Кеңес Коммунистік Партиясының Тарихы: Негізгі Кезеңдер мен «Правда» Газетінің Ролі

КСРО Коммунистік партиясының тарихы: негізі, Октябрь революциясы, тазарту, реформалар және тарап кетуі. «Правда» газетінің рөлі. Советтік саяси тарих.

50 мин оқу

100%

Дереккөз: History of the Communist Party of the Soviet Union — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Кеңес саяси тарихының бір қыры

Кеңес Одағы Коммунистік партиясының тарихы көбінесе одан пайда болған Ресей Социал-демократиялық Еңбек партиясының большевиктер фракциясының тарихын қамтиды деп есептелген. 1912 жылы партия ресми түрде бөлініп, Кеңес Одағы Коммунистік партиясының ізашары жекеленді. Оның содан бергі тарихын шамамен келесі кезеңдерге бөлуге болады:
Большевиктер партиясының құпия және жер аударылудағы алғашқы жылдары
1917 жылғы Қазан революциясы кезеңі
Кеңес Одағының басқарушы күші ретінде партияның нығаюы
1930 жылдардағы Ұлы тазалау
Хрущев және Брежнев кезеңдері (1956–1982)
Горбачевтың реформалар дәуірі (1985–1991), ол 1991 жылы партияның тарауына әкелді. Алайда, партияның өңірлік және республикалық ұйымдарының тарихы бірнеше мәселе бойынша жалпыресейлік және жалпыодақтық партиядан өзгеше.

"Правданың" пайда болуы

Большевиктер партиясының өз ұйымдарын нығайту және халық арасындағы ықпалын кеңейту үшін қолданған маңызды құралы – Санкт-Петербургте жарық көрген «Правда» («Ақиқат») атты күнделікті газет болды. Ол Лениннің тапсырмасымен Сталин, Ольминский және Полетаевтың бастамасымен құрылды. «Правда» революциялық қозғалыстың жаңа өрлеуімен бірге құрылған, жұмысшы класының заңды, жаппай газеті ретінде жоспарланған. Оның алғашқы саны 1912 жылғы 5 мамырда (ескі стиль бойынша 22 сәуірде) жарық көрді. «Правда» газеті жарыққа шығар алдынан, большевиктерде «Звезда» атты апталық газет болған. «Звезда» Лена оқиғасы кезінде маңызды рөл атқарды, онда Ленин мен Сталиннің бірнеше саяси мақалалары жарияланды. Бірақ партия, революциялық қозғалыс күшейгенімен, апталық газет большевиктер партиясының қажеттіліктерін қанағаттандыра алмайды деп санды. Партия жетекшілігінің талдауына сәйкес, жұмысшылардың кең тобына арналған күнделікті саяси газет қажет болды. Осылайша «Правда» газеті құрылды. Патша үкіметі екі жарым жылдың ішінде «Правданы» сегіз рет жапты, бірақ әр жолы жұмысшылардың қолдауымен, жаңа, бірақ ұқсас атаумен қайта жарық көрді, мысалы, «За Правду» («Ақиқат үшін»), «Пут Правды» («Ақиқат жолы»), «Трудовая Правда» («Еңбек ақиқаты») және т.б.

«Правда» газетінің орташа таралымы күніне 40 000 дананы құраса, меншевиктердің күнделікті газеті «Луч» («Сәуле») газетінің таралымы 15 000 – 16 000 данадан аспады. Мәскеуде партия 1913 жылдың қыркүйегінде «Наш Путь» («Біздің жолымыз») атты жұмысшы газетін шығарды. Бірақ ол бірнеше саны жарық көргеннен кейін жабылды.

Думадағы жұмыс

Партияның тағы бір заңды түрде жұмыс істейтін орталық органы – Төртінші Мемлекеттік Думадағы большевиктер тобы болды. 1912 жылы үкімет Төртінші Думаға сайлау өткізу туралы декрет шығарды. РСДРП(б) сайлауға қатысуға шешім қабылдады. РСДРП(б) Дума сайлауында өз ұрандарымен тәуелсіз түрде әрекет етіп, бір мезгілде үкіметтік партияларға да, либералды буржуазияға да (конституциялық демократтарға) шабуыл жасады. Большевиктердің сайлау науқанындағы ұрандары – демократиялық республика, 8 сағаттық жұмыс күні және жер иеліктерін тәркілеу болды. Төртінші Думаға сайлау 1912 жылдың күзінде өтті. Қазан айының басында Санкт-Петербургтегі сайлау барысынан наразы болған үкімет, бірқатар ірі зауыттардағы жұмысшылардың сайлау құқығына тиысуға тырысты. Жауап ретінде РСДРП(б)-ның Санкт-Петербург комитеті, Сталиннің ұсынысы бойынша, ірі зауыттардың жұмысшыларын бір күндік ереуілге шақырды. Қиын жағдайға түскен үкімет мойынсұнуға мәжбүр болды, жұмысшылар өз жиналыстарында қалаған адамдарын сайлай алды. Жұмысшылардың көпшілігі Сталин дайындаған «Санкт-Петербург жұмысшыларының еңбекші депутаттарына арналған Мандат (Наказ)» үшін дауыс берді. Мандатта халықтың болашақ әрекеттерінің екі майданда – патша үкіметіне де, либералды буржуазияға да қарсы күрес нысанында болуы керектігі жарияланды. Ақырында, РСДРП(б) кандидаттығымен Бадаев Санкт-Петербург жұмысшыларынан Думаға сайланды. Жұмысшылар Думаға сайлауда халықтың басқа топтарынан бөлек дауыс берді (бұл жұмысшылар куриясы деп аталды). Жұмысшылар куриясынан сайланған тоғыз депутаттың алтауы РСДРП(б) мүшелері болды: Бадаев, Петровский, Муранов, Самойлов, Шагов және Малиновский (кейіннен оның агент-провокатор екені анықталды). Большевиктердің депутаттары ірі өнеркәсіптік орталықтардан сайланды, онда жұмысшы табының кемінде төрттен үш бөлігі шоғырланған еді. Сайлаудан кейін РСДРП(б) мен меньшевиктер (жеті орын иеленген) бірлесіп, бірлескен социал-демократиялық Дума тобын құрды. 1913 жылдың қазан айында, меньшевиктермен болған бірқатар даулардан кейін, РСДРП(б) Дума мүшелері Партияның Орталық Комитетінің тапсырмасы бойынша бірлескен социал-демократиялық топтан шығып, тәуелсіз большевиктік Дума тобын құрды. Думада большевиктер 8 сағаттық жұмыс күнін қарастыратын заң жобасын енгізді. Ол қабылданбады, бірақ большевиктер үшін маңызды агитациялық құндылыққа ие болды.

Another legally functioning central organ of the Party was the Bolshevik group in the Fourth State Duma. In 1912 the government decreed elections to the Fourth Duma. The RSDLP(b) decided to participate in the elections. The RSDLP(b) acted independently, under its own slogans, in the Duma elections, simultaneously attacking both the government parties and the liberal bourgeoisie (Constitutional Democrats). The slogans of the Bolsheviks in the election campaign were a democratic republic, an 8 hour day and the confiscation of the landed estates. The elections to the Fourth Duma were held in the autumn of 1912. At the beginning of October, the government, dissatisfied with the course of the elections in St. Petersburg, tried to encroach on the electoral rights of the workers in a number of the large factories. In reply, the St. Petersburg Committee of the RSDLP(b), on Stalin's proposal, called upon the workers of the large factories to declare a one day strike. Placed in a difficult position, the government was forced to yield, and the workers were able at their meetings to elect whom they wanted. The vast majority of the workers voted for the 'Mandate (Nakaz) of the Workingmen of St. Petersburg to Their Labour Deputy' to their delegates and the deputy, which had been drawn up by Stalin. The Mandate declared that the future actions of the people should take the form of a struggle on two fronts—against the tsarist government and against the liberal bourgeoisie. In the end, RSDLP(b) candidate Badayev was elected to the Duma by the workers of St. Petersburg. The workers voted in the elections to the Duma separately from other sections of the population (this was known as the worker curia). Of the nine deputies elected from the worker curia, six were members of the RSDLP(b): Badayev, Petrovsky, Muranov, Samoilov, Shagov and Malinovsky (the latter subsequently turned out to be an agentprovocateur). The Bolshevik deputies were elected from the big industrial centres, in which not less than four fifths of the working class were concentrated. After the election, the RSDLP(b) formed a joint Social Democratic Duma group together with the Mensheviks (who had seven seats). In October 1913, after a series of controversies with the Mensheviks, the RSDLP(b) Duma members, on the instructions of the Central Committee of the Party, withdrew from the joint Social Democratic group and formed an independent Bolshevik Duma group. In the Duma, the Bolsheviks introduced a bill providing for an 8 hour working day. It was voted down, but had a significant agitational value for the Bolsheviks.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1914 жылдың шілдесінде патша үкіметі жалпы жұмылдыруға шақырды. Ресей Германия империясымен соғысқа кірді. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды. РСДЖБ(б) соғысты империалистік деп айыптады. Сонымен қатар, партия өз елдерінің соғыс күшін қолдаған Еуропалық социал-демократтар партияларын «әлеуметтік шовинистер» деп айыптады. Соғыс басталғаннан бастап Ленин жаңа Интернационалды, Үшінші Интернационалды құру үшін күш жинауға кірісті. 1914 жылдың қарашасында соғысқа қарсы манифестінде Большевиктер партиясының Орталық Комитеті Екінші Интернационалдың орнына Үшінші Интернационалды құруды шақырды. 1915 жылдың ақпан айында Лондонда Антанта елдерінің социалистерінің конференциясы өтті. РСДЖБ(б) делегаты Максим Литвинов Лениннің тапсырмасы бойынша осы конференцияда сөйлеп, социалистердің Бельгия және Франция үкіметтерінен кетуін, империалистермен толық үзіліс жасауды және олармен ынтымақтастықтан бас тартуды талап етті. Ол барлық социалистерге өздерінің империалистік үкіметтеріне қарсы күрес жүргізуді және соғыс несиелерін дауыс беруді айыптауды талап етті. Бірақ бұл конференцияда Литвиновты қолдаған ешбір дауыс көтерілмеді. 1915 жылдың қыркүйек айының басында Циммервальд қаласында интернационалистердің бірінші конференциясы өтті. Ленин бұл конференцияны соғысқа қарсы халықаралық қозғалыстың дамуындағы «бірінші қадам» деп атады. Осы конференцияда Ленин Циммервальдтің солшыл тобын құрды. Бірақ Ленин Циммервальдтің солшылдарының арасында тек РСДЖБ(б) ғана соғысқа қарсы дұрыс және тұтас ұстанымды қабылдағанын сезінді. Циммервальдтің солшыл тобы «Vorbote» (Жаршы) деп аталатын неміс тіліндегі журнал шығарды, оған Ленин мақалалар жазды. 1916 жылы интернационалистер Швейцарияның Киенталь ауылында екінші конференция өткізуге қол жеткізді. Ол Екінші Циммервальд конференциясы деп аталды. Бұл кезде интернационалистердің топтары Еуропаның барлық елінде құрылды және интернационалистер мен «әлеуметтік шовинистер» арасындағы ажырым анық байқалды. Киенталь конференциясы жасаған манифест әртүрлі қарама-қайшылық топтар арасындағы келісімнің нәтижесі болды; бұл Циммервальд манифестінен үлкен қадам болды. Бірақ Циммервальд конференциясы сияқты, Киенталь конференциясы да большевиктер саясатының негізгі принциптерін қабылдамады, атап айтқанда, империалистік соғысты азаматтық соғысқа айналдыру, соғыста өз империалистік үкіметін жеңу және Үшінші Интернационалды құру. Дегенмен, Киенталь конференциясы кейіннен Коммунистік Үшінші Интернационал құрылған интернационалистік элементтерді қалыптастыруға көмектесті. Соғыс басталғанда полиция тарапынан қуғын-сүргінге қарамастан, большевиктер Дума мүшелері – Бадаев, Петровский, Муранов, Самойлов және Шагов бірқатар ұйымдарға барып, большевиктердің соғыс және революцияға қатысты саясаты туралы сөйледі. 1914 жылдың қарашасында соғыс саясатын талқылау үшін Мемлекеттік Думадағы большевиктер тобының конференциясы өткізілді. Конференцияның үшінші күні барлық қатысушылар тұтқындалды. Сот мемлекеттік Думаның большевик мүшелерін азаматтық құқықтарынан айырып, Шығыс Сібірге айдауға үкім шығарды. Патша үкіметі оларды мемлекетке қарсы қылмыс жасады деп айыптады. Осы кезде Лев Каменев партиялық бағыттан ауытқыды. Ол сотта соғыс мәселесі бойынша партиямен келіспейтінін мәлімдеді және мұны дәлелдеу үшін меньшевик Джорданскийді куә ретінде шақыруды өтінді. Большевиктер соғыс қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін құрылған Соғыс индустриясы комитеттеріне қарсы науқан жүргізді және комитет «Жұмысшылар тобының» сайлауын бойкоттауды ұсынды. Большевиктер әскер мен теңіз флотында да кеңінен жұмыс істеді. Партия армия мен флотта, майдан мен тылда ұялар құрып, соғысқа қарсы күреске шақыратын үнқағаздар таратты. Кронштадтта большевиктер «Кронштадт әскери ұйымының орталық ұжымын» құрды, ол партияның Петроград комитетімен тығыз байланыста болды. Петроград партия комитетінің әскери ұйымы гарнизон арасында жұмыс істеу үшін құрылды. 1916 жылдың тамызында Петроград Охранасының бастығы «Кронштадт ұжымында жағдай өте жақсы ұйымдастырылған, оның мүшелері үндемейтін және сақ адамдар. Бұл ұжымның жағалауда да өкілдері бар» деп хабарлады. Майданға партия соғысушы әскерлердің сарбаздары арасындағы бауырластыққа үгіт-насихат жасады, әлемдік буржуазия – жау, ал соғысты империалистік соғысты азаматтық соғысқа айналдырумен және қаруды өз буржуазиясына және оның үкіметіне қарсы қолданумен тоқтатуға болатынын айтты. Армия бөлімдерінің шабуылға шығудан бас тарту жағдайлары көбейді. Мұндай жағдайлар 1915 жылы да болды, ал 1916 жылы олар одан да көп болды. Әсіресе Солтүстік майдандағы, Балтық провинцияларындағы әскерлер арасында большевиктердің қызметі кеңінен дамыды. 1917 жылдың басында Солтүстік майдандағы армия командирі генерал Николай Рузский штабқа большевиктер сол майданда қарқынды революциялық қызмет атқарып жатқанын хабарлады.

In July 1914 the Tsarist government called for general mobilization. Russia entered into war with the German Empire. The First World War had begun. The RSDLP(b) denounced the war as imperialist. Moreover, the party denounced the European Social Democratic parties, who supported the war efforts of their respective countries, as 'social chauvinists'. From the very outbreak of the war Lenin began to muster forces for the creation of a new International, the Third International. In the manifesto against the war it issued in November 1914, the Central Committee of the Bolshevik Party already called for the formation of the Third International in place of the Second International. In February 1915, a conference of Socialists of the Entente countries was held in London. The RSDLP(b) delegate Maxim Litvinov, on Lenin's instructions, spoke at this conference demanding that the Socialists should resign from the national governments of Belgium and France, completely break with the imperialists and refuse to collaborate with them. He demanded that all Socialists should wage a determined struggle against their imperialist governments and condemn the voting of war credits. But no voice in support of Litvinov was raised at this conference. At the beginning of September 1915 the first conference of internationalists was held in Zimmerwald. Lenin called this conference the 'first step' in the development of an international movement against the war. At this conference Lenin formed the Zimmerwald Left group. But Lenin felt that within the Zimmerwald Left group only the RSDLP(b) had taken a correct and thoroughly consistent stand against the war. The Zimmerwald Left group published a magazine in German called the Vorbote (Herald), to which Lenin contributed articles. In 1916 the internationalists succeeded in convening a second conference in the Swiss village of Kienthal. It is known as the Second Zimmerwald Conference. By this time groups of internationalists had been formed in nearly every European country and the cleavage between the internationalist elements and the 'social chauvinists' had become more sharply defined. The manifesto drawn up by the Kienthal Conference was the result of an agreement between various conflicting groups; it was an advance on the Zimmerwald Manifesto. But like the Zimmerwald Conference, the Kienthal Conference did not accept the basic principles of the Bolshevik policy, namely, the conversion of the imperialist war into a civil war, the defeat of one's own imperialist government in the war, and the formation of the Third International. Nevertheless, the Kienthal Conference helped to crystallize the internationalist elements of whom the Communist Third International was subsequently formed. At the beginning of the war, in spite of persecution by the police, the Bolshevik members of the Duma– Badayev, Petrovsky, Muranov, Samoilov and Shagov– visited a number of organizations and addressed them on the policy of the Bolsheviks towards the war and revolution. In November 1914 a conference of the Bolshevik group in the State Duma was convened to discuss policy towards the war. On the third day of the conference all present were arrested. The court sentenced the Bolshevik members of the State Duma to forfeiture of civil rights and banishment to Eastern Siberia. The tsarist government charged them with high treason. At this point Lev Kamenev deviated from the party line. He declared in the court that he did not agree with the party on the question of the war, and to prove this he requested that the Menshevik Jordansky be summoned as witness. The Bolsheviks campaigned against the War Industry Committees set up to serve the needs of war, and advocated boycott of the elections of 'Workers Groups' of the committee. The Bolsheviks also developed extensive activities in the army and navy. The party formed nuclei in the army and navy, at the front and in the rear, and distributed leaflets calling for a fight against the war. In Kronstadt, the Bolsheviks formed a 'Central Collective of the Kronstadt Military Organization' which had close connections with the Petrograd Committee of the Party. A military organization of the Petrograd Party Committee was set up for work among the garrison. In August 1916, the chief of the Petrograd Okhrana reported that 'in the Kronstadt Collective, things are very well organized, conspiratorially, and its members are all taciturn and cautious people. This Collective also has representatives on shore.' At the front, the party agitated for fraternization between the soldiers of the warring armies, claiming that the world bourgeoisie was the enemy, and that the war could be ended only by converting the imperialist war into a civil war and turning one's weapons against one's own bourgeoisie and its government. Cases of refusal of army units to take the offensive became more and more frequent. There were already such instances in 1915, and even more in 1916. Particularly extensive were the activities of the Bolsheviks in the armies on the Northern Front, in the Baltic provinces. At the beginning of 1917 General Nikolai Ruzsky, Commander of the Army on the Northern Front, informed Headquarters that the Bolsheviks had developed intense revolutionary activities on that front.

Ақпан төңкерісі

1917 жылды ереуіл бастады. Осы ереуіл барысында Петроградта, Мәскеуде, Бакуде және Нижний Новгородта демонстрациялар өтті. Мәскеуде 22 қаңтарда жұмысшылардың үштен бірі жұмыс тоқтатуға қатысты. Тверской бульварында екі мың адам қатысқан демонстрацияны атты полиция таратып жіберді. Петроградтағы Выборг шоссесіндегі демонстрацияға әскерилер қосылды. Петроград полициясы хабарлағандай, "жалпы ереуіл идеясы күн сайын жаңа жақтастар жинап, 1905 жылғыдай танымал болып келеді". 1917 жылдың 3 наурызында [О.С. 18 ақпан 1917] Петроградтағы Путилов зауытында ереуіл басталды. Көптеген ірі зауыттардың жұмысшылары ереуілге шықты. Халықаралық әйелдер күніне орай Петроградтың большевиктер комитетінің шақыруымен жұмысшы әйелдер аштыққа, соғысқа және патшалық билікке қарсы көшелерге шықты. Петроград жұмысшылары жұмысшы әйелдердің демонстрациясын бүкіл қала бойынша ереуіл қозғалысымен қолдады. Саяси ереуіл патшалық жүйеге қарсы жалпы саяси демонстрацияға айналды. Демонстрация одан да күшті түрде жалғасты. 200 мыңға жуық жұмысшы ереуілге шықты. Петроградтың жұмысшы класының үлкен бөлігі революциялық қозғалысқа қосылды. Аудандық саяси ереуілдер жалпы қалалық саяси ереуілге бірікті. Барлық жерде демонстрациялар мен полициямен қақтығыстар болды. "Патшаға бас!", "Соғыс тоқтасын!", "Нан қалаймыз!" деген ұрандар көтерілді. Саяси ереуіл мен демонстрация басталған күні таңертең көтеріліс сипатын қабылдады. Жұмысшылар полиция мен жандармдарды қарусыздандырып, өздерін қаруландырды. Дегенмен полициямен болған қақтығыстар Знаменская алаңындағы демонстрацияны атумен аяқталды. Петроград әскери округінің қолбасшысы генерал Сергей Семенович Хабалов жұмысшылардың 2014 жылға дейін жұмысқа оралуын талап етті, әйтпесе олар майданға жіберілетінін мәлімдеді. Патша генерал Хабаловқа: "Елордадағы тәртіпсіздіктерді ертеңнен кешіктірмей тоқтатуды бұйырамын" деген бұйрық берді. Бірақ революцияны "тоқтату" мүмкін емес еді. Павловский полкінің резервтік батальонының 4-ші ротасы жұмысшыларға емес, жұмысшылармен ұрыс-керіс жүргізген атты полиция отрядтарына оқ ашты. Әскерлерді өздеріне тарту үшін, әсіресе жұмысшы әйелдер тарапынан, өте күшті және табанды күш жұмсалды, олар тікелей сарбаздарға жүгінді, олармен бауырласып, патшалық автократияны құлатуға көмектесуге шақырды. Сол кездегі большевиктер партиясының практикалық жұмысын Петроградта орналасқан және Вячеслав Молотов басқарған партияның Орталық Комитетінің бюросы басқарды. 26 ақпанда (11 наурыз) Орталық Комитет бюросы патшалық билікке қарсы қарулы күресті жалғастыруға және Уақытша революциялық үкімет құруға шақыратын манифест жариялады. Петроградтағы әскерлер жұмысшыларға оқ атудан бас тартып, көтеріліске шыққан халыққа қосыла бастады. 12 наурыз күні таңертең көтеріліске қосылған сарбаздардың саны 10 000-нан аспай тұрды, бірақ кешке қарай олар 60 000-нан асып кетті. Көтеріліске шыққан жұмысшылар мен сарбаздар патша министрлері мен генералдарды тұтқындап, революционерлерді түрмеден босатуға кірісті. Бостандыққа шыққан саяси тұтқындар революциялық күреске қосылды. Көшелерде атыс жалғасып, үйлердің төбелерінде автоматпен қаруланған полиция мен жандармдар тұрды. Бірақ әскерлер тез арада жұмысшылардың жағына өтіп, патшалық автократияның тағдырын шешті. Петроградтағы революцияның жеңісі туралы хабар басқа қалаларға, майданға тараған кезде барлық жердегі жұмысшылар мен сарбаздар патша шенеуніктерін биліктен ығыстыра бастады. 1917 жылдың 12 наурызында [О.С. 27 ақпан 1917] Төртінші Мемлекеттік Думаның либералды мүшелері Социалистік революционерлер мен меньшевиктер басшыларымен жасалған келісімнің нәтижесінде, Мемлекеттік Думаның президенті Михаил Родзянко, жер иелері және монархист басқарған Мемлекеттік Думаның Уақытша комитетін құрды. Бірнеше күннен кейін Мемлекеттік Думаның Уақытша комитеті және жұмысшы және солдат депутаттары кеңесінің атқарушы комитетінің социалистік-революциялық және меньшевистік басшылары большевиктерден жасырын әрекет етіп, князь Георгий Львов басқарған Ресейдің жаңа Уақытша үкіметін құру туралы келісімге келді. Уақытша үкімет құрамына Конституциялық демократтардың басшысы Павел Милюков, Октябристердің басшысы Александр Гучков және Социалистік революционер Александр Керенский кірді. Большевиктер жаңа уақытша үкіметті "империалистік" деп айыптады. Революциядан кейінгі жаңа саяси ахуалда партия заңды журналдарды қайтадан жариялауға кірісті. Ол заңды мерзімді басылымдарын қайта жаңартты. "Правда" Петроградта ақпан революциясынан бес күн кейін, ал "Социал-Демократ" Мәскеуде бірнеше күннен кейін жарық көрді.

The year 1917 was inaugurated by the strike of In the course of this strike demonstrations were held in Petrograd, Moscow, Baku and Nizhni Novgorod. In Moscow about one third of the workers took part in the strike of January 22. A demonstration of two thousand persons on Tverskoi Boulevard was dispersed by mounted police. A demonstration on the Vyborg Chaussée in Petrograd was joined by soldiers. "The idea of a general strike," the Petrograd police reported, "is daily gaining new followers and is becoming as popular as it was in 1905." On March 3 1917 [O. S. February 18 1917], a strike broke out at the Putilov Works in Petrograd. On the workers of most of the big factories were on strike. On International Women's Day, , at the call of the Petrograd Bolshevik Committee, working women came out in the streets to demonstrate against starvation, war and tsardom. The Petrograd workers supported the demonstration of the working women by a citywide strike movement. The political strike began to grow into a general political demonstration against the tsarist system. On the demonstration was resumed with even greater vigour. About 200,000 workers were already on strike. On large sections of working class Petrograd had joined the revolutionary movement. The political strikes in the districts merged into a general political strike of the whole city. Demonstrations and clashes with the police took place everywhere. Slogans were raised like "Down with the tsar! ", "Down with the war! ", "We want bread!" On the morning of the political strike and demonstration began to assume the character of an uprising. The workers disarmed police and gendarmes and armed themselves. Nevertheless, the clashes with the police ended with the shooting down of a demonstration on Znamenskaya Square. General Sergey Semyonovich Khabalov, Commander of the Petrograd Military District, announced that the workers must return to work by , otherwise they would be sent to the front. On the tsar gave orders to General Khabalov: "I command
you to put a stop to the disorders in the capital not later than tomorrow." But "to put a stop" to the revolution was no longer possible. On the 4th Company of the Reserve Battalion of the Pavlovsky Regiment opened fire, not on the workers, however, but on squads of mounted police who were engaged in a skirmish with the workers. A most energetic and persistent drive was made to win over the troops, especially by the working women, who addressed themselves directly to the soldiers, fraternized with them and called upon them to help the people to overthrow the tsarist autocracy. The practical work of the Bolshevik Party at that time was directed by the Bureau of the Central Committee of the Party which had its quarters in Petrograd and was headed by Vyacheslav Molotov. On February 26 (March 11) the Bureau of the Central Committee issued a manifesto calling for the continuation of the armed struggle against tsardom and the formation of a Provisional Revolutionary Government. On the troops in Petrograd refused to fire on the workers and began to line up with the people in revolt. The number of soldiers who had joined the revolt by the morning of March 12 was still no more than 10,000, but by the evening it already exceeded 60,000. The workers and soldiers who had risen in revolt began to arrest tsarist ministers and generals and to free revolutionaries from jail. The released political prisoners joined the revolutionary struggle. In the streets, shots were still being exchanged with police and gendarmes posted with machine guns in the attics of houses. But the troops rapidly went over to the side of the workers, and this decided the fate of the Tsarist autocracy. When the news of the victory of the revolution in Petrograd spread to other towns and to the front, the workers and soldiers everywhere began to depose the tsarist officials. On March 12 1917 [O. S. February 27 1917], the liberal members of the Fourth State Duma, as the result of a backstairs agreement with the Socialist Revolutionary and Menshevik leaders, set up a Provisional Committee of the State Duma, headed by Mikhail Rodzyanko, the President of the Duma, a landlord and a monarchist. And a few days later, the Provisional Committee of the State Duma and the Socialist Revolutionary and Menshevik leaders of the executive committee of the Soviet of Workers' and Soldiers' Deputies, acting secretly from the Bolsheviks, came to an agreement to form a new Provisional Government of Russia, headed by Prince Georgy Lvov. The Provisional Government included Pavel Milyukov, the head of the Constitutional Democrats, Alexander Guchkov, the head of the Octobrists and the Socialist Revolutionary Alexander Kerensky amongst others. The Bolsheviks condemned the new provisional government as 'imperialist'. In the new political atmosphere after the Revolution, the party resumed publishing of legal journals. It resumed the publication of its legal periodicals. Pravda appeared in Petrograd five days after the February Revolution, and Sotsial Demokrat in Moscow a few days later.

Лениннің оралуы

1917 жылы 3 (16) сәуірде Ленин ұзақ жылдық жер аударылыстан кейін Ресейге оралды. Ол партияға келген соң, социалистік революцияның саяси бағытын қалыптастырған «Сәуір тезистерін» ұсынды. Ленин капитализмден социализмге өту кезеңінде қоғамның ең қолайлы саяси ұйымдасу формасы ретінде парламенттік республиканы Кеңес республикасымен алмастыруды ұсынды. Бұдан бөлек, Ленин «социал-демократ» терминін қолдануды тоқтатып, оның орнына «коммунист» терминін енгізуді ұсынды. Ол сондай-ақ жаңа Үшінші Интернационал құру туралы шақыру жасады. Тезистер Петроградтағы партия отырысында, содан кейін сол қаладағы большевиктер мен меньшевиктердің бірлескен отырысында таныстырылды. 14 сәуірде Петроградта большевиктердің қалалық конференциясы өтті. Конференция Лениннің тезистерін бекітіп, оларды өз жұмысының негізі етіп алды. Ұзақ өтпей, партияның жергілікті ұйымдары да Лениннің тезистерін мақұлдады. Лениннің қарсыластарының арасында Каменев, Рыков және Пятаков болды.

Сәуірдің көрінісі

20 сәуірде РСДРП(б) Орталық Комитеті халықты Уақытша үкіметтің "империалистік саясатына" қарсы наразылыққа шақырды. 1917 жылғы 20-21 сәуірде (3-4 мамыр) 100 мыңнан кем емес жұмысшы мен солдат демонстрацияға қатысты. Олардың туларында мына талаптар жазылған: "Құпия келісімдерді жария етіңдер!", "Соғысқа жол жоқ!", "Барлық билік Советтерге!". Жұмысшылар мен сарбаздар қаланың шетінен Уақытша үкімет отырған орталыққа қарай шеру тартты. Невский проспектісі және басқа да жерлерде буржуазия өкілдерімен қақтығыстар болды. Генерал Лавр Корнилов сияқты ашық контрреволюционерлер демонстрацияға оқ атуды талап етіп, тіпті соған қатысты бұйрықтар берді. Бірақ әскерлер бұл бұйрықтарды орындаудан бас тартты. Демонстрация кезінде Петроград партия комитетінің шағын тобы (Багдатьев және т.б.) Уақытша үкіметті дереу құлатуды талап ететін ұран көтерді. Партияның Орталық Комитеті бұл топтың әрекетін қатаң сынап, бұл ұранның мерзімінен бұрын айтылғанын және дұрыс еместігін, оның партияның Советтерде басымдыққа ие болуға жасаған тыранына кедергі келтіріп, революцияның бейбіт жолмен дамуына бағытталған партия саясатына қайшы екенін мәлімдеді.

7-ші партиялық конференция

1917 жылғы 24 сәуірде РСДРП(б)-ның жетінші (сәуір) конференциясы өтті. Партия тарихында алғаш рет большевиктер конференциясы ашық түрде шақырылды. Бұл конференция партия тарихында партия съезімен тең маңызға ие. Бүкілресейлік сәуір конференциясы партияның қарқынды дамып келе жатқанын көрсетті. Конференцияға 133 делегат дауыс беру құқығымен және 18 делегат кеңес беру құқығымен қатысты. Олар партияның 80 мың ұйымдасқан мүшесін өкілдік етті. Конференцияда соғыс және революцияның барлық негізгі мәселелері талқыланды және партияның бағыты белгіленді: ағымдағы жағдай, соғыс, Уақытша үкімет, Кеңестер, аграрлық мәселе, ұлттық мәселе және т.б. Өз баяндамасында Ленин сәуір тезистерінде айтқан қағидаларын кеңінен жеткізді. Партияның міндеті – революцияның бірінші кезеңінен өту, «ол билікті буржуазияның қолына берді», екінші кезеңге, ол билікті пролетариат пен шаруалардың ең кедей топтарының қолына беруі керек» (Ленин). Партияның бағыты – социалистік революцияға дайындық. Партияның шұғыл міндетін Ленин «Барлық билік Кеңестерге!» деген ұранмен белгіледі. «Барлық билік Кеңестерге!» деген ұран екі биліктің аяқталуын білдірді, яғни Уақытша үкімет пен Кеңестер арасындағы биліктің бөлінуін, барлық билікті Кеңестерге беруді және жер иелері мен капиталистердің өкілдерін үкімет органдарынан қууды білдірді. Конференция партияның Уақытша үкіметтің жер иелері мен буржуазияны білдіретінін халыққа насихаттауын және социалистік-революционерлер мен меньшевиктердің ынтымақтастық саясатын жария етуін шешті. Сәуір конференциясында аграрлық және ұлттық мәселелер де талқыланды. Лениннің аграрлық мәселе жөніндегі баяндамасына байланысты конференция шаруалар комитеттеріне берілетін жер иеліктерін тәркілеу және барлық жерді мемлекеттік меншікке беру туралы резолюция қабылдады. Ұлттық мәселе бойынша Ленин мен Сталин партияның империализмге қарсы күрестегі қысымға ұшыраған халықтардың ұлт-азаттық қозғалыстарын қолдауы керектігін мәлімдеді. Сондықтан партия халықтардың өзін-өзі анықтау құқығын, тіпті бөлініп шығу және тәуелсіз мемлекеттер құру құқығын жақтады. Лев Каменев пен Алексей Рыков конференцияда Ленинге қарсы шықты. Меншевиктердің пікірін қайталап, олар Ресейдің социалистік революцияға дайын емес екенін және Ресейде тек буржуазиялық республика ғана мүмкін екенін мәлімдеді. Олар партия мен жұмысшы табына Уақытша үкіметті «бақылаумен» шектелуге кеңес берді. Зиновьев те конференцияда Ленинге қарсы шықты; мәселе большевиктер партиясы Циммервальд альянсында қалуы керек пе, әлде одан бөлініп, жаңа Интернационал құруы керек пе дегенге байланысты болды. Ленин соғыс жылдарында көрсеткендей, бұл альянс бейбітшілік үшін үгіт-насихат жүргізгенмен, ол шын мәнінде соғыс жақтастарымен үзілмегенін айтты. Сондықтан Ленин бұл альянстан дереу шығуға және жаңа коммунистік Интернационалды құруға шақырды. Зиновьев партияның Циммервальд альянсының құрамында қалуын ұсынды. Ленин Зиновьевтің ұсынысын айыптап, оның тактикасын «архиоппортунистік және зиянды» деп атады.

On April 24, 1917, the Seventh (April) Conference of the RSDLP(b) assembled. For the first time in the existence of the Party a Bolshevik Conference met openly. In the history of the Party this conference holds a place of importance equal to that of a Party Congress. The All Russian April Conference showed that the Party was growing by leaps and bounds. The conference was attended by 133 delegates with vote and by 18 with voice but no vote. They represented 80,000 organized members of the Party. The conference discussed and laid down the Party line on all basic questions of the war and revolution: the current situation, the war, the Provisional Government, the Soviets, the agrarian question, the national question, etc. In his report, Lenin elaborated the principles he had already set forth in the April Theses. The task of the Party was to effect the transition from the first stage of the revolution, "which placed the power in the hands of the bourgeoisie . to the second stage, which must place the power in the hands of the proletariat and the poorest strata of the peasantry" (Lenin). The course the Party should take was to prepare for the Socialist revolution. The immediate task of the Party was set forth by Lenin in the slogan: "All power to the Soviets!" The slogan, "All power to the Soviets!" meant that it was necessary to put an end to the dual power, that is, the division of power between the Provisional Government and the Soviets, to transfer the whole power to the Soviets, and to drive the representatives of the landlords and capitalists out of the organs of government. The conference resolved that the party should agitate towards the people that the Provisional Government represented the landlords and the bourgeoisie, as well as denouncing the policy of cooperation of the Socialist Revolutionaries and Mensheviks. The April Conference also discussed the agrarian and national questions. In connection with Lenin's report on the agrarian question, the
conference adopted a resolution calling for the confiscation of the landed estates, which were to be placed at the disposal of the peasant committees, and for the nationalization of all the land. Regarding the national question, Lenin and Stalin declared that the party must support the national liberation movements of oppressed peoples against imperialism. Consequently, the party advocated the right of nations to self determination even to the point of secession and formation of independent states. Lev Kamenev and Alexei Rykov opposed Lenin at the Conference. Echoing the Mensheviks, they asserted that Russia was not ripe for a Socialist revolution, and that only a bourgeois republic was possible in Russia. They recommended the Party and the working class to confine themselves to 'controlling' the Provisional Government. Zinoviev, too, opposed Lenin at the conference; it was on the question whether the Bolshevik Party should remain within the Zimmerwald alliance, or break with it and form a new International. Lenin insisted that as the years of war had shown, while this alliance carried on propaganda for peace, it did not actually break with the bourgeois partisans of the war. Lenin therefore called for immediate withdrawal from this alliance and on the formation of a new, Communist International. Zinoviev proposed that the Party should have remained within the Zimmerwald alliance. Lenin condemned Zinoviev's proposal and called his tactics 'archopportunist and pernicious.'

Кеңестердегі жұмыс

Апрель конференциясының шешімдері негізінде партия халықтың қолдауын жеңіп алу және оларды жауынгерлік даярлыққа алу мақсатында кең ауқымды жұмыстар жүргізді. Сол кездегі партиялық бағыт – «большевиктердің саясатын түсіндіріп, меншевиктер мен социалистер-революционерлердің ымыраға келген саясатын әшкерелеп, осы партияларды халықтан оқшаулау» арқылы Кеңестерде көпшілікті қамтамасыз ету болды. Кеңестердегі жұмыстан өзге, большевиктер кәсіподақтар мен зауыт комитеттерінде де белсенді қызмет атқарды. Ерекше кең жұмыс Ресей армиясында жүргізілді. Әскери ұйымдар кеңінен құрыла бастады. Большевиктер майдан мен тылда әскер мен теңізшілерді ұйымдастыруға күш салды. Әскерлерді белсенді революционерлерге айналдыруда «Окопная правда» (Траншея шындығы) газеті майданда маңызды рөл атқарды. 1917 жылдың 30 мамырынан 3 маусымына дейін Петроградта зауыт комитеттерінің конференциясы өтті. Бұл конференцияда делегаттардың үштен екісі большевиктерді қолдады. Петроград пролетариатының басым бөлігі большевиктердің «Барлық билік Кеңестерге!» деген ұранына қолдау көрсетті. 1917 жылдың 3 (16) маусымында Кеңестердің бірінші жалқыресейлік съезі шақырылды. Большевиктер әлі де Кеңестерде азшылықта болды, олардың бұл съезде 700-800 меншевиктерге, социалистер-революционерлерге және басқаларға қарағанда 100-ден астам делегаты болды. Кеңестердің бірінші съезінде большевиктер буржуазиямен ымыраға келудің салдарына баса назар салып, соғыстың империалистік сипатын әшкереледі. Ленин съезде сөз сөйлеп, «тек Кеңес үкіметі ғана жұмысшы халыққа нан, шаруаларға жер бере алады, бейбітшілікті қамтамасыз ете алады және елді хаостан шығара алады» деді. Сол кезде Петроградтың жұмысшы аудандарында демонстрация ұйымдастыру және Кеңестер съезіне талаптар қою мақсатында жаппай науқан жүргізілді. Бірақ Петроград Кеңесінің атқару комитеті 18 маусымға (1 шілдеге) демонстрация шақыру туралы шешім қабылдады. Меншевиктер мен социалистер-революционерлер демонстрацияның большевиктерге қарсы ұрандармен өтетінін күтті. Большевиктер партиясы осы демонстрацияға қарқынды дайындық жүргізді. Сталин «Правда» газетінде «18 маусымда Петроградта өтетін демонстрация біздің революциялық ұрандарымызбен өтуіне біз жауаптымыз» деп жазды. Митингте большевиктердің ұрандары меншевиктер мен социалистер-революционерлердің ұрандарынан басым түсті.

On the basis of the decisions of the April Conference, the Party developed extensive activities in order to win over the masses, and to train and organize them for battle. The Party line in that period was to win a majority in the Soviets, by 'explaining the Bolshevik policy and exposing the compromising policy of the Mensheviks and Socialist Revolutionaries, to isolate these parties from the masses'. In addition to the work in the Soviets, the Bolsheviks carried on extensive activities in the trade unions and in the factory committees. Particularly extensive was the work of the Bolsheviks in the Russian Army. Military organizations began to arise everywhere. The Bolsheviks worked at the front and in the rear to organize the soldiers and sailors. A particularly important part in making the soldiers active revolutionaries was played at the front by the Bolshevik newspaper, Okopnaya Pravda (Trench Truth). A Petrograd Conference of Factory Committees was held from May 30 to June 3, 1917. At this conference three quarters of the delegates already supported the Bolsheviks. Almost the entire Petrograd proletariat supported the Bolshevik slogan—"All power to the Soviets!" On June 3 (16), 1917, the First All Russian Congress of Soviets met. The Bolsheviks were still in the minority in the Soviets; they had a little over 100 delegates at this congress, compared with 700 or 800 Mensheviks, Socialist Revolutionaries and others. At the First Congress of Soviets, the Bolsheviks insistently stressed the consequences of compromise with the bourgeoisie and exposed the imperialist character of the war. Lenin made a speech at the congress in which he declared that 'only a government of Soviets could give bread to the working people, land to the peasants, secure peace and lead the country out of chaos'. A mass campaign was being conducted at that time in the working class districts of Petrograd for the organization of a demonstration and for the presentation of demands to the Congress of Soviets. However, the executive committee of the Petrograd Soviet decided to call a demonstration for June 18 (July 1). The Mensheviks and Socialist Revolutionaries expected that the demonstration would take place under anti Bolshevik slogans. The Bolshevik Party began energetic preparations for this demonstration. Stalin wrote in Pravda that " it is our task to make sure that the demonstration in Petrograd on June 18 takes place under our revolutionary slogans." In the rally the Bolshevik slogans prevailed over Menshevik and Socialist Revolutionary ones.

Шілде күндері

Шілде айының басында Санкт-Петербургте кеңінен тараған наразылық, Уақытша үкіметті құлатуды талап ететін қарулы демонстрацияларға әкелді. Фронттағы сәтсіз шабуыл туралы хабардан кейін, шілденің 3 (16) күні Петроградтың Выборг ауданында спонтанды демонстрациялар басталды. Олар күні бойы жалғасты. Жеке демонстрациялар бірігіп, билікті Кеңестерге беруді талап ететін үлкен, жалпы қарулы демонстрацияға айналды. Партия сол кезде қарулы әрекетке қарсы болды, себебі революциялық дағдарыс әлі толық пісіп жетпеген, армия мен провинциялар астанадағы көтерілісті қолдауға дайын емес еді, ал оқшауланған және ерте көтеріліс контрреволюционерлерге революцияның алғы шебін талқандауды жеңілдетуі мүмкін деп саналды. Бірақ халықты демонстрация жасаудан тоқтату мүмкін болмағандықтан, партия демонстрацияға қатысуға шешім қабылдады. Жүздеген мың ер және әйел Петроград Кеңесінің және Кеңестердің Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитетінің штаб-пәтерлеріне шеру тартты, онда Кеңестердің билікті өз қолына алуын, буржуазиямен байланысты үзуін және белсенді бейбітшілік саясатын жүргізуін талап етті. Демонстрацияның бейбіт мінезіне қарамастан, офицерлер мен курсанттардың бөлімдері оған қарсы шығарылды. Шайқаста көптеген адам қаза тапты. Соңынан ілескен қысым нәтижесінде Керенский үкіметі шілденің 19 күні большевиктердің жетекшілерін тұтқындауға бұйрық берді. Ленин тұтқындалудан қашып, жасырынғаннан кейін, өзінің социалистік үкімет туралы идеяларын баяндаған "Мемлекет және революция" еңбегін жазды.

Екіжақты билік және саяси іс-қимыл туралы пікірталастар

Большевиктерге қарсы қуғын-сүргін, Керенский үкіметі генерал Корнилов бастаған көтеріліспен қауіптенген кезде тоқтады және Санкт-Петербургті Корниловтан қорғауға дайын келгендерге қару-жарақ ұсынды. Большевиктер Санкт-Петербургтің шабуылдан қорғалуы үшін 25 000 адамнан тұратын жасақ құрды және Корнилов әскерлеріне шабуылдамауға үндеді. Әскерлер бас тартып, көтеріліс күйреп кетті. Корнилов тұтқындалды. Бірақ большевиктер қаруларын қайтармады, ал Керенский большевиктердің беделін нығайтуға ғана үлес қосты. Осы кезеңде биліктің екіталай болуы сақталды. Заң шығару органы мен уақытша үкімет Керенский басшылығымен меньшевиктер мен Социалистік-революциялық партиямен одақтас болса, жұмысшылар мен әскерлер кеңестері көбінесе жеке армиясы бар большевиктердің бақылауына көшті. Зауыттар, фабрикалар және әскери бөлімдер жаңа сайлаулар өткізіп, Кеңестерге меньшевиктер мен социалистік-революциялықтардың орнына РСДРП(б) өкілдерін жіберді. 31 тамызда, Корниловтан жеңіс однған кейін, Петроград Кеңесі большевиктердің саясатын мақұлдады. Петроград Кеңесінің бұрынғы меньшевик және социалистік-революциялық президиумы, Николай Чхеидзе басшылығымен, отставкаға келіп, большевиктерге жол ашты. 5 қыркүйекте Мәскеу жұмысшы депутаттары кеңесі большевиктердің жағына өтті. Мәскеу Кеңесінің социалистік-революциялық және меньшевистік президиумы да отставкаға келіп, большевиктерге жол берді. Кеңестердегі ықпалдың артуына ынталанған партия, кеңестердегі өкілдері арқылы 1917 жылғы қазан айының екінші жартысында Кеңестердің екінші Бүкілресейлік съезін шақыруға қол жеткізді.

Көтеріліс пен парламентаризм

РСФСР(б) Орталық Комитеті 1917 жылдың қыркүйек және қазан айларында парламенттік әдістерді қолдану керек пе, әлде билікті күшпен басып алу керек пе деген мәселе бойынша пікір алмасты. Ленин Финляндияда жасырынған кезде Каменев, Григорий Зиновьев және Рыковтың Иосиф Сталин мен Леон Троцкийге қарсы қолдаған парламенттік бағыты бастапқыда басым болды. Большевиктер Уақытша үкімет шақырған квазипарламенттік органдарға, Бүкілресейлік демократиялық конференцияға және кіші, тұрақты Парламентке қатысты. Ленин Орталық Комитетке және Санкт-Петербургтегі партия белсенділеріне көптеген хаттар жіберіп, оларды парламенттік жолдан бас тартып, Уақытша үкіметті көтеріліс арқылы құлатуға шақырды. Өзінің мақалалары мен хаттарында Ленин көтерілістің егжей-тегжейлі жоспарын, әскер бөлімдерін, теңіз флотын және Қызыл гвардияны қалай пайдалану керектігін, көтерілістің сәттілігін қамтамасыз ету үшін Петроградтағы қандай негізгі орындарды басып алу керектігін және т.б. көрсетті. 7 қазанда Ленин Финляндиядан Петроградқа жасырын келді. Сол күні Орталық Комитеттегі күштердің тепе-теңдігі қазан айының басында көтеріліске жақтап ауысты, нәтижесінде партия делегациясы Парламент алдындағы отырыстан шығып кетті. 10 қазанда партияның Орталық Комитетінің отырысы өтті, онда алдағы бірнеше күн ішінде қарулы көтерілісті бастау туралы шешім қабылданды. Лениннің жобалауымен партияның Орталық Комитетінің қарарында былай делінген:

Орталық Комитет Ресей революциясының халықаралық жағдайын (әлемдік социалистік революцияның бүкіл Еуропадағы өркендеуінің ең жоғарғы көрінісі болып табылатын неміс теңіз флотындағы көтеріліс; империалистердің Революцияны тұншықтыру мақсатында Ресейде бейбітшілік жасасуы туралы қатер) және оның әскери жағдайын (Ресей буржуазиясы мен Керенский және оның серіктерінің Петроградты немістерге тапсыру туралы шешімі), пролетариат партиясының Советтерде көпшілікті иеленуі – мұның бәрін шаруалардың көтерілісімен және халықтық сенімнің біздің партиямызға қарай бұрылуымен (Мәскеудегі сайлау), және соңында, екінші Корнилов ісіне дайындық (Петроградтан әскерлерді шығару, Казақтарды Петроградқа жіберу, Минскіні Казақтармен қоршау және т.б.) – осылардың барлығы қарулы көтерілісті күн тәртібіне қояды. Сондықтан қарулы көтеріліс қажеттігін және оның уақыты жеткенін ескере отырып, Орталық Комитет барлық партия ұйымдарына осыған сәйкес басшылық етуді және барлық практикалық мәселелерді (Солтүстік аймақ Советтерінің съезі, Петроградтан әскерлерді шығару, Мәскеу мен Минскідегі біздің адамдарымыздың іс-қимылы және т.б.) осы тұрғыдан қарап талқылауға және шешуге тапсырма береді. Ленин, Таңдамалы еңбектер, VI том, 303-бет. Орталық Комитеттің екі мүшесі Зиновьев пен Каменев бұл шешімге қарсы сөз сөйлеп, дауыс берді. Осы кездесуде Троцкий тікелей қарарға қарсы дауыс бермегенмен, ол көтерілісті Кеңестердің екінші съезі жиналғанға дейін бастамауға ұсыныс жасады.

Көтеріліске дайындық

Партияның Орталық комитеті көтерілісті ұйымдастыру үшін өкілдерін Донецк алабына, Оралға, Хельсинкиге, Кронштадтқа, Оңтүстік-Батыс майданына және басқа да жерлерге жіберді. Климент Ворошилов, Вячеслав Молотов, Феликс Дзержинский, Серго Орджоникидзе, Сергей Киров, Лазар Каганович, Валериан Куйбышев, Михаил Фрунзе, Емельян Ярославский және тағы басқалар партияның арнайы тапсырмасымен провинцияларда көтеріліс басқаруға жіберілді. Андрей Жданов Оралдағы Шадринск қаласында қарулы күштер арасындағы жұмысын жалғастырды. Николай Ежов Батыс майданындағы әскерилердің көтерілісіне дайындық жүргізді. Орталық комитет өкілдері провинциялардағы большевиктік ұйымдардың жетекшілерін көтеріліс жоспарымен таныстырып, Петроградтағы көтеріліске қолдау көрсетуге дайындық жасады. Партия Орталық комитетінің тапсырмасымен Петроград Кеңесінің Революциялық әскери комитеті құрылды. Бұл орган көтерілістің заңды түрде жұмыс істейтін штабына айналды. 16 қазанда Партия Орталық комитетінің кеңейтілген отырысы өтті. Осы отырыста Сталин басқаратын Партия орталығы сайланды, ол көтерілісті басқаруға тағайындалды. Бұл Партия орталығы Петроград Кеңесінің Революциялық әскери комитетінің жетекші ядросы болды және бүкіл көтерілістің практикалық бағытын ұстады. Орталық комитет отырысында Зиновьев пен Каменев тағы да көтеріліске қарсы шықты. Оларға бас тартқаннан кейін, олар баспасөз беттерінде көтеріліске және партияға ашық түрде қарсы сөйледі. 18 қазанда меньшевик газеті "Новая жизнь" Каменев пен Зиновьевтің большевиктер көтеріліске дайындалып жатқаны және олардың (Каменев пен Зиновьевтің) оны қауіпті тәуекел деп санайтыны туралы мәлімдемесін жариялады. Осыған байланысты Ленин былай деп жазды: "Каменев пен Зиновьев өз партиясының Орталық комитетінің қарулы көтеріліс туралы шешімін Родзянко мен Керенскийге сатқан". Ленин Орталық комитетке Зиновьев пен Каменевтің партиялық тәртіпті бұзғаны және қарулы көтеріліс жоспарларын жариялағаны үшін партиядан шығару мәселесін қойды. 21 қазанда партия Революциялық әскери комитетінің комиссарларын революциялық армияның барлық бөлімдеріне жіберді. Көтеріліске дейінгі күндерде әскер бөлімдерінде, фабрикалар мен зауыттарда қарқынды дайындық жүргізілді. "Аврора" және "Заря Свободы" кемелеріне де нақты нұсқаулар берілді. Керенский үкіметінің алдын алу шабуылынан сақтанған Партия Орталық комитеті көтерілісті белгіленген мерзімнен бұрын бастауды шешті және оны Кеңестердің екінші съезі ашылған күніне белгіледі.

The Central Committee of the party sent its representatives to the Donetz Basin, the Urals, Helsingfors, Kronstadt, the South Western Front and other places to organize the uprising. Kliment Voroshilov, Vyacheslav Molotov, Feliks Dzerzhinsky, Sergo Ordjonikidze, Sergei Kirov, Lazar Kaganovich, Valerian Kuibyshev, Mikhail Frunze, Yemelyan Yaroslavsky and others were specially assigned by the party to direct the uprising in the provinces. Andrei Zhdanov carried on the work among the armed forces in Shadrinsk, in the Urals. Nikolai Yezhov made preparations for an uprising of the soldiers on the Western Front, in Byelorussia. The representatives of the Central Committee acquainted the leading members of the Bolshevik organizations in the provinces with the plan of the uprising and mobilized them in
readiness to support the uprising in Petrograd. On the instructions of the Central Committee of the Party, a Revolutionary Military Committee of the Petrograd Soviet was set up. This body became the legally functioning headquarters of the uprising. On October 16 an enlarged meeting of the Central Committee of the Party was held. This meeting elected a Party Centre, headed by Stalin, to direct the uprising. This Party Centre was the leading core of the Revolutionary Military Committee of the Petrograd Soviet and had practical direction of the whole uprising. At the meeting of the Central Committee Zinoviev and Kamenev again opposed the uprising. Meeting with a rebuff, they came out openly in the press against the uprising, against the Party. On October 18 the Menshevik newspaper, Novaya Zhizn, printed a statement by Kamenev and Zinoviev declaring that the Bolsheviks were making preparations for an uprising, and that they (Kamenev and Zinoviev) considered it an adventurous gamble. Lenin wrote in this connection: "Kamenev and Zinoviev have betrayed the decision of the Central Committee of their Party on the armed uprising to Rodzyanko and Kerensky." Lenin put before the Central Committee the question of Zinoviev's and Kamenev's expulsion from the party for breaching party discipline, having disclosed the secret plans for an armed insurrection. On October 21 the party sent commissars of the Revolutionary Military Committee to all revolutionary army units. Throughout the remaining days before the uprising energetic preparations for action were made in the army units and in the mills and factories. Precise instructions were also issued to the warships Aurora and Zarya Svobody. Wary of a preemptive counterattack of the Kerensky government, the Central Committee of the party decided to initiate the uprising before the appointed time, and set its date for the day before the opening of the Second Congress of Soviets.

Бастау

Керенский 24 қазан (6 қараша) таңертең шабуылды партияның орталық органы – «Рабочий Путь» («Жұмысшы жолы») газетін жабуға және большевиктердің баспаханасы мен редакциясына бронеавтомобильдер жіберуге бұйрық беріп бастады. Бірақ, Сталиннің тапсырмасымен, сағат 10-ға қарай қызыл гвардияшылар мен революциялық сарбаздар бронеавтомобильдерді кері шегіндіріп, баспахана мен «Рабочий Путь» редакциясының күзетін күшейтті. Сағат 11-ге таман «Рабочий Путь» газеті Уақытша үкіметті құлатуға шақырды. Сонымен бірге, көтеріліс орталығының тапсырмасымен революциялық сарбаздар мен қызыл гвардияшылардың отряды Смольный институтындағы большевиктер штабына жылдам жеткізілді. Осылайша көтеріліс басталды. 24 қазан күні түні Ленин Смольный институтына келді және көтеріліс жетекшілігін өзіне алды. Сол түні Смольныйға армияның революциялық бөлімдері мен қызыл гвардия жасақтары келіп түсті. Большевиктер оларды астананың орталығына, Уақытша үкімет бекінген Қысқы сарайды қоршауға бағыттады. 25 қазан (7 қараша) күні қызыл гвардияшылар мен революциялық әскерлер теміржол станцияларын, пошта, телеграф кеңсесін, министрліктерді және Мемлекеттік банкты басып алды. Алдынғы парламент таратылды. Петроград Кеңесінің және большевиктердің Орталық Комитетінің штабы – Смольный революция штабына айналды, одан шайқас бұйрықтары шығарылды. Көтеріліске теңіз күштері де қатысты. «Аврора» круиздік кемесі қаруларын Қысқы сарайға бұрды. 25 қазан (7 қараша) күні большевиктер «Ресей азаматтарына» атты манифест жариялап, Уақытша үкімет құлатылғанын және мемлекеттік биліктің Кеңестерге өткенін мәлімдеді. Уақытша үкімет кадеттер мен соққы жасақтарының қорғауында Қысқы сарайға бекінді. 25 қазанға қараған түні большевиктер Қысқы сарайға шабуыл жасап, Уақытша үкіметті тұтқындады. Осы кезде Петроград большевиктер партиясының билігінде болды.

Kerensky began his attack on the early morning of October 24 (November 6) by ordering the suppression of the central organ of the party, Rabochy Put (Workers' Path), and the dispatch of armoured cars to its editorial premises and to the printing plant of the Bolsheviks. By 10 am, however, on the instructions of Stalin, Red Guards and revolutionary soldiers pressed back the armoured cars and placed a reinforced guard over the printing plant and the Rabochy Put editorial offices. Towards 11 am Rabochy Put came out with a call for the overthrow of the Provisional Government. Simultaneously, on the instructions of the Party Centre of the uprising, detachments of revolutionary soldiers and Red Guards were rushed to the Bolshevik headquarters in the Smolny Institute. Thus the uprising had begun. On the night of October 24 Lenin arrived at the Smolny Institute and assumed personal direction of the uprising. During that night revolutionary units of the army and detachments of the Red Guard kept arriving at the Smolny. The Bolsheviks directed them to the centre of the capital, to surround the Winter Palace, where the Provisional Government had entrenched itself. On October 25 (November 7), Red Guards and revolutionary troops occupied the railway stations, post office, telegraph office, the Ministries and the State Bank. The Pre parliament was declared dissolved. The Smolny, the headquarters of the Petrograd Soviet and of the Bolshevik Central Committee, became the headquarters of the revolution, from which fighting orders emanated. The uprising also included the navy forces. The cruise ship Aurora turned its guns on the Winter Palace. On October 25 (November 7) the Bolsheviks issued a manifesto 'To the Citizens of Russia' announcing that the Provisional Government had been deposed and that state power had passed into the hands of the Soviets. The Provisional Government had taken refuge in the Winter Palace under the protection of cadets and shock battalions. On the night of October 25 the Bolsheviks took the Winter Palace by storm and arrested the Provisional Government. At this point Petrograd was under the authority of the Bolshevik Party.

Кеңестердің екінші съезі

Екінші Бүкілресейлік Кеңестер съезі 1917 жылы 25 қазан (7 қараша) күні сағат 10:45-те Смольныйда ашылды, сол кезде Петроградтағы көтеріліс басталып, астанадағы билік де-факто Петроград Кеңесінің қолына өтті. Большевиктер съезде үлкен басымдыққа ие болды. Меншевиктер, бундестер және оңшыл социалистер революционерлер съезден шығып, оның жұмысына қатысудан бас тартқандарын мәлімдеді. Кеңестер съезінде оқылған мәлімдемеде олар ағымдағы көтерілісті "әскери қастандық" деп сипаттады. Съезд меншевиктер мен социалистер революционерлерінің позициясын айыптады. Съезд барлық биліктің Кеңестерге өткенін жариялады: 26 қазан (8 қараша) түнінде Кеңестердің екінші съезі "Тынышлық туралы" Декретті қабылдады. Съезд соғысып жатқан елдерді кемінде үш айға бірден қарулы келісімге келуге және ағымдағы Бірінші дүниежүзілік соғысты тоқтату үшін тынышлық келіссөздерін жүргізуге шақырды. Конгресс барлық соғысушы елдердің үкіметтері мен халықтарына үндеу жасады, сонымен қатар "адамзаттың ең дамыған үш ұлтының және қазіргі соғысқа қатысып жатқан ең ірі мемлекеттердің – атап айтқанда, Ұлыбритания, Франция және Германияның саналы жұмысшыларына" да үндеді. Олар осы жұмысшыларды "тынышшылыққа қол жеткізуге және сонымен бірге еңбекші және қанауға ұшыраған халықты құлдық пен барлық түрдегі қанаудан босатуға" көмектесуге шақырды. Сол түні Кеңестердің екінші съезі "Жер туралы" Декретті қабылдады, онда "жер иеленушілігі өтемақысыз дереу жойылады" деп жарияланды. Бұл аграрлық заңның негізі ретінде түрлі аймақтардан жиналған 242 шаруа мандатынан құралған шаруалардың мандаты (наказ) қабылданды. Осы мандатқа сәйкес, жердің жеке меншігі мәңгілікке жойылып, оның орнына жердің мемлекеттік меншігі орнатылуы керек еді. Жер иелерінің, патша отбасының және монастырлардың жерлері барлық еңбекшілерге берілуі керек еді. Осы декрет арқылы шаруалар бұрын жер иелеріне, буржуазияға, патша отбасына, монастырлар мен шіркеулерге тиесілі болған 400 000 000 гектардан астам жер алды. Бұрын шаруалар жер иелеріне жыл сайын шамамен 500 миллион алтын рубль төлеп келген, енді ол төлемнен босатылды. Барлық минералды ресурстар (мұнай, көмір, кендер және т.б.), орман және сулар халықтың меншігі деп жарияланды. Соңында, Конгресс Халық Комиссарлар Кеңесін (Совнарком) құрды. Ленин жаңа үкіметтің төрағасы, яғни премьер-министр болды, Троцкий – алғашқы Сыртқы істер халық комиссары, ал басқа большевик көшбасшылары 1946 жылға дейін "комиссариаттар" деп аталған басқа да үкіметтік министрліктерді басқарды.

The Second All Russian Congress of Soviets opened in the Smolny at 10:45 pm on October 25 (November 7), 1917, when the uprising in Petrograd was already in motion and the power in the capital had de facto passed into the hands of the Petrograd Soviet. The Bolsheviks secured an overwhelming majority at the congress. The Mensheviks, Bundists and Right Socialist Revolutionaries left the congress, announcing that they refused to take any part in its labours. In a statement which was read at the Congress of Soviets they referred to the ongoing uprising as a 'military plot'. The congress then condemned the position of the Mensheviks and Socialist Revolutionaries. The congress proclaimed that all power had passed to the Soviets:

On the night of October 26 (November 8) the Second Congress of Soviets adopted the Decree on Peace. The congress called upon the belligerent countries to conclude an immediate armistice for a period of not less than three months to permit negotiations for peace to put an end to the ongoing World War. While addressing itself to the governments and peoples of all the belligerent countries, the congress at the same time appealed to 'the class conscious workers of the three most advanced nations of mankind and the largest states participating in the present war, namely, Great Britain, France and Germany.' It called upon these workers to help 'to bring to a successful conclusion the cause of peace, and at the same time the cause of the emancipation of the toiling and exploited masses of the population from all forms of slavery and all forms of exploitation.' That same night the Second Congress of Soviets adopted the Decree on Land, which proclaimed that 'Landed proprietorship is abolished forthwith without compensation.' The basis adopted for this agrarian law was a Mandate (Nakaz) of the peasantry, compiled from 242 mandates of peasants of various localities. In accordance with this Mandate private ownership of land was to be abolished forever and replaced by public, or state ownership of the land. The lands of the landlords, of the tsar's family and of the monasteries were to be turned over to all the toilers. By this decree the peasantry received over 400,000,000 acres (1,600,000 km2) of land that had formerly belonged to the landlords, the bourgeoisie, the tsar's family, the monasteries and the churches. Moreover, the peasants were released from paying rent to the landlords, which had amounted to about 500,000,000 gold rubles annually. All mineral resources (oil, coal, ores, etc. ), forests and waters were declared to be the property of the people. Lastly, Congress established a new government called the Council of People's Commissars (Sovnarkom). Lenin became the Chairman of the new government, literally Premier, Trotsky became the first People's Commissar for Foreign Affairs and other Bolshevik leaders took over other government ministries, which were known as "commissariats" until 1946.

Революцияның таралуы

Көп ұзамай Петроградтағы көтеріліс туралы жаңалық империяның басқа да аймақтарына жетті. Бірнеше күн бойы Мәскеу көшелері большевиктер мен революцияға қарсы күштер арасындағы қақтығыстар ошағына айналды.

Контрреволюция әрекеттері

Қазір биліктен қуылған Керенский Петроградты қайта басып алуға әрекеттенді. 1917 жылдың 10 қарашасында, көтеріліс кезінде Петроградтан Солтүстік майданға қашқан Керенский бірнеше казак бөлімдерін жинап, генерал Петр Красновтың басшылығымен Петроградқа қарсы жіберді. 1917 жылдың 11 қарашасында, өзін Отанды және революцияны сақтау комитетінің төрағасы деп жариялаған, социалистік-революционерлер басқарған ұйым Петроградта кадеттердің бүлік көтеруін ұйымдастырды. Бірақ бүлік сол күні кешке теңізшілер мен Қызыл гвардияшылар тарапынан басылды, ал 13 қарашада генерал Краснов Пулков биіктіктеріне жақын жерде жеңіліске ұшырады. Ленин кеңеске қарсы бүлікты жеке басқарып басты. Могилевте, армияның Бас штабында бас қолбасшы генерал Николай Духонин де бүлікке көтерілуге тырысты. Кеңес үкіметі оған неміс қолбасшылығымен тыйым салу туралы келіссөздерді дереу бастауды бұйырғанда, ол оған бағынбады. Содан кейін Духонин Кеңес үкіметінің бұйрығымен қызметтен босатылды. Бас штаб таратылып, оған қарсы көтерілген әскерлер Духонинды өлтірді.

Партиялық бағыттың талқылануы

Партия басшылығының бір тобы – Каменев, Зиновьев, Рыков, Шляпников және тағы да басқалар – партияның саяси бағыты тұрғысынан Ленинмен келіспеді. Олар «барлық социалистік үкімет» құруды ұсынды, оның құрамына меньшевиктер мен социалистік-революционерлер де кіруі керек еді. 1917 жылдың 15 қарашасында большевиктер партиясының Орталық Комитеті осы партиялармен келісімге келуден бас тарту туралы қаулы қабылдады және «Каменев пен Зиновьевті» революцияға қарсы саботаж жасаушылар деп жариялады. 17 қарашада Каменев, Зиновьев, Рыков және Милютин партия саясатымен келіспейтіндіктерін білдіріп, Орталық Комитеттен кетіп қалды. Сол күні, 17 қарашада Ногин, өзінің және Халық Комиссарлары Кеңесінің мүшелері Рыков, В. Милютин, Теодорович, А. Шляпников, Д. Рязанов, Юренев және Ларин атынан партияның Орталық Комитетінің саясатымен келіспейтіндіктерін және Халық Комиссарлары Кеңесінен кетуін жариялады. Партияның Орталық Комитеті оларды революциядан «дезертирлер» және «буржуазияның іріктес»тері деп айыптады.

Солшыл революционерлермен қарым-қатынасы

Солтүстік Социалистік Революционерлер, ауылда маңызды ықпалға ие болған, бастапқыда большевиктермен бірікті. 1917 жылғы қарашада өткен Шаруалар Кеңестерінің съезі Кеңес Үкіметін қолдады. РСДРП(б) мен Солшыл социалистер арасында келісімге қол жеткізілді, ал Солшыл социалистердің бірнеше жетекшілеріне (Колегаев, Спиридонова, Прошян және Штайнберг) Халық Комиссарлары Кеңесінде лауазымдар берілді. Бірақ бұл келісім Брест-Литовск бейбіт келісіміне қол қойылғанға және Кедей шаруалар комитеттері құрылғанға дейін ғана сақталды, бұл шаруалар арасында терең жік тудырды. Сол кезде Солшыл социалистер бай шаруалардың жағына шығып, Кеңес билігіне қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Көтеріліс Кеңес Үкіметімен басылды. Алайда, Ресейдің бұрынғы одақтастары – Ұлыбритания мен Франция – Кеңес Үкіметінің ұсынысын қабылдаудан бас тартты. Осы бас тартуды ескере отырып, Кеңес Үкіметі Германиямен және Австро-Венгриямен келіссөздер жүргізуге шешім қабылдады. Келіссөздер 3 желтоқсанда Брест-Литовскіде басталды. 5 желтоқсанда қарулы тоқтау туралы келісімге қол қойылды. Ресей саяси спектрінің кең ауқымы – меньшевиктер мен социалистерден бастап Ақ гвардияшыларға дейін – Кеңес Үкіметінің келіссөздер саясатына қарсы болды. Сонымен қатар, партия ішіндегі бір бөлігі келіссөздер бағытына күмәнданды. Троцкий мен «Сол коммунистер» (Бухарин басқарған, сондай-ақ Радек пен Пятаков кіретін топ) соғысты жалғастыру қажет екенін мәлімдеді. 1918 жылғы 10 ақпанда Брест-Литовскідегі бейбіт келіссөздер тоқтатылды. Ленин мен Сталин бейбіт келісімге қол қою қажет екенін айтса да, Брест-Литовскідегі Кеңес делегациясының төрағасы болған Троцкий 1918 жылғы 22 қаңтарда партияның Орталық Комитетінде дауыс беруді жеңіп, 1918 жылғы 10 ақпанда «бейбітшілік те жоқ, соғыс та жоқ» саясатын жариялады: Кеңес келіссөзшілері Германия Рейхстагындағы бейбітшілік фракциялары Германияның қақтығысты жаңартпауын қамтамасыз етеді деген үмітпен келіссөздерден шықты. Соғыс қайта басталды, ал неміс әскерлері Ресей аумағына жылдам еніп кірді. Осы сәтте РСДРП(б) және Кеңес Үкіметі «Социалистік Отан қауіпте!» деп шақырды, жұмысшы табын Қызыл Армияға қосылуға үндеді. 1918 жылғы 18 ақпанда партияның Орталық Комитеті Лениннің Германия үкіметіне дереу бейбітшілікке келісу туралы телеграмма жіберу ұсынысын мақұлдады. Алайда, неміс шабуылы бірнеше күн бойы жалғасты. Германия үкіметі 22 ақпанда бейбітшілікке қол қоюға дайын екенін білдірді. Партия ішіндегі пікірталас жалғасты. Ленин мәлімдегендей, Бухарин мен Троцкий «іс жүзінде неміс империалистеріне көмектесті және Германиядағы революцияның өсуі мен дамуына кедергі келтірді». 23 ақпанда Орталық Комитет неміс қолбасшылығының талаптарын қабылдап, бейбіт келісімге қол қоюға шешім қабылдады. Эстония, Латвия және Польша сияқты ірі аумақтар Германияның бақылауына берілді, ал Украина Германияның үстемдігімен тәуелсіз мемлекетке айналдырылды. Сонымен қатар, Кеңес Үкіметі немістерге өтемақы төлеуге міндеттенді. Партияның «Сол коммунистері» (Бухарин, Осинский, Яковлева, Стуков және Манцев) уақытша бақылауға алған Мәскеу облыстық бюросы Орталық Комитетке сенімсіздік білдіру туралы қаулы қабылдады. Бюро жақын арада партияның бөлінуіне жол берудің болмайтынын мәлімдеді. Сонымен қатар, резолюцияда «Халықаралық революцияның мүддесі үшін қазір формалды болып қалған Кеңес билігінің ықтимал жоғалуына келісуді тиімді деп санаймыз» делінген. Ленин бұл шешімді «ерекше және қорқынышты» деп сипаттады. Кейінірек, ресми кеңес тарихында Троцкий, Бухарин және олардың жақтастарының бұл әрекеті Брест-Литовск келісімін бұзу және Ленинді құлату үшін жасалған құпия жоспардың бір бөлігі болды деп жазылды.

The Left Socialist Revolutionaries, who had a significant influence in the countryside, initially sided with the Bolsheviks. The Congress of Peasant
Soviets which took place in November 1917 endorsed the Soviet Government. An agreement was reached between the RSDLP(b) and the Left Socialist Revolutionaries and several of the Left SR leaders were given posts in the Council of People's Commissars (Kolegayev, Spiridonova, Proshyan and Steinberg). However, this agreement lasted only until the signing of the Peace of Brest Litovsk and the formation of the Poor Peasants Committees, when a deep cleavage took place among the peasantry. At this point the Left SRs sided with the more affluent peasants and initiated a revolt against Soviet power. The revolt was suppressed by the Soviet Government. But the former allies of Russia—the United Kingdom and France—refused to accept the proposal of the Soviet Government. In view of this refusal, the Soviet Government decided to start negotiations with Germany and Austria Hungary. The negotiations began on December 3 in Brest Litovsk. On December 5 an armistice was signed. Large sectors of the Russian political spectrum, from the Mensheviks and Socialist Revolutionaries to the Whiteguards, opposed the negotiation policy of the Soviet Government. Moreover, a sector within the party had their doubts about the line of negotiations. Trotsky on one hand and the 'Left Communists' (led by Bukharin, a grouping also including Radek and Pyatakov) argued that the war should have been continued. On February 10, 1918, the peace negotiations in Brest Litovsk were broken off. Although Lenin and Stalin had argued that peace be signed, Trotsky, who was chairman of the Soviet delegation at Brest Litovsk, won the vote at the party's executive committee on 22 January 1918 and on 10 February 1918 promulgated his "no peace, no war" policy: the Soviet negotiators left the negotiations in the hope that pro peace factions in the German Reichstag would ensure that Germany did not resume the conflict. Fighting resumed, and the German forces made rapid advances into Russian territory. At this juncture the RSDLP(b) and the Soviet Government issued the call– 'The Socialist fatherland is in danger! ', urging the working class to join the Red Army. On February 18, 1918, the Central Committee of the party approved Lenin's proposal to send a telegram to the German government offering to conclude an immediate peace. However, the German offensive was maintained for a few days. The German government expressed its willingness to sign peace on February 22. Within the party, the debates continued. Bukharin and Trotsky, Lenin declared, "actually helped the German imperialists and hindered the growth and development of the revolution in Germany". On February 23, the Central Committee decided to accept the terms of the German Command and to sign the peace treaty. Large territories, including Estonia, Latvia and Poland, were passed over to German control, and Ukraine was converted into a separate state under German dominance. Moreover, the Soviet Government undertook to pay an indemnity to the Germans. The Moscow Regional Bureau of the party, of which the 'Left Communists' (Bukharin, Ossinsky, Yakovleva, Stukov and Mantsev) had temporarily seized control, passed a resolution of no confidence in the Central Committee. The bureau declared that it considered 'a split in the Party in the very near future scarcely avoidable.' Moreover, the resolution declared that 'In the interests of the international revolution, we consider it expedient to consent to the possible loss of the Soviet power, which has now become purely formal.' Lenin branded this decision as 'strange and monstrous.' Later official Soviet history stated that this move on behalf of Trotsky, Bukharin and their followers had been part of a conspiracy to break the Brest Litovsk agreement and to overthrow Lenin.

Партияның 7-ші съезі

1918 жылы 6 наурызда ашылған партияның 7-ші съезінде бейбітшілік мәселесі маңызды тақырып болды. Бұл партия билікті алғаннан кейін өткен алғашқы съезд еді. Оған дауыс беру құқығы бар 46 делегат және дауыс беру құқығы болғанымен дауыс бермеген 58 делегат қатысты, олар 145 000 партия мүшесін өкілдік етті. Іс жүзінде, партия мүшелерінің саны 270 мыңнан кем емес еді. Осы айырмашылықтың себебі, съездің шұғыл түрде өткендігіне байланысты көптеген ұйымдардың делегаттарды уақытында жіберуге мүмкіндігі болмады; ал немістер басып алған аймақтардағы ұйымдар мүлдем делегаттар жіберуге шамалары келмеді. Осы съезде Брест-Литовск бейбіт шарты туралы баяндама жасаған Ленин, «Қазіргі партиямыз басынан кешіп жатқан ауыр дағдарыс, ішінде солшыл оппозицияның құрылуына байланысты, Ресей революциясының ең ауыр дағдарыстарының бірі» деді. Ленин ұсынған Брест-Литовск бейбіт шарты жөніндегі қарар 30 дауыспен, 12 қарсы, 4 қалыс дауыспен қабылданды. Осы қарар қабылданғаннан кейін Ленин «Қиын бейбітшілік» атты мақала жазып, онда былай деді:

Бейбітшілік шарттарының талаптары өте ауыр. Бірақ тарих өз жолын табады. Енді ұйымдастыру жұмысына кірісейік, ұйымдастырып, ұйымдастырайық. Барлық сынақтарға қарамастан, болашақ біздікі.|
Ленин, Еңбектер жинағы, орыс басылымы, XXII том, 288-бет. Съез шешімінде Кеңес Республикасына қарсы одан әрі әскери шабуылдар жасалуы әбден мүмкін екені, сондықтан партияның басты міндеті – Қызыл Армияны ұйымдастыру және жалпыға бірдей әскери дайындық енгізу үшін ең қатаң шаралар қабылдау екені жарияланды. Бұдан бөлек, съезд партияның атын Ресей Коммунистік партиясы (большевиктер) деп өзгертуге шешім қабылдады, осылайша оны меньшевиктерден және РСДЖП-дан тараған басқа фракциялардан ажырату мақсатында болды. Съезде Ленин мен Сталиннен тұратын арнайы комиссия сайланды, олар Лениннің бағдарламалық жобасы негізге алынып, жаңа партия бағдарламасын әзірлеуге кірісті.

Шабуыл, Азамат соғысы және соғыс коммунизмі

Көп ұзамай Кеңес Республикасы көптеген шетел мемлекеттердің, сондай-ақ отандық қарсылық күштер, атақты ақтардың әскери шабуылына ұшырады. Кеңес Республикасына төнген әскери қауіп-қатерге жауап ретінде РКП(б) елді қарулы лагерь деп жариялады және оның экономикалық, мәдени және саяси өмірін соғыс жағдайына бейімдеді. Кеңес үкіметі "Социалистік Отан қауіпте" деп мәлімдеп, Қызыл Армияға жұмылдыру шақыруын жариялады. Ленин "Барлығы фронтқа!" деген ұран көтерді. Партия мен Жас Коммунистік Лигасының шамамен жартысы фронтқа аттанды. Партияның насияттауында бұл – Отан үшін соғыс, шетел басқыншыларына және революция құлатқан қанаушы таптардың бүліктеріне қарсы соғыс ретінде көрсетілді. Ленин ұйымдастырған Жұмысшылар мен шаруалардың қорғаныс кеңесі фронтты күш-қуатпен, азық-түлікпен, киім-кешекпен және қару-жарақпен қамтамасыз ету жұмысын басқарды. Осы тұста Социалистер-революционерлер партияның жетекші мүшелерін өлтіре бастады. Олар Урицкий мен Володарскийді өлтірді және Ленинге қастандық жасауға тырысты. Осыдан кейін оларға қарсы "қызыл террор" қолданылып, бүкіл Ресейде Социалистер-революционерлер талқандалды. Партия Қызыл Армиядағы саяси комиссарлар арқылы әскери істерге белсенді қатысты. Саяси комиссариаттар әскери бөлімдерде саяси және идеологиялық тәрбие жұмысын жүргізді. Өте ауыр материалдық жағдайға тап болған Кеңес үкіметі Соғыс Коммунизмінің саясатын енгізді. Армия мен шаруаларды қамтамасыз ету үшін тауар жинақтау мақсатында ірі өнеркәсіппен қатар орта және шағын өнеркәсіптерді де мемлекеттік бақылауға алды. Астық саудасына мемлекеттік монополия енгізіліп, жеке астық саудасы тыйым салынды және астықпен айналысатын жеке кәсіпкерлік тоқтатылды. Шаруалардың қолындағы барлық артық өнім тіркеліп, мемлекет белгіленген бағамен сатып алып, армия мен жұмысшыларды қамтамасыз ету үшін астық қорын жинақтады. Соңында, барлық топтар үшін жалпыға бірдей еңбек міндеттемесі енгізілді. Партияның пікірінше, "Кім жұмыс істемесе, ол тамақтан да жарлы болады" принципі іске асырылды.

The Soviet Republic soon found itself under military attack, both from a large number of foreign states as well as domestic opposition, the so called Whites. In response to the military threats against the Soviet Republic the RCP(b) proclaimed the country an armed camp and placed its economic, cultural and political life on a war footing. The Soviet Government announced that 'the Socialist fatherland is in danger' and called mobilization into the Red Army. Lenin issued the slogan, 'All for the front!'. About half the membership of the party and of the Young Communist League went to the front. In the propaganda of the party it was a war for the fatherland, a war against the foreign invaders and against the revolts of the exploiting classes whom the revolution had overthrown. The Council of Workers' and Peasants' Defence, organized by Lenin, directed the work of supplying the front with reinforcements, food, clothing and arms. At this juncture the Socialist Revolutionaries, began assassinating leading party members. They killed Uritsky and Volodarsky, and had made an attempt on the life of Lenin. Following this, the 'Red terror' was unleashed upon them and throughout Russia the Socialist Revolutionaries were crushed. The party took active part in the military affairs, through the Political Commissars within the Red Army. The Political Commissats were responsible for political and ideological training with the army units. Faced with a situation of extreme material hardships, the Soviet Government introduced the policies of War Communism. It took under its control the middle sized and small industries, in addition to large scale industry, so as to accumulate goods for the supply of the army and the agricultural population. It introduced a state monopoly of the grain trade, prohibited private trading in grain and established the surplus appropriation system, under which all surplus produce in the hands of the peasants was to be registered and acquired by the state at fixed prices, so as to accumulate stores of grain for the provisioning of the army and the workers. Lastly, it introduced universal labour service for all classes. In the viewpoint of the party, the principle of 'He who does not work, neither shall he eat' was put into practice.

Германияның жеңілуі

Бірінші дүниежүзілік соғыс Германияның жеңілісімен және неміс үкіметінің құлауымен аяқталды. Совет үкіметі енді Брест-Литовск шартынан бас тартып, Эстония, Латвия, Белоруссия, Литва, Украина және Кавказды қайтару үшін әскери-саяси күрес бастады.

Үшінші Интернационалдың құрылуы

Екінші Интернационалдан үзілгеннен бері большевиктер жаңа Үшінші, Коммунистік Интернационал құруды қадағалап келді. Еуропадағы жаңа жағдай – Ресейде Кеңес үкіметі орнатуы, Германияда, Австрияда және Венгрияда революциялық көтерілістердің басталуы, сондай-ақ көптеген елдерде дәстүрлі социал-демократияның бөлінуі – 1919 жылдың наурыз айында Коммунистік Интернационалдың құрылтай съезіне әкеп соқты. РКП(б) жаңа интернационалдың негіздеуші партияларының бірі болды, ал оның бас кеңсесі Мәскеуде орналасты.

Партияның 8-ші съезі

1919 жылы наурыз айында РКП(б)-ның Сегізінші съезі өтті. Ол соғыс ортасында шақырылды. Съезге партияның 313 766 мүшесін өкілдік еткен 301 делегат қатысты, сондай-ақ дауыс беру құқығы жоқ 102 делегат та қатысты. Ашылу сөзінде Ленин съезге дейін қайтыс болған Ю.М. Свердловтың естелігіне құрмет көрсетті. Съез жаңа партия бағдарламасын қабылдады. Бұл бағдарлама капитализм мен империализмді сипаттап, екі мемлекеттік жүйені – буржуазиялық-демократиялық және Кеңес жүйесін салыстырды. Онда партияның социализм үшін күрестегі нақты міндеттері белгіленді: буржуазияны толық иелiктен шығару; ел экономикасын бірыңғай социалистік жоспарға сәйкес басқару; кәсіподақтардың ұлттық экономиканы ұйымдастыруға қатысуы; социалистік еңбек тәртібі; экономикалық салада кеңес органдарының бақылауындағы буржуазиялық сарапшыларды пайдалану; социалистік құрылыс жұмысына орта шаруаларды біртіндеп және жүйелі түрде тарту. Съез Лениннің екінші партия съезінде қабылданған бағдарламаға, империализмді капитализмнің жоғары сатысы ретінде анықтаумен қатар, индустриалды капитализм мен қарапайым тауар өндірісін қосу туралы ұсынысын қабылдады. Ленин бағдарлама экономикалық жүйенің күрделілігін ескеруі және елдегі әртүрлі экономикалық формациялардың, соның ішінде шағын тауар өндірісінің, яғни орта шаруалардың бар екенін атап көрсетуі қажет деп есептеді. Бірақ Бұхарин капитализм, шағын тауар өндірісі және орта шаруалар экономикасы туралы тарауларды бағдарламадан шығаруды ұсынды. Бұхарин мен Пятаковтың ұлттық мәселеде Ленинмен келіспеушіліктері болды. Бұхарин мен Пятаков ұлттардың өзін-өзі анықтау құқығы туралы бапты бағдарламаға енгізуге қарсы болды, бұл ұран пролетариат революциясының жеңісіне және түрлі ұлт пролетариаттарының бірігуіне кедергі келтіреді деп мәлімдеді. Ленин Бұхарин мен Пятаковтың пікірлерін жоққа шығарды. Сегізінші съездің күн тәртібінде орта шаруаларға қатысты саясат маңызды орын алды. Жер туралы декрет орта шаруалардың санының өсуіне әкелді, олар енді шаруалардың көп бөлігін құрады. Партия талдауында орта шаруалардың ұстанымы мен мінез-құлқы Азамат соғысы мен социалистік құрылыстың тағдыры үшін шешуші маңызға ие болды. Азамат соғысының нәтижесі орта шаруалардың қай жаққа бұрылатынына, қай топ олардың сенімін жеңіп алатынына байланысты болады деп саналды. Лениннің Сегізінші съезде жариялаған орта шаруаларға қатысты жаңа саясаты пролетариаттың кедей шаруаларға сүйенуін, орта шаруалармен тұрақты одақ құруын және "кулактарға" (бай шаруаларға) қарсы күресуін талап етті. Сегізінші съезге дейінгі партия саясаты орта шаруаларды бейтараптандыруға бағытталған. Бұл партияның орта шаруалардың кулактар мен жалпы буржуазияның жағына шығуына жол бермеу үшін күш салғанын білдірді. Бірақ енді мұның өзі жеткіліксіз болды. Сегізінші съез орта шаруаларды бейтараптандыру саясатынан ақтарға және шетелдік интервенцияға қарсы күрес мақсатында олармен тұрақты одақтасу саясатына көшті. Қызыл Армияны құру мәселелері съездің жұмысында ерекше орын алды, сол кезде "Әскери оппозиция" пайда болды. Бұл "Әскери оппозиция" құрамында бұрынғы "Сол коммунистер" тобының мүшелері болды, сондай-ақ партияның ешқашан оппозициялық қызметке қатыспаған, бірақ Троцкийдің армия ісін жүргізуіне наразы болған кейбір кадрлары да болды. "Әскери оппозиция" Троцкийге қарсы болды, өйткені ол "Әскери оппозиция" көзінде жау болған ескі патша армиясының әскери сарапшыларына сүйенді. Ленин мен Сталин "Әскери оппозицияны" айыптады, өйткені ол партизандық соғыстың сақталуын қорғады және тұрақты Қызыл Армия құруға, ескі армияның әскери сарапшыларын пайдалануға және қатаң әскери тәртіпті орнатуға қарсылық көрсетті. "Әскери оппозицияға" жауап ретінде Сталин: "Біз нағыз жұмысшы және шаруа – ең алдымен шаруа – армиясын, қатаң тәртіпті армияны құрамыз және Республиканы қорғаймыз, не болмаса жоқ болып кетеміз" деді. Съезде әскери комиссия құрылды. Бұл шешімнің мақсаты Қызыл Армияны нығайту және оны партияға жақындату болды. Съез партиялық және кеңестік мәселелерді, сондай-ақ кеңестердегі партияның жетекшілік рөлін де талқылады. Соңғы мәселе бойынша талқылау барысында съезд Сапронов-Оссинский тобының партия кеңестер жұмысына жетекшілік етуі керек емес деген көзқарасын жоққа шығарды. Соңында, партияға жаңа мүшелердің көптеп келуін ескере отырып, съезд партияның әлеуметтік құрамын жақсарту шараларын белгіледі және мүшелерін қайта тіркеуге шешім қабылдады. Осымен партия қатарындағы бірінші тазарту науқаны басталды. 1919 жылдың 25 наурызында 8-ші съез сайлаған Орталық Комитет Каменев, Н. Крестинский, Ленин, Сталин және Троцкийден тұратын Саяси бюроны (Политбюро) құрды, ал Бұхарин, Зиновьев және Калинин кандидат мүшелер болып тағайындалды.

The Eighth Congress of RCP(b) was held in March 1919. It assembled in the midst war. The congress was attended by 301 delegates with vote, representing 313,766 members of the Party, and 102 delegates with voice but no vote. In his inaugural speech, Lenin paid homage to the memory of Y. M. Sverdlov, who had died on the eve of the congress. The congress adopted a new Party Program. This program included a description of capitalism and imperialism, and compared two systems of state– the bourgeois democratic system and the Soviet system. It specified the specific tasks of the Party in the struggle for socialism: completion of the expropriation of the bourgeoisie; administration of the economic life of the country in accordance with a single socialist plan; participation of the trade unions in the organization of the national economy; socialist labour discipline; utilization of bourgeois experts in the economic field under the control of Soviet bodies; gradual and systematic enlistment of the middle peasantry in the work of socialist construction. The congress adopted Lenin's proposal to include in the program in addition to a definition of imperialism as the highest stage of capitalism, the description of industrial capitalism and simple commodity production contained in the old program adopted at the Second Party Congress (of the RSDLP). Lenin considered it essential that the program should take account of the complexity of the economic system and note the existence of diverse economic formations in the country, including small commodity production, as represented by the middle peasants. Bukharin, however, proposed that the clauses dealing with capitalism, small commodity production, the economy of the middle peasantry, should have been left out of the program. Bukharin and Pyatakov differed with Lenin on the national question. Bukharin and Pyatakov argued against the inclusion in the program of a clause on the right of nations to self determination; claiming that the slogan that would hinder the victory of the proletarian revolution and the union of the proletarians of different nationalities. Lenin refuted the standpoints of Bukharin and Pyatakov. An important place in the deliberations of the Eighth Congress was devoted to policy towards the middle peasants. The Decree on the Land had resulted in a steady growth in the number of middle peasants, who now comprised the majority of the peasant population. In the analysis of the party, the attitude and conduct of the middle peasantry was of momentous importance for the fate of the Civil War and Socialist construction. The analysis stipulated that the outcome of the Civil War would largely depended on which way the middle peasantry would swing, which group would win its allegiance. The new policy towards the middle peasant proclaimed by Lenin at the Eighth Congress required that the proletariat should rely on the poor peasant, maintain a stable alliance with the middle peasant and fight against the 'kulak' (rich peasant). The policy of the party before the Eighth Congress was in general one of neutralizing the middle peasant. This meant that the Party strove to prevent the middle peasant from siding with the kulak and with the bourgeoisie in general. But now this was not enough. The Eighth Congress passed from a policy of neutralization of the middle peasantry to a policy of stable alliance with them for the purpose of the struggle against the Whites and foreign intervention. The problems connected with the building up of the Red Army held a special place in the deliberations of the congress, where the so called 'Military Opposition' appeared in the field. This 'Military Opposition' comprised a number of former members of the now shattered group of 'Left Communists'; but it also included some party cadres who had never participated in any oppositional activity, but were dissatisfied with the way Trotsky was conducting the affairs of the army. The 'Military Opposition' was hostile to Trotsky on the grounds that he relied on military experts of the old tsarist army, enemies in the eyes of the 'Military Opposition'. Lenin and Stalin condemned the 'Military Opposition', because it defended the survival of the guerrilla mode of operations and resisted the creation of a regular Red Army, the utilization of the military experts of the old army and the establishment of strict military discipline. In his response to the 'Military Opposition', Stalin said:

Either we create a real worker and peasant—primarily a peasant—army, strictly disciplined army, and defend the Republic, or we perish. A Military Commission was set up at the congress. The motivation behind this decision was to strengthen the Red Army and to bring it still closer to the party. The congress further discussed party and Soviet affairs and the guiding role of the party in the Soviets. During the debate on the latter question the congress repudiated the view of the Sapronov Ossinsky group which held that the Party should not guide the work of the Soviets. Lastly, in view of the huge influx of new members into the Party, the congress outlined measures to improve the social composition of the party and decided to conduct a re registration of its members. This initiated the first purge of the Party ranks. On March 25, 1919, the Central Committee elected by the 8th congress appointed a Politburo consisting of Kamenev, N. Krestinsky, Lenin, Stalin and Trotsky, and with Bukharin, Zinovyev and Kalinin as candidate members.

Партияның 9-съезі

Партияның 9-съезі 1920 жылдың наурыз айының соңында өтті. Оған 611 978 партия мүшесін өкілдік еткен, дауыс беру құқығы бар 554 делегат және дауыс құқығы ғана бар 162 делегат қатысты. Съезд көлік және өнеркәсіп салаларындағы елдің алдына тұрған негізгі міндеттерді анықтады. Ол, әсіресе, кәсіподақтардың экономикалық құрылысқа қатысуының қажеттігін баса көрсетті. Съезд ерекше назарды, ең алдымен, темір жол, отын және металлургия өнеркәсібін қалпына келтіруге бағытталған бірыңғай экономикалық жоспарға бөлді. Бұл жоспардың маңызды бөлігі – елді электрлендіру жобасы болды, Ленин оны «келесі он-жиырма жылға арналған ұлы бағдарлама» деп атады. Бұл Ресейдің электрлендіру жөніндегі мемлекеттік комиссиясының (ГОЭЛРО) жоспарының негізін қалады. Съезд өзін «Демократиялық централизм» тобы деп атаған, бір жетекшілікке және өнеркәсіптік директорлардың толық жауапкершілігіне қарсы шыққан топтың ұстанымдарын қабылдамады. Олар шектеусіз «топтық басқаруды» жақтады, онда ешкім өнеркәсіпті басқаруға жеке жауапты болмайтын еді. Бұл топтың негізгі өкілдері Сапронов, Осинский және Ю. Смирнов болды. Оларды съезде Рыков және Томский қолдады.

Бакуде

1920 жылдың 20 ақпанында Бакудегі партияның жергілікті ұясы Иранның Хұммат партиясы, Адалат партиясы және Ахрар партиясымен бірігіп, Әзірбайжан Коммунистік партиясын құрды.

Революциялық коммунизм партиясының бірігуі

1920 жылы Коминтерннің 2-ші дүниежүзілік конгресі әр елде тек бір коммунистік партия болуы тиіс деп шешім қабылдағаннан кейін, Революциялық коммунизм партиясы өзін таратып, мүшелері РКП(б)-ға қосылды.

Партияның 10-съезі

Партия бастапқыда партиялық жиналыстарда еркін және ашық пікірталасқа мүмкіндік берді, бірақ Азамат соғысы салдарынан бұл өзгерді. 1921 жылғы партияның X съезінде партия ішінде фракциялар, соның ішінде Жұмысшылар оппозициясы тыйым салынды, ал 1922 жылы Коммунистік партия – жалғыз заңды саяси партия атанды. 1922 жылы Еврей коммунистік партиясы (Поалей Сион) (ЕКП) партияның еврей бөлімшесі – Евсекцияға біріктірілді. Бұл сол кезде Ресейде белсенді болған екі Поалей Сион (солшыл сионистер) ұйымының бірі еді. Екіншісі, Еврей коммунистік еңбек партиясы (Поалей Сион) 1928 жылы тыйым салынды.

Сталиннің билікке көтерілуі

Партияның билігі артып, үкіметке бақылауы күшейді, партия ішінде Политбюроның ықпалы өсті. Лениннің ұсынысымен 1922 жылғы сәуірде Сталин Коммунистік партияның Бас хатшысы болып тағайындалды. Келесі айда Ленин алғашқы инсультты басынан өткерді, денсаулығы нашарлағандықтан оның орнын басу мәселесі аса маңызды болды. Лениннің үкіметтегі рөлі төмендеді. 1922 жылғы желтоқсанда екінші инсультты басынан өткерді, Политбюро оны оқшаулауда ұстауға бұйрық берді. 1923 жылғы наурызда үшінші инсульт оны төсекке жатқызды, сөйлей алмады, бірақ жазу арқылы хабарласа алды. 1924 жылғы қаңтарда төртінші инсульт салдарынан Ленин қайтыс болды. Лениннің ауруынан Бас хатшы лауазымының маңызы күткеннен артып, Сталиннің билігі күшейді. Лениннің үшінші инсультынан кейін Сталин, Григорий Зиновьев және Лев Каменевтен құралған үштік партия мен елдің күнделікті басшылығын өз қолына алып, Троцкийдің билікке таласуына кедергі келтіруге тырысты. Алайда Ленин Сталинге қатысты алаңдаушылығын күшейтті және 1922 жылғы желтоқсандағы инсультынан кейін партияға хат жазып, оны сынап, Бас хатшы лауазымынан шеттетуге шақырды. Сталин Лениннің өсиетінен хабардар болды және денсаулығы үшін Ленинді оқшаулап, партия аппаратына бақылауын арттыруға тырысты. Зиновьев пен Бухарин Сталиннің күшейіп бара жатқан билігіне алаңдап, Оргбюроны таратуды ұсынды, бірақ Политбюроның басқа мүшелері жоқ еді, ал Зиновьев пен Троцкий партия хатшылығына қосылсын, осылайша Сталиннің Бас хатшы рөлін азайтуға болады деді. Сталин ашуланып, Оргбюроны сақтап қалды, бірақ Бухарин, Троцкий және Зиновьев оған қосылды. Троцкиймен және оның солшыл оппозициясымен арадағы саяси келіспеушіліктердің күшеюіне байланысты 1923 жылдың күзінде Сталин, Зиновьев және Каменевтің үштігі қайта бірікті. 1923 жылғы партияның XII съезінде Троцкий партияның тұрақтылығына қауіп келтіруден сескеніп, Лениннің өсиетін Сталинге қарсы пайдаланудан тартынды. Ленин 1924 жылғы қаңтарда қайтыс болды, ал мамыр айында оның өсиеті Орталық комитетте жария оқылды, бірақ Зиновьев пен Каменев Лениннің қарсылықтары негізсіз екенін дәлелдеп, Сталиннің Бас хатшы болып қалуын талап етті. Орталық комитет өсиетті жарияламауды шешті. Осы арада Троцкийге қарсы науқан күшейді, ол жыл соңына дейін Соғыс халық комиссары лауазымынан алынды. 1925 жылы Троцкийдің «Қазан сабақтары» атты мақаласы сынға ұшырады, онда ол Зиновьев пен Каменевті 1917 жылғы көтеріліске қарсы болғаны үшін сынады. Троцкийдің тұрақты революция теориясы да Сталиннің социализмді бір елде, яғни Ресейде, дүниежүзілік революциясыз құруға болатыны деген ұстанымына қайшы келді. 1920 жылдары Еуропада, әсіресе Германияда революция перспективасы көмескіленгендіктен, Троцкийдің теориялық ұстанымы Ресей социализмінің табысына қатысты күмәнді көрінді. Троцкийдің Соғыс комиссары лауазымынан кетуімен үштіктің бірлігі бұзыла бастады. Зиновьев пен Каменев қайтадан Сталиннің билігінен қорқып, өздерінің позицияларына қауіп төнді деп ойлады. Сталин партияның оң қанатындағы Бухаринмен және оның жаңа экономикалық саясатты қолдаған одақтастарымен одақ құрды, индустрияландыруды баяулатуға және шаруаларды нарықтық ынталандыру арқылы өндірісті арттыруға шақырып, өндірісті арттыруға итермеледі. Зиновьев пен Каменев бұл саясатты капитализмге қайта оралу деп айыптады. Конфликт 1925 жылғы желтоқсанда өткен партияның XIV съезінде ширықты, Зиновьев пен Каменев Сталиннің диктаторлық саясатына наразылық білдіріп, бұрын көмілген Лениннің өсиеті мәселесін қайта көтерді. Сталин Троцкийдің Зиновьев пен Каменевке қарсы бұрынғы сын-ескертпелерін пайдаланып, оларды жеңіп, төмендетіп, Молотов, Ворошилов және Михаил Калинин сияқты одақтастарын әкелді. Троцкий 1926 жылы саяси бюродан толықтай шығарылды. XIV съезде Сталиннің жеке тұлғасына табынушылықтың алғашқы көріністері болды, Сталинге алғаш рет «жетекші» деп аталып, делегаттардың құлшыныспен мақтауына ие болды. Троцкий, Зиновьев және Каменев Сталин мен Бухариннің саясатына қарсы Біріккен оппозиция құрды, бірақ партиялық күрес салдарынан ықпалын жоғалтты және енді Сталинге ешқандай қауіп төндірмеді. 1927 жылғы қазанда Троцкий мен Зиновьев Орталық комитеттен шығарылды, ал 1927 жылғы желтоқсанда өткен партияның XV съезінде солшыл оппозицияның қалған мүшелері қорлау мен қорлауларға ұшырады, ал 1928 жылы Троцкий мен Солшыл оппозиция Коммунистік партиядан шығарылды. Сталин енді Бухаринге қарсы Троцкийдің оңшыл саясатына қатысты сын-ескертпелерін пайдаланды. Сталин енді шаруаларды коллективтендіруді және индустрияны қарқынды түрде өнеркәсіптеуді қолдайтын жаңа бағытты ұсынды, Бухарин мен оның жақтастарын оңшыл оппозицияға итермеледі. 1928 жылғы шілдеде өткен Орталық комитет отырысында Бухарин мен оның жақтастары Сталиннің жаңа саясаты шаруалармен қарым-қатынастың бұзылуына әкелетінін айтты. Бухарин Лениннің өсиетіне де сіңіп кетті. Бухарин Мәскеудегі партия ұйымынан және бірнеше комиссариаттардың басшылығынан қолдау алғанмен, Сталиннің хатшылыққа бақылауы шешуші болды, өйткені ол ел бойынша партиялық лауазымдарға сайлауды манипуляциялауға мүмкіндік берді, соның салдарынан Орталық комитетінің үлкен бөлігін бақылауға алды. Оңшыл оппозиция жеңіліске ұшырады, Бухарин Каменев пен Зиновьевпен одақ құруға тырысты, бірақ бұл кеш болды.

The authority of the party increased as a result, as did its control over the government and within the party the power of the Politburo grew. On Lenin's motion, Stalin was appointed General Secretary of the Communist Party in April 1922. The next month Lenin suffered his first stroke and the question of who would be his successor became paramount as his health deteriorated. Lenin's role in government declined. He suffered a second stroke in December 1922 and the Politburo ordered that he be kept in isolation. His third stroke in March 1923 left him bedridden and unable to speak though he was still able to communicate through writing. Lenin finally died as the result of a fourth stroke in January 1924. As a result of Lenin's illness, the position of general secretary became more important than had originally been envisioned and Stalin's power grew. Following Lenin's third stroke a troika made up of Stalin, Grigory Zinoviev and Lev Kamenev emerged to take day to day leadership of the party and the country and try to block Trotsky from taking power Lenin, however, had become increasingly uneasy about Stalin and, following his December 1922 stroke dictated a letter to the party criticising him and urging his removal as general secretary. Stalin was aware of Lenin's Testament and acted to keep Lenin in isolation for health reasons and increase his control over the party apparatus. Zinoviev and Bukharin became concerned about Stalin's increasing power and proposed that the Orgburo which Stalin, but no other members of the Politburo, be abolished and that Zinoviev and Trotsky be added to the party secretariat thus diminishing Stalin's role as general secretary. Stalin reacted furiously and the Orgburo was retained but Bukharin, Trotsky and Zinoviev were added to the body. Due to growing political differences with Trotsky and his Left Opposition in the fall of 1923, the troika of Stalin, Zinoviev and Kamenev reunited. At the Twelfth Party Congress in 1923, Trotsky failed to use Lenin's Testament as a tool against Stalin for fear of endangering the stability of the party. Lenin died in January 1924 and in May his Testament was read aloud at the Central Committee but Zinoviev and Kamenev argued that Lenin's objections had proven groundless and that Stalin should remain General Secretary. The Central Committee decided not to publish the testament. Meanwhile, the campaign against Trotsky intensified and he was removed from the position of People's Commissar of War before the end of the year. In 1925, Trotsky was denounced for his essay Lessons of October which criticised Zinoviev and Kamenev for initially opposing Lenin's plans for an insurrection in 1917. Trotsky was also denounced for his theory of permanent revolution which contradicted Stalin's position that socialism could be built in one country, Russia, without a worldwide revolution. As the prospects for a revolution in Europe, particularly Germany, became increasingly dim through the 1920s, Trotsky's theoretical position began to look increasingly pessimistic as far as the success of Russian socialism was concerned. With the resignation of Trotsky as War Commissar the unity of the troika began to unravel. Zinoviev and Kamenev again began to fear Stalin's power and felt that their positions were threatened. Stalin moved to form an alliance with Bukharin and his allies on the right of the party who supported the New Economic Policy and encouraged a slowdown in industrialisation efforts and a move towards encouraging the peasants to increase production via market incentives. Zinoviev and Kamenev denounced this policy as a return to capitalism. The conflict erupted at the Fourteenth Party Congress held in December 1925 with Zinoviev and Kamenev now protesting against the dictatorial policies of Stalin and trying to revive the issue of Lenin's Testament which they had previously buried. Stalin now used Trotsky's previous criticisms of Zinoviev and Kamenev to defeat and demote them and bring in allies like Molotov, Voroshilov and Mikhail Kalinin. Trotsky was dropped from the politburo entirely in 1926. The Fourteenth Congress also saw the first developments of the Stalin personality cult with Stalin being referred to as "leader" for the first time and becoming the subject of effusive praise from delegates. Trotsky, Zinoviev and Kamenev formed a United Opposition against the policies of Stalin and Bukharin but they had lost influence as a result of the party struggles and no longer posed a serious threat to Stalin. In October 1927 Trotsky and Zinoviev were expelled from the Central Committee and at the Fifteenth Party Congress held in December 1927 the remaining members of the left opposition were subjected to insults and humiliations and in 1928 Trotsky and the Left Opposition were expelled from the Communist Party itself. Stalin now moved against Bukharin by appropriating Trotsky's criticisms of his right wing policies. Stalin now promoted a new general line favouring collectivization of the peasantry and rapid industrialization of industry forcing Bukharin and his supporters into a Right Opposition. At the Central Committee meeting held in July 1928, Bukharin and his supporters argued that Stalin's new policies would cause a breach with the peasantry. Bukharin also alluded to Lenin's Testament. While Bukharin had support from the party organization in Moscow and the leadership of several commissariats Stalin's control of the secretariat was decisive in that it allowed Stalin to manipulate elections to party posts throughout the country giving him control over a large section of the Central Committee. The right opposition was defeated, Bukharin attempted to form an alliance with Kamenev and Zinoviev but it was too late.

Ескі большевиктерді тазалау

1930 жылдары басқа да жоғары тұрған коммунистер, олардың көптегені Сталиннің одақтастары болған, жазаға тартылып, көптегені құпия жағдайда қайтыс болды, соның ішінде Лев Каменев, Григорий Зиновьев, Алексей Рыков және Николай Бухарин. Иосиф Сталин партияның жоғары лауазымды мүшелеріне қарсы бірқатар тазарту шараларын бастады, оның ең ірісі 1935-1938 жылдардағы Ұлы тазарту болды, бұл шаралар Мәскеу процестері деп белгілі болды. Теориялардың бірі бойынша, тазартулар Сталиннің билік үшін күресіндегі құрал ретінде қолданылды. Бүкіл Одақтық Коммунистік партиясының (б) 17-ші съезінде (1934 жылдың ақпаны) Сергей Киров саяси бюроға сайлауда үш ғана қарсы дауыс алды, бұл оны ең танымал кеңес басшысы етіп көрсетті, ал Сталин 267 қарсы дауыс алып, ең танымал емес болып саналды. Молотовтың естеліктерінде және басқа да мәліметтерде айтылғандай, съездегі бірқатар партия мүшелері Кировқа Сталинге қарсы Бас хатшы лауазымына кандидат болуды ұсынған. Сталин партия ішіндегі қарсылыққа жауап ретінде тазартуды бастады ма, жоқ па, және 1934 жылдың желтоқсанында Кировты өлтірудің артында Сталин тұрды ма, жоқ па – бұл тазартуға сылтау ретінде пайдаланылды. 1934 жылғы «Жеңімпаздар съезіне» қатысқан 1966 делегаттың 1108-і құпия полициямен тұтқындалды. Орталық комитеттің 139 мүшесінің 98-і тұтқындалды. Тазарту ресми түрде Кировтың өлімін тергеуден басталды. Зиновьев және оның бұрынғы жақтастары кісі өлтіруде айыпталып, өлім жазасына кесілгенге дейін көрсетілімдік сот процесіне тартылды. «Тергеу» жалғасты, көп ұзамай мыңдаған күдіктілер табылды, олар да тұтқындалып, атылды немесе еңбек лагерлеріне жіберілді. Сталин Кировты өлтірген Леонид Николаевтың Зиновьев, Каменев және ақырында Леон Троцкий басқарған кең ауқымды қастандыққа қатысқандығын мәлімдеді. Тазартудың қосымша себептері 1932 жылы Политбюроның Сталинді жою туралы 200 беттік памфлет таратқан М.Н. Риутиннің өлімін бекітпеуі және 1933 жылы 1896 жылдан бері партия мүшесі болған және Сталинді жоюға шақырып, агитация жасаған А.П. Смирновтың өлімін бекітпеуі болуы мүмкін. Политбюроның партиядағы антисталиншілдерге қарсы қатаң шаралар қабылдамауы, Кировтың өсіп келе жатқан танымалдылығымен бірге, Сталиннің өз қарсыластарына – нақты немесе ойдағы – қарсы шешуші әрекет ету қажеттігіне көндірген болуы мүмкін, оларды және олардың беделін жоқ ету арқылы партия мен мемлекет үстінен Сталиннің және бюрократияның билігін нығайтуға ұмтылды. Мәскеу процестері 1938 жылға дейін жалғасты және олар түрлі бұрынғы оппозиционерлерді (сондай-ақ, қандай да бір себеппен күдік тудырған Сталиннің көптеген жақтастарын) Сталиннің бесжылдық жоспарының мақсаттарына жетпеуіне және Кеңес Одағындағы басқа да проблемаларға кінәлау үшін пайдаланылды. Бұхарин, Радек, Рыков және Раковский сияқты көптеген большевиктер Сталинді құлатуға немесе тіпті Гитлермен КСРО-ға қарсы сөз байласуға тырысқандары үшін айыпталып, сотталып, өлім жазасына кесілді. Ұлы тазарту 1936-1938 жылдар аралығында партиядан 850 000 мүше, яғни оның мүшелерінің 36%-ы шығарылды. Олардың көптегені өлімге кесілді немесе түрме лагерьлерінде қайтыс болды. 1917 жылы партияға мүше болған «Ескі большевиктер» ерекше нысанаға алынды. 1939 жылы өткен Бүкілодақтық Коммунистік партиясының (б) 18-ші съезінде делегаттардың тек 2%-ы 1934 жылы өткен соңғы съезге де делегат болған.

In the 1930s other senior Communists, many of whom had been Stalin's allies were removed and many of them were executed or died in mysterious circumstances, including Lev Kamenev, Grigory Zinoviev, Alexei Rykov and Nikolai Bukharin. Joseph Stalin instigated a series of purges against senior members of the party, culminating in the Great Purge of 1935 to 1938, with the key processes known as Moscow Trials. There are theories that purges were initiated as a tool in Stalin's struggle for power. At the 17th Congress of the All Union Communist Party (b) (February 1934) Sergei Kirov only received three negative votes in the election to the Politburo showing himself to be the most popular Soviet leader while Stalin received 267 negative votes ranking him the least popular. According to Molotov's memoirs as well as other reports, a number of party members at the Congress had approached Kirov with the proposal that he run for the position of General Secretary against Stalin. Whether or not Stalin initiated the Purge as a response to opposition to him within the party and whether or not Stalin was personally behind the assassination of Kirov in December 1934 in order to remove a rival, that was used as a pretext for the Purge, the fact remains that of the 1,966 delegates who attended the 1934 "Congress of Victors", 1,108 were ultimately arrested by the secret police. Of 139 members of the Central Committee, 98 were arrested. Ostensibly, the purge began as an investigation into Kirov's murder. Zinoviev and his former supporters were charged with the murder and subjected to show trials before being executed. The "investigation" continued and soon found thousands of alleged conspirators who were similarly rounded up and shot or put into labor camps. Stalin claimed that Kirov's assassin, Leonid Nikolaev, was part of a larger conspiracy led by Zinoviev, Kamenev and ultimately Leon Trotsky against the Soviet government. Additional triggers for the purge may have been the refusal by the Politburo in 1932 to approve the execution of M. N. Riutin, an Old Bolshevik who had distributed a 200 page pamphlet calling for the removal of Stalin and their refusal in 1933 to approve the execution of A. P. Smirnov, who had been a party member since 1896 and had also been found to be agitating for Stalin's removal. The failure of the Politburo to act ruthlessly against anti Stalinists in the Party may have combined in Stalin's mind with Kirov's growing popularity to convince him of the need to move decisively against his opponents, real or perceived, and destroy them and their reputations as a means of consolidating Stalin and the bureaucracy's power over the party and the state. The Moscow Trials lasted until 1938 and were used to blame various former oppositionists (as well as numerous supporters of Stalin who were considered suspect for some reason or another) with the failure of Stalin's Five Year Plan to meet its goals as well as other problems in the Soviet Union. Numerous Bolsheviks including Bukharin, Radek, Rykov and Rakovsky were accused of plotting to overthrow Stalin or even conspiring with Hitler against the USSR and were tried and executed. The Great Purge saw the removal of 850,000 members from the Party, or 36% of its membership, between 1936 and 1938. Many of these individuals were executed or perished in prison camps. "Old Bolsheviks" who had been members of the Party in 1917 were especially targeted. At the 18th Congress of the All Union Communist Party (b) held in 1939, only 2% of the delegates had also been delegates to the last congress held in 1934.

Сталиндік

Еңбек лагерлері Сталиннің «сынып жаулары» деп аталатын адамдарға қарсы соғысында танымал ГУЛАГ жүйесіне дейін кеңейтілді. Сталин, сондай-ақ, саяси диссиденттер мен жалпы қылмыскерлерді өлім жазасынсыз, алысқа жер аудару арқылы жазалау үшін құрылған, патшалық заманғы ссылка (алысқа қоныс аудару) жүйесіне ұқсас, кулактарды жаппай қоныс аударуды жүзеге асырды. Сталин билігін консолидациялаған сайын, партияның өзі, әсіресе Ұлы тазалаудан кейін, маңызды кеңесші орган ретіндегі рөлінен қалып, партия съездері тек Сталиннің дәңгесін көтерумен айналысатын, культ құруға ұласып кеткен көрсетуге айналды. 1939 жылдан 1952 жылға дейін партия съездері мүлдем өткізілмеді. Құпия полицияның рөлі кеңес қоғамында және партия ішінде маңызды болып, партия мүшелері Сталинге адал болуын қамтамасыз ету үшін тығыз бақылауда ұсталды. Сол сияқты, Орталық Комитет және тіпті Политбюро Сталиннің диктатурасының құралына айналды, оның билігіне қарсы шығуға немесе шешімдеріне күмән келтіруге мүмкіндік болмады. 1952 жылғы партия съезінде Сталин Молотов пен Микоянды Политбюродан шығарып, атқарушы мүшелердің өкілеттігін ескі Политбюродан екі есе үлкен, жиырма бес мүшеден (плюс он бір кандидаттан) тұратын Президиуммен алмастырып, олардың ықпалын азайтты. Алайда, шешім қабылдауды оңайлату үшін бұрынғы Политбюроға балама ретінде Президиумның бейресми бюросы құрылды. Бұл бюро Сталин, Лаврентий Берия, Георгий Маленков, Никита Хрущев, Николай Булганин, Климент Ворошилов, Лазар Каганович, Максим Сабуров және Михаил Первухиннен тұрды, ал болашақтағы шешімдер іс жүзінде олардың алғашқы төртеуі немесе бесеуімен шектелді.

Сталиннен кейін

1953 жылғы 5 наурызда Сталиннің қайтысы партия мен ел басшылығына мұрагерлік үшін жаңа күрес бастады. Молотов Сталиннің анық мұрагері саналғанмен, ол Сталиннің соңғы жылдары жағдайын жоғалтып, 1952 жылы Политбюродан шығарылған (бірақ Сталиннің қайтысынан кейін қайта тағайындалды). Мұрагерлік үшін күрес Лаврентий Берия (ҚҰК-тың қауіпті басшысы), Георгий Маленков және Никита Хрущев арасында өріс алды. Сталиннің қайтысынан кейін бірден өткен Президиум бюросының отырысында Берия Маленковты Министрлер Кеңесінің төрағасы (немесе премьер-министр) етіп ұсынды. 1952 жылы тағайындалған жаңа мүшелердің ықпалын азайту үшін Президиумның құрамы екі есеге қысқартылды. Жаңа Президиумның құрамы бұрынғы Президиум бюросымен бірдей болды, бірақ Молотов пен Микоян қайта тағайындалды. Маленков сонымен қатар Партияның Бірінші хатшысы болды (қазіргі кезде Бас хатшы лауазымы деп белгілі), бірақ басқалардың Маленковтың екі лауазымды бірдей атқаруына наразылығынан 1953 жылғы 14 наурызда бұл лауазымнан бас тартып, Партия хатшылығынан кетіп қалды. Берия Сталиннің ең қатыгез адамы болғанына қарамастан, Сталиннің қайтысынан кейін десталинизация мен либерализацияның алға басушысы болды, мүмкін өзінің көшбасшы болу науқанына қолдау табу үшін. Берия дәрігерлердің құрылысын «алдау» деп жариялап қана қоймай, жүздеген мың саяси тұтқындарды босатуға ұйытқы болды (олардың тұтқындалуына өзі де қатысқан), Кеңес Одағындағы орыс емес ұлттарға қатысты либералды саясатты енгізіп, ондаған жылдар бойы орыстандыруды тоқтатты және Президиум мен Министрлер Кеңесін Шығыс Германиядағы Вальтер Ульбрихттің Социалистік бірлік партиясының режимін «социализм құрылысын» баяулатуға және либералды экономикалық және саяси реформаларды жүргізуге шақырды. Партияның тірі қалған басшылығы Бериядан