Кіріспе

1940-50 жылдар аралығындағы Шығыс Бенгалияда бенгал тілін мойындау қозғалысы, Бангладештегі қозғалыс. Бенгал тілі қозғалысы – бұрынғы Шығыс Бенгалияда (1952 жылы Шығыс Пәкістан деп аталды) бенгал тілін сол кездегі Пәкістан Доминионының қосымша тілі ретінде мойындауды, мемлекеттік істерде қолдануға рұқсат беруді, білім беруде оны қолдануды жалғастыруды, бұқаралық ақпарат құралдарында, валютада және маркаларда пайдалануды, сондай-ақ бенгал әрпімен жазуды сақтауды жақтаған саяси қозғалыс. 1947 жылы британдықтар кеткеннен кейін Үндістан субконтинентінің бөлінуінен кейін құрылған Пәкістан Доминионы әртүрлі этникалық және тілдік топтардан тұрды, географиялық тұрғыдан біртұтас емес Шығыс Бенгалия провинциясында негізінен бенгал халқы қоныстанды. 1948 жылы Пәкістан Доминионының үкіметі Шығыс Пәкістанды немесе Шығыс Бенгалияны исламдастыру мақсатында урду тілін жалғыз мемлекеттік тіл деп белгіледі. Сонымен қатар, бүкіл Пәкістан үшін мемлекеттік тіл ретінде араб тілі немесе араб әрпімен жазылған бенгал тілі де ұсынылды. Бұл тіл қозғалысына және әлемдегі халықтардың этнолингвистикалық құқықтарына құрмет көрсету мақсатында жасалды.

Өмірбаян

Қазіргі Пакистан мен Бангладеш Британдық Үнді империясының құрамына кірген. 19 ғасырдың ортасынан бастап урду тілі Үндістан мұсылмандарының лингва франкасы ретінде саяси және діни қайраткерлер, мысалы, сэр Хваджа Салимулла, сэр Сайед Ахмед Хан, Наваб Викар-ул-Мулк және Маульви Абдул-Хақ тарапынан қолдауға ие болды. Урду – үнді-ирандық тармақтың орталық үнді-арий тілі, хинди тілімен тығыз байланысты және үнді-еуропалық тілдер отбасына жатады. Ол Оңтүстік Азиядағы Дели сұлтандығы мен Моғол империясы кезінде парсы, араб және түрік тілдерінің ықпалымен апабрамшалар (ортағасырлық үнді-арий тілінің – пали-пракрит тілінің соңғы тілдік сатысы) негізінде дамыды. Перс-араб әрпімен жазылатын бұл тіл үнді мұсылмандары үшін ислам мәдениетінің маңызды бөлігі саналды, ал хинди және деванагари әрпі индус мәдениетінің негіздері ретінде қарастырылды. Урду бай әдебиетке, тарихқа және мәдени ерекшеліктерге ие болып дамыды. Көптеген басқа үнді тілдерінен айырмашылығы, бенгал тілі орта ғасырларда мемлекеттер мен империялардың қамқорлығын алды. Бенгал қайта өркендеу кезеңінде қазіргі бенгал әдебиеті нығайып, дамыды. Бенгалдықтар діни нанымына қарамастан бенгал тілін қолданды. Бенгал тілін қолдаушылар Үндістанның бөлінуінен бұрын-ақ урдуға қарсы болды, 1937 жылы Лакхнауда өткен Мұсылман лигасының сессиясында Бенгалиядан келген делегаттар урду тілін мұсылмандық Үндістанның лингва франкасы ету туралы ұсынысты қабылдамады. Мұсылман лигасы – Британдық Үндістаннан бөлек мұсылман мемлекеті – Пәкістанның құрылуына түрткіс берген британдық үнді саяси партиясы.

