Майкл Энденің қолжазбасын компания директоры Лотте Вайтбрехт қабылдады, оған оқиға ұнады. Оның жалғыз талабы – қолжазба екі бөлек кітап болып жарық көрсін деген еді. «Джим Баттон» романдарының алғашқысы 1960 жылы жарық көрді. Бір жылдан кейін, оның «Джим Баттон және Люк – локомотив жүргізушісі» романы балалар әдебиеті бойынша неміс сыйлығын жеңіп алғаны туралы хабар шыққан күні Энде үй иесімен жеті айлық жалға төлемегені үшін сотқа шақырылды. Бес мың маркалық сыйлық ақшасымен Майкл Энденің қаржылық жағдайы айтарлықтай жақсарды, ал оның жазушылық мансабы шын мәнінде басталды. Сыйлық беру рәсімінен кейін ол өзінің алғашқы оқу сапарына шықты, ал бір жыл ішінде алғашқы Джим Кнопф кітабы Ханс Кристиан Андерсен сыйлығына ұсынылды және Жастар әдебиеті үшін Берлин әдеби сыйлығын алды. Джим Кнопфтың екінші романы – «Джим Баттон және жабайы он үш» 1962 жылы жарық көрді. Екі кітап та радио мен теледидарда сериал болып көрсетілді, ал Аугсбургтің «Puppenkiste» романдарын Гессеннің телерадиокомпаниясы түсірген нұсқада бейімдеді. Баспалар өте тез сатылып кетті, К. Тьенманн олармен күресіп жатты. Көп ұзамай көптеген шет тілдердегі аудармалар пайда болды. Ол 1985 жылы былай деп жазды:

In the late 1950s, Ende wrote his first novel Jim Button. Michael Ende always said that ideas only came to him when the logic of the story required them. On some occasions he waited a long time for inspiration to arrive. At one point during the writing of Jim Button the plot reached a dead end. Jim and Luke were stuck among black rocks and their tank engine couldn't go any further. Ende was at a loss to think of a way out of the adventure, but cutting the episode struck him as disingenuous. Three weeks later he was about to shelve the novel when suddenly he had an idea—the steam from the tank engine could freeze and cover the rocks in snow, thus saving his characters from their scrape. "In my case, writing is primarily a question of patience," he once commented. After nearly a year the five hundred pages of manuscript were complete. Over the next eighteen months he sent the manuscript to ten different publishers, but they all responded that it was "Unsuitable for our list" or "Too long for children". In the end he began to lose hope and toyed with the idea of throwing away the script. He eventually tried it at a small family publishing house, K. in Stuttgart. Michael Ende's manuscript was accepted by company director Lotte Weitbrecht who liked the story. Her only stipulation was that the manuscript had to be published as two separate books. The first of the Jim Button novels was published in 1960. About a year later, on the morning of the announcement that his novel, Jim Button and Luke the Engine Driver, had won the German Prize for Children's Fiction, Ende was being sued by his landlady for seven months' rent back payment. With the prize money of five thousand marks, Michael Ende's financial situation improved substantially, and his writing career began in earnest. After the awards ceremony, he embarked on his first reading tour, and within a year, the first Jim Knopf book was also nominated for the Hans Christian Andersen Award and received the Berlin Literary Prize for Youth Fiction. The second Jim Knopf novel, Jim Button and the Wild Thirteen, was published in 1962. Both books were serialized on radio and TV, and the Augsburger Puppenkiste famously adapted the novels in a version filmed by Hesse's broadcasting corporation. The print runs sold out so rapidly that K. Thienemanns could barely keep up. Translations into numerous foreign languages soon followed. He wrote in 1985:

Әдеби салонға кез келген есіктен кіруге болады, ол түрме есігі, ақылға сыймайтын үй есігі немесе жезөкше үй есігі болсын. Бірақ бір ғана есіктен кіруге болмайды, ол – балалар бөлмесінің есігі. Сыншылар сізді ешқашан кешірмейді. Ұлы Рудьярд Киплинг те осыдан зардап шекті. Мен өзімді балалық шаққа қатысты нәрселерге деген ерекше жеккөрушіліктің себебін жиі ойлап жүремін. Энденің шығармашылығын шындық пен қиялдың сюрреалистік қоспасы деп сипаттауға болады. Оқырманға көбінесе оқиғаның интерактивті рөлін атқаруға шақырылады, ал оның кітаптарындағы әлемдер көбінесе біздің шындығымызды бейнелейді, қиял арқылы технологиялық заманауи қоғамның проблемаларын аңғартпайды. Оның жазбаларына Рудольф Штайнер мен оның антропософиясы әсер етті. Энде сондай-ақ экономикалық реформаның жақтаушысы ретінде танымал болды және «Момоны» жазған кезде ақшаның қартаюы немесе demurrage тұжырымын есінде ұстады деп мәлімдеді. Оның шығармаларының бір тақырыбы – қазіргі әлемде қиял мен сиқырдың жоғалуы.

Жапония

Майкл Энде бала кезінен-ақ Жапонияға қызығушылық танытқан. Ол Лафкадио Херннің жапондық аңыздары мен әуесқойларға арналған оқиғаларын ұнатты және 1959 жылы Херннің материалдарынан шабыттанған пьеса жазды. Die Päonienlaterne (Пион фонары) радио үшін жазылған, бірақ ешқашан эфирге шықпады. Энде Жапонияға ең алдымен оның радикалды ерекшелігі үшін қызығды. Жапон тілі мен жазуы Энденің туған неміс тілінен соншалықты өзгеше болғандықтан, олар әлемді қарастырудың басқаша тәсілімен байланысты сияқты көрінді. Оны ерекше қызықтырған нәрсе – күнделікті жағдайлардың күрделі рәсімдерге айналуы, мысалы, шай ішу рәсімі. Ол ежелгі Жапонияның дәстүрлері мен индустрияға бағытталған қазіргі қоғамы арасында үлкен контраст бар екенін түсінді. Энде Жапонияда адал жанкүйерлерге ие болды және 1993 жылға қарай «Момо» және «Бейкүндегі оқиға» кітаптарының екі миллионнан астам данасы сатылды. 1986 жылы Майкл Энде Токиодағы JBBY (Жапон халықаралық балалар әдебиеті комитеті) жылдық конгресіне шақырылды. Ол «Мәңгілік балаға ұқсастық» тақырыбында лекция оқыды – оның көркемдік көзқарасының алғашқы толық түсіндірмесі. 1989 жылы Токиода Майкл және Эдгар Энде көрмесі ашылды. Кейін көрме Оцу, Миядзаки, Нагасаки, Осака, Нагоя және Фукуяма қалаларында көрсетілді. Жапондық «Шимбун» газетінің шақыруымен Майкл Энде ашылу рәсіміне қатысып, екі ай бойы Жапонияны аралап шықты. Бұл оның 1989 жылдың қыркүйегінде үйленген жапондық Марико Сатомен бірге үшінші сапары болды. Келесі жылы Жапонияның Шинано-мачи қаласындағы Курохиме Довакан мұражайында Майкл Эндеге арналған мұрағат құрылды. Энде жинаққа хаттар мен басқа да жеке заттарын сыйға тартты. 1992 жылдың 23 қазанында Майкл Энде Жапонияға соңғы сапарын жасады. Үш апталық сапары барысында Майкл Энде мен Марико Сато Энде Довакан мұражайына барды, Энденің жапондық баспагері Иванамимен бірге «Момо» кітабының миллиондық сатылуын тойлады және Каназава мен Хамаматсуға, сондай-ақ Энде үшін жаңа болған басқа да қалаларға сапар шекті.

Michael Ende had been fascinated by Japan since his childhood. He loved Lafcadio Hearn's Japanese legends and ghost stories, and in 1959 he wrote a play inspired by Hearn's material. Die Päonienlaterne (The Peony Lantern) was written for radio, but never broadcast. Ende was primarily interested in Japan because of its radical otherness. The Japanese language and script were so different from Ende's native German that it seemed they were grounded in a different kind of consciousness—an alternative way of seeing the world. He was particularly intrigued by the way in which everyday circumstances were shaped into intricate rituals, such as the tea ceremony. There was, he realized, a sharp contrast between the traditions of ancient Japan and its industry oriented modern day society. Ende won a devoted following in Japan, and by 1993 over two million copies of Momo and The Neverending Story had been sold in Japan. In 1986 Michael Ende was invited to attend the annual congress of the JBBY (Japanese Committee for International Children's Literature) in Tokyo. He gave a lecture on "Eternal Child likeness"—the first detailed explanation of his artistic vision. 1989 marked the opening of the exhibition Michael and Edgar Ende in Tokyo. The exhibition was subsequently shown in Otsu, Miyazaki, Nagasaki, Osaka, Nagoya and Fukuyama. At the invitation of Shimbun, a Japanese newspaper, Michael Ende attended the opening and spent two months touring Japan. It was his third trip accompanied by the Japanese born Mariko Sato, whom he married in September 1989. The following year an archive devoted to Michael Ende was established at Kurohime Dowakan, a museum in the Japanese city of Shinano machi. Ende donated letters and other personal items to the collection. On 23 October 1992 Michael Ende made his final trip to Japan. In the course of their three week visit Michael Ende and Mariko Sato Ende visited the Dowakan museum, joined Ende's Japanese publishers, Iwanami, in celebrating the millionth sale of Momo, and travelled to Kanazawa and Hamamatsu and a number of other cities that were new to Ende.

Жеке өмір

1952 жылы Жаңа жыл қарсаңында Майкл Энде достарымен бірге өткен кеште актриса Ингеборг Хоффманмен танысты. Энде айтуынша, ол бармен ретінде жұмыс істеген, аңызбен жабылған үстелдің жанында тұрғанда, Хоффман "жалынды шашы, отты мінезі мен әдемілігімен" оған қарай келді. Ол: "Бұл ескі террасаның / аңызбен қапталған қабырғасына сүйеніп..." деді. "Мёрике", - деп бірден жауап берді Энде, цитатаны танып. Хоффман, Энденің сегіз жасқа үлкені болды, оған үлкен әсер етті. Ол да оның әдебиетке деген құштарлығы мен көркемдік бейіміне қызығушылық танытты. Олардың қарым-қатынасы 1964 жылы Италияның Рим қаласында некелесуге әкелді, ал 1985 жылы Ингеборг Хоффманның 63 жасында өкпе эмболиясынан күтпеген өлімімен аяқталды. Хоффман Эндеге терең ықпал етті. Ол оның алғашқы маңызды қолжазбасын жариялауға көмектескенмен қатар, басқа қолжазбаларын да оқып, талқылады. Хоффман Энденің өміріне басқа да жақтарынан әсер етті. Ол Эндені гуманистік құндылықтарды дамытуға бағытталған Гуманистік одаққа қосылуға ынталандырды. Олар бірге адам құқықтары үшін күресті, Батыс Германияның қайта қарулануына қарсы шықты және бейбітшілік орнату үшін жұмыс істеді. Ингеборг Хоффманның көптеген таныстарының арқасында Майкл Энде түрлі кабаре топтарымен танысты. 1955 жылы "Кішкентай балықтар" кабаресінің жетекшісі Тереза Анжелофф Эндеге Фридрих Шиллердің қайтыс болғанына 150 жыл толуына арналған туынды жазуды тапсырды. Энде Шилердің мүсінімен қазіргі оқиғалар туралы сұхбаттасқан эскиз жасады, ал мүсін Шиллердің өлеңдерінен үзінділермен жауап берді. "Көрермендер ықыласпен қарсы алды, сондай-ақ басқа кабарелерден де шақырулар келіп түсті". Майкл Энде эскиздер, шансон мен монологтар жаза бастады. Ол сонымен қатар жапон мәдениеті туралы оның сұрақтарына жауап беруге көмектесті. 1977 жылдан 1980 жылға дейін Майкл Энде мен Марико Сато жапон жазушысы Кенджи Миязаваның он ертегісін неміс тіліне аудару үшін бірлесіп жұмыс істеді. Аударма неміс тілінде жарияланбады, бірақ олардың серіктестігі достыққа айналды. Марико Сато онымен бірнеше рет Жапонияға сапар шекті. Алғашқы сапар 1977 жылы Токио мен Киото қалаларына жасалды. Энде алғаш рет Кабуки және Но театрларын тамашалады және дәстүрлі жапон драмасының күшіне қатты таң қалды. Майкл Энденің балалары жоқ.

On New Year's Eve 1952, Michael Ende met the actress Ingeborg Hoffmann during a party with friends. According to Ende, he was standing at an ivy covered counter serving as barman, when Hoffmann strode towards him, looking "flame haired, fiery and chic". She declaimed: "Leaning up against the ivy covered wall / Of this old terrace"; "Mörike", Ende said instantly, recognizing the quote. Hoffmann, eight years his senior, made a big impression on Ende. She in turn was intrigued by his literary cultivation and artistic inclinations. They began a relationship that led to their marriage in 1964 in Rome, Italy, and ended with Ingeborg Hoffmann's sudden and unexpected death in 1985 from a pulmonary embolism; she was 63 years old. Hoffmann influenced Ende profoundly. In addition to assisting with getting his first major manuscript published, Hoffmann worked with him on his others, reading them and discussing them with him. Hoffman also influenced Ende's life in other ways. She encouraged Ende to join the Humanist Union, an organization committed to furthering humanist values. Together they campaigned for human rights, protested against West German rearmament, and worked towards peace. Thanks to Ingeborg Hoffmann's numerous contacts, Michael Ende was introduced to a variety of cabaret groups. In 1955, Therese Angeloff, head of Die kleinen Fische (the 'Little Fish' cabaret), commissioned Ende to write a piece in commemoration of the 150th anniversary of Friedrich Schiller's death. Ende produced a sketch in which a statue of Schiller is being interviewed about current events, and replies with quotes from Schiller's writings. "There was rapturous applause, and commissions arrived from other cabarets too." Michael Ende began to compose sketches, chansons and monologues. and helped answer his questions about Japanese culture. From 1977 to 1980 Michael Ende and Mariko Sato worked together to produce a translation into German of ten fairy tales by Japanese writer Kenji Miyazawa. The German text was never published, but their working partnership turned into a friendship. Mariko Sato accompanied him on a number of trips to Japan. The first trip took place in 1977 and included visits to Tokyo and Kyoto. For the first time Ende was able to experience Kabuki and Noh theatre, and was greatly impressed by traditional Japanese drama. Michael Ende had no children.

Өлім

1994 жылдың маусым айында Эндеге асқазан қатерлі ісігі диагнозы қойылды. Келесі бірнеше ай бойы ол түрлі емдерден өтті, бірақ ауру прогрестік дамыды. Нәтижесінде ол 1995 жылдың 28 тамызында Германияның Фильдерштадт қаласында қайтыс болды.