Қозғалыстың алғашқы кезеңдері

1947 жылы Үндістанның бөлінуінен кейін Шығыс Бенгалиядағы бенгал тілінде сөйлейтін халық, Пакистан Доминионының үстірт байланыспаған шығыс бөлігінде, жаңа құрылған Пакистан Доминионының 69 миллион халқының 44 миллионына жетеді. Алайда, Пакистан Доминионының үкіметі, мемлекеттік қызметтері және әскері Пакистан Доминионының батыс қанатынан келген кадрлармен басым болды. 1947 жылдың қараша айында Карачиде өткен ұлттық білім беру саммитінде қабылданған маңызды шешімде урду және ағылшын тілдерін жалғыз мемлекеттік тілдер деп жариялау ұсынылды. Осыған наразылық білдіріп, қарсылықтар дереу көтерілді. Дакадан келген студенттер бенгал ислам мәдени ұйымы «Тамаддун Мәжліс» хатшысы Әбул Кашемнің жетекшілігімен митингге шықты. Онда бенгал тілін Пакистан Доминионының ресми тілі және Шығыс Бенгалиядағы білім беру құралы деп белгілеу талап етілді. Бірақ, Пакистан Мемлекеттік қызмет комиссиясы бенгал тілін бекітілген пәндер тізімінен, сондай-ақ валюталық банкноттар мен маркалардан алып тастады. Орталық білім беру министрі Фазлур Рахман урду тілін Пакистан Доминионының жалғыз мемлекеттік тілі ету үшін жан-жақты дайындық жүргізді. Халықтың наразылығы күшейді, көптеген бенгал студенттері 1947 жылдың 8 желтоқсанында Дакка университетінің кампусында бенгал тілін ресми тіл деп жариялауды ресми түрде талап етті. Осы мақсатты ілгерілету үшін бенгал студенттері Даккада шерулер мен митингтер ұйымдастырды. Бенгал тілін мемлекеттік тіл ретінде қолдайтын алғашқы «Растрабхаса Санграм Паришад» (Ұлттық тіл күресі комитеті) ұйымы 1947 жылдың желтоқсан айының соңында құрылды. «Тамаддун Мәжліс» профессоры Нурул Хук Бхуян комитеттің отырысын шақырып өтті. Кейін парламент депутаты Шамсул Хук бенгал тілін мемлекеттік тіл ретінде бекіту үшін жаңа комитет құрды.

Дхирендранат Даттаның ұсынысы

Ассамблея мүшесі Дхирендранатх Датта Пәкістан Конституциялық Ассамблеясында депутаттарға бенгал тілінде сөйлеуге мүмкіндік беру және оны ресми істерде қолдануға уәкілдік беру туралы заң жобасын енгізді.

Фазлұр Рахманның ұсынысы

1947 жылы ел бөлінгеннен кейін Шығыс Пәкістанның өкілі болған министр Фазлур Рахман араб әрпімен жазылған бенгал тілінің ("Құран әрпімен бенгал тілі") іске асырылуы үшін күш салды. 1948 жылғы 29 желтоқсанда Карачиде өткен Нихил Пәкістан мұғалімдер конференциясында Фазлур Рахман бенгал тілін исламдастыру мақсатында араб әрпімен жазуды ұсынды. Шығыс Бенгалияның білім беру департаментінің хатшысы Фазле Ахмад Карим Фазли Бенгалияда араб әліпбиін енгізуді бастаушылардың бірі болды. Кәрім Фазли мен Фазлүр Рахман Читтагонгтың Зұлфиқар Әли есімді мауланымен бірге "Хурфул Құран қоғамы" атты ұйым құрды және оның арқылы Бенгалияда араб әрпін енгізу үшін қозғалыс құруға тырысты. Шығыс Бенгалия білім департаментінің бұрынғы директоры Абдул Хаким: "Даккада бенгалдық Вазир Сахибтің урду тілін жақсы білуі туралы әртүрлі әңгімелер айтылады. Ол урду тілінің күшті "Урду Махалына" ұнау үшін өз тілін әдемілеуді қалады. Осы мақсатта, кітап басып шығаруға жыл сайын 35 000 рупий жұмсауға келісім жасалды және орталықтан қаражат провинциялық білім беру хатшысына берілді." Мұхаммед Шахидулла бұл ұсынысқа қарсы шығып, одан әрі қиындықтар туындауынан қорқып, бенгал тілін Шығыс Бенгалияның мемлекеттік тілі және Пәкістанның мемлекеттік тілдерінің бірі ретінде өзгеріссіз сақтауды ұсынды.

Бенгал тілін романшалау туралы ұсыныс

Сол кезде бенгал тілін латын әрпіне көшіру туралы ұсыныс, Пәкістанның мемлекеттік тілін анықтау жөніндегі басқа да ұсыныстармен бірге қарастырылды. 1947 жылдан кейін Мұхаммед Кудрат-и Худа және Назирул Ислам Мұхаммед Суфиян сияқты көптеген Шығыс Пәкістан ғалымдары бенгал тілін латын қарпімен жазу идеясын қолдады. Одан кейінгі төрт күн бойы үздірілмей наразылық акциялары өтті. Осы жағдайлардың салдарынан бас министр Назимуддин студенттік лидерлермен келісімге отырып, кейбір талаптарды қабылдады, бірақ бенгал тілін мемлекеттік тіл деп жария ету талабына мойын бұрмады.

Мұхаммед Әли Джиннаның Даккаға сапары

Азаматтық тәртіпсіздіктің ең қызу шағында Пәкістанның генерал-губернаторы Мұхаммед Әли Джинна 1948 жылғы 19 наурызда Даккаға келді. 21 наурызда "Рейскурс" алаңында өткен азаматтық қабылдауда ол тіл мәселесінің пакистандық мұсылмандарды бөлу мақсатымен "бесінші колонна" тарапынан жоспарланғанын айтты. Джинна сондай-ақ "Урду, және тек қана урду" мұсылман ұлттарының рухын бейнелейтінін және мемлекеттік тіл болып қала беретінін жариялады, ал оның пікірімен келіспейтіндерді "Пәкістанның жауы" деп атады. Джинна 24 наурызда Дакка университетінің Курзон залында да осыған ұқсас сөз сөйледі.

Араб тілі бойынша ұсыныс

Мұхаммед Шахидулла бенгалдар ағылшын тілін үйреніп жатқанда, урду тілін де үйрене алатынына сенді, сондай-ақ: "Араб тілі Пәкістанның мемлекеттік тілі болғанда ғана, Пәкістан мемлекетінің құрылуының мәні бар" деп есептеді. Сондықтан 1949 жылдың желтоқсанында ол Шығыс Пәкістан Араб тілі қауымдастығының төрағасы болып сайланды және Ассамблеяға ұсынылатын меморандум жобасын бекітті, онда үкіметтен араб тілін Пәкістанның мемлекеттік тілі деп жариялауды және қаланың түрлі орталықтары мен мешіттерінде "Дарсе Құран" яки Құран оқуын ұйымдастыруды сұрады. 1950 жылдың 18 қаңтарында Раджшахи колледжінің бір топ студенті араб тілін мемлекеттік тіл етіп бекітуді талап ету үшін жиын өткізді. 1949 жылы Шығыс Бенгалия үкіметінің Тіл комитеті мұғалімдер, зиялылар, жоғары шенеуніктер және заң шығару кеңесінің мүшелері арасында сауалнама жүргізді. Сауалнама нәтижесінде 301 сұрақтың 96-сы араб әрпін, 18-і рим әрпін, ал 187-сі бенгал әрпін сақтап қалуды қолдады. Ал қалғандары жауап бермеді.

1952 жылғы оқиғалар

Урдду-бенгал дауы 1952 жылғы 27 қаңтарда Джиннаның ізбасары, генерал-губернатор Хаваджа Назимуддин «тек урдду» саясатын қызу қорғаған сөзімен қайта жанданды. Орталық үкіметтің Шығыс Пәкістанның білім министрі Фазлур Рахманның бенгал тілін араб әрпімен жазу туралы ұсынысына кездесуде қарсылық білдірілді. Іс-қимыл комитеті 21 ақпанда ереуілдер мен митингтерді қоса, толыққанды наразылық акциясын ұйымдастыруға шақырды. 1952 жылғы 11 ақпанда «Мемлекеттік тіл қозғалысы» (No. 10) тақырыбымен ұзақ айналымдық хат Пәкістан Коммунистік партиясының алдындағы Бенгал провинциялық ұйымдастыру комитетінің хатшылығына жіберілді. Бұл хатта Коммунистік партияның тіл қозғалысына қатысты мәлімдемесі, бағыты және ұйымдастыру міндеттері нақты көрсетілген. 1952 жылғы 11 ақпандағы Шығыс Бенгал ұйымдастыру комитетінің отырысында қабылданған Мемлекеттік тіл қозғалысының қағидалары мен бағыттарына сәйкес, олар 20 ақпанда циклостильмен көшірілген манифест таратты. Манифесте былай делінген: «Барлықодақтық мемлекеттік тіл жұмыс комитетінің шақыруына жауап беріңіз! 21 ақпанда бенгал тілін барлық тілдерге тең мәртебе беріліп, ұлттық тілдердің бірі деп жариялау үшін провинция бойынша ереуіл, митинг және шеру ұйымдастырыңыз». Бұл қысқаша манифестте: «Ағылшын тілі енді ресми тіл болмауы керек; Пәкістанның барлық тілдерінің теңдігін талап етеміз; бенгалдар, панджабилер, патандықтар, синдилер, балуштар, урду тілінде сөйлейтіндер және т.б. өз ана тілдерінде білім алуға және мемлекеттік істерді жүргізуге құқықтары болуы керек. Біз бенгал тілін ұлттық тілдердің біріне айналдыруды қалаймыз. Ағылшын, урду, бенгал тілдеріне қарағанда, барлық тілдерге тең мәртебе беруді жақтаушымыз. Ағылшын тілі империалистік және феодалдық қанау жүйесін сақтап, Пакстанның әртүрлі тілдік қауымдастықтарын артта қалдыру үшін мемлекеттік тіл ретінде қабылданды. Лига үкіметі де осы мақсатта ағылшын тілін мемлекеттік тіл ретінде қабылдады; және жалғыз тілді мемлекеттік тіл етіп сақтағысы келеді. Бір тілді мемлекеттік тіл етіп белгілеу Пәкістанның әртүрлі тілдік қауымдастықтарын артта қалдырады және Пәкістанның жалпы дамуына кедергі келтіреді. Сондықтан, Пәкістанның бенгал, панджаби, патан, сиддхи, белч, урду тілінде сөйлейтін барлық халықтары Пәкістанның әртүрлі тілдеріне тең мәртебе беру және оларды мемлекеттік тілдерге айналдыру үшін бірігіп күш салуы керек».

21 ақпан

Таңертеңгі сағат тоғызда студенттер 144-бапқа қарамастан, Дакка университетінің аумағына жинала бастады. Университеттің вице-канцлері және басқа да шенеуніктер қарулы полиция кампусты қоршаған кезде қатысты. Сағат он бірден кейін студенттер университет қақпасының алдына жиналып, полиция шебін бұзуға тырысты. Полиция студенттерді ескерту үшін қақпаға көзден жас шығаратын газ таратты. Үкімет сол күні 29 адам қаза тапқанын хабарлады. Оқиға туралы жаңалықтар тараған соң, қала бойынша тәртіпсіздіктер басталды. Дүкендер, кеңселер және қоғамдық көлік тоқтатылды, жалпы ереуіл жарияланды. Бұл бастаманы қазыналық тақтаның бірнеше мүшелері, оның ішінде Маулана Абдур Рашид Тарқабагиш, Шорфуддин Ахмед, Шамсуддин Ахмед Хондакар және Мосиуддин Ахмед қолдады.

22 ақпан

Провинция бойынша тәртіпсіздіктер кеңіректе тарады, өйткені үлкен шерулер 144-бапты елемей, полицияның әрекеттерін айыптады. Полиция Навабпур жолымен өтіп бара жатқан үлкен жоқтау митингісіне оқ атты. Оқ ату салдарынан белсенді Софиур Рахман және Охиулла есімді тоғыз жасар баланың ішінде бірнеше адам қаза тапты.

Қауіпті жағдайдың жалғасуы

23 ақпан күні түнде Дакка медицина колледжінің студенттері "Шәһид Смритистомбо", яғни "Шейіттер ескерткіші" құрылысын жүргізді. 24 ақпанның таңында аяқталған ескерткіште "Шахид Смритистомбо" деген сөздермен жазылған қолжазба қабыстырылды. Қайтыс болған белсенді Софиур Рахманның әкесі салтанатты түрде ашқан ескерткіш 26 ақпанда полиция тарапынан қиратылды. 25 ақпанда Нараяндж қаласындағы өнеркәсіп жұмысшылары жалпы ереуілге шықты. 29 ақпанда өткен наразылыққа қатысушылар полиция тарапынан қатыгез ұрып-соғылды. Үкімет жаңалықтарды цензуралап, наразылықтар кезіндегі нақты қаза болғандардың санын жасырды. Үкіметті қолдайтын БАҚ көпшілігі тәртіпсіздік пен студенттік қозғалысты индустар мен коммунистердің ықпалымен болғанын мәлімдеді. Әбул Баркат пен Рафиқ Уддин Ахмедтің отбасылары полицияны кісі өлтіруде айыптауға тырысты, бірақ полиция бұл айыптаманы қабылдаған жоқ. 8 сәуірдегі үкіметтік есепте полицияның студенттерге атқан оғының себебі нақты көрсетілмеді.

Батыс Пәкістандағы реакция

Тіл қозғалысы Шығыс Бенгалия және кейін Шығыс Пәкістанның көптеген бенгалдарында этникалық ұлтшылдықтың негізін қалады деп есептелсе де, ол Пәкістанның екі қанатының билігі арасындағы мәдени антагонизмді күшейтті. Пакистан Доминионының батыс қанатында бұл қозғалыс Пакистанның ұлттық мүдделеріне қарсы бағытталған аймақтық көтеріліс ретінде қарастырылды. "Урду ғана" саясатын қабылдамау мұсылмандардың парсы-араб мәдениетіне және Пәкістанның құрылтайшы идеологиясына, екі ұлт теориясына қарсы келу ретінде қарастырылды.

Біріккен майдан 1954 жылы

1954 жылы Шығыс Бенгалияның облыстық мәжілісіне сайлау өткізілген кезде саяси шиеленіс басылды. Биліктегі Мұсылман лигасы оппозициялық Біріккен майдан коалициясын сынады, ол А. К. Фазлул Хук пен Ауами лигасының жетекшілігімен провинциялық автономияны арттыруды қалаған еді. Бірнеше Біріккен майдан жетекшілері мен белсенділері тұтқындалды. Парламент мүшелері Мұсылман лигасының премьер-министрі Мұхаммед Али Богра төрағалық еткен отырысында бенгал тіліне ресми мәртебе беру туралы шешім қабылдады. Бұл шешімнен кейін басқа этностар да өздерінің аймақтық тілдерін тануды сұрап, үлкен наразылық толқыны көтерілді. М. Абдул-Хақ сияқты урду тілінің жақтастары бенгал тіліне ресми мәртебе беру туралы кез келген ұсынысты айыптады. Ол 100 мың адамдық митингі ұйымдастырып, Мұсылман лигасының шешіміне қарсылық білдірді. Осының салдарынан, іске асыру сәтсіз аяқталды және Біріккен майдан заң шығарушы мәжілісте көпшілік орындарды жеңіп алды, ал Мұсылман лигасының өкілдігі тарихи төмен деңгейге түсті. Бірақ Біріккен майданның билігі ұзаққа солмады, себебі генерал-губернатор Ғұлам Мұхаммед үкіметті таратып, 1954 жылдың 30 мамырында губернаторлық билікті енгізді. Біріккен майдан қайтадан билікке келгеннен кейін, 1956 жылдың 21 ақпанындағы мерейтой алғаш рет бейбіт атмосферада тойланды. Үкімет жаңа Шаһид Минарын салу бойынша маңызды жобаны қолдады. Конституциялық мәжілістің отырысы полиция оқтарынан қаза тапқан студенттерге көңіл айту үшін бес минутқа тоқтатылды. Бенгалдық көшбасшылар ірі митингілер ұйымдастырды, ал барлық мемлекеттік кеңселер мен кәсіпорындар жабылды.

Мемлекеттік тіл ретінде конституциялық мәртебесі

Шығыс Бенгалиядағы сайлауда Мұсылман лигасының жеңілісінен кейін орталық үкімет урдумен қатар бенгал тілін де Пәкістанның мемлекеттік тілі ретінде мойындауға көшті. 22 сәуірде Ұлттық Ассамблеяда кем дегенде бірнеше мың адам бұл шешімге қарсы наразылық танытты. 1954 жылдың 7 мамырында құрылтай жиналысы Мұсылман лигасының қолдауымен бенгал тіліне ресми мәртебе беру туралы қаулы қабылдады. Дегенмен, Әюп хан құрған әскери үкімет урду тілін жалғыз мемлекеттік тіл ретінде қайта орнатуға тырысты. 1959 жылдың 6 қаңтарында әскери режим ресми мәлімдеме жасап, 1956 жылғы Конституцияның екі мемлекеттік тіл саясатын қолдау туралы бұрынғы ресми ұстанымын қайта бекітті.

Стандартты бенгал қозғалысы

Бенгал тілі қозғалысы және Пәкістанның орталық үкіметінің Рабиндранат Тагордың еңбектерін тыйым салуы Дакка зиялыларының қозғалысына алып келді, нәтижесінде 1950-ші және 1960-шы жылдары қалада Орталық стандартты бенгал тілінің қолданылуы күшейді.

Бангладеш тәуелсіздігі

1956 жылы ресми тілдер мәселесі шешілсе де, Әюп ханның әскери режимі Шығыс Пәкістан есебінен Батыс Пәкістанның мүддесін қорғады. Ұлттың көпшілігін құрағанына қарамастан, Шығыс Пәкістан халқы азаматтық және әскери қызметтерде жеткіліксіз өкілдік етілді, мемлекеттік қаржыландыру мен басқа да мемлекеттік көмектің аз бөлігін алды. Аймақтық экономикалық, әлеуметтік және саяси теңсіздіктерге байланысты топтық жіктер күшейді, бенгал ұлтшыл Авами лигасы облыстық автономияны кеңейту үшін 6 тармақты қозғалысты бастады. Бір талап – Шығыс Пәкістанды Бангладеш (Бенгал елі) деп атау, бұл кейін Бангладеш Азаттық соғысына әкелді. Шахид Әлтаф Махмудтың музыкасына қойылған Абдул Ғаффар Чоудхуридің «Экушер Гаан» әні, сондай-ақ пьесалар, өнер туындылары мен поэзия қозғалыс кезінде халықтың сезімдерін оятуда маңызды рөл атқарды. 1952 жылғы ақпан оқиғаларынан бастап, қозғалыстың әртүрлі аспектілерін бейнелеу үшін өлеңдер, әндер, романдар, пьесалар, фильмдер, карикатуралар мен суреттер жасалды. Ерекше көркем бейнелеулерге Шәмсұр Рахманның «Борномала», «Амар Духини Борномала» және «Февраль 1969» өлеңдері, Захир Раиханның «Жибон Теке Нея» фильмі, Мунир Чоудхуридің «Кобор» пьесасы, сондай-ақ Раиханның «Экушей Февраль» және Шәуқат Османның «Артонад» романдары жатады. Алғашқы ескерткіш полиция тарапынан қиратылғаннан кейін екі жыл өткен соң, 1954 жылы қаза тапқан наразылардың құрметіне жаңа Шахид Минар (Шейіттер ескерткіші) салынды. Архитектор Хамидур Рахман жобалаған үлкен ескерткіштің құрылысы 1957 жылы Біріккен майдан үкіметінің қолдауымен басталды және Дака университетінің вице-канцлері Махмуд Хусейн мен Көркемөнер колледжінің директоры Зайнул Абедин төрағалық еткен жоспарлау комитеті бекітті. Хамидур Рахманның моделі Дакка медицина колледжінің жатақханасының ауласында орналасқан кең кешенді қамтыды. Дизайнға ескерткіштің ортасындағы тұғырда тұрған, шейіт болған ұлдарымен бірге ананы бейнелейтін жартылай дөңгелек бағана кірді. 1958 жылы әскери жағдайдың енгізілуі жұмысты тоқтатты, бірақ ескерткіш 1963 жылғы 21 ақпанда Әбул Барқаттың анасы Хасина Бегум қатысуымен аяқталды және салтанатты түрде ашылды. Пакистандық әскерлер 1971 жылғы Бангладеш Азаттық соғысы кезінде ескерткішті қиратты, бірақ Бангладеш үкіметі оны 1973 жылы қайта жаңартып, қалпына келтірді. Бангладештегі ең көне жеке телеарналардың бірі – «Экушей Телевидениесі» осы оқиғаның күніне орай аталды.

Үндістан

Үндістанның Батыс Бенгал және Трипура штаттары 21 ақпанды Тіл қозғалысы күні деп тойлайды.

Дүниежүзілік: Халықаралық ана тілдері күні

Бангладеш ресми түрде 21 ақпанды Халықаралық ана тілі күні деп жариялау туралы ЮНЕСКО-ға ұсыныс жолдады. Бұл ұсыныс 1999 жылғы 17 қарашада өткен ЮНЕСКО-ның 30-шы жалпы конференциясында бірауыздан мақұлданды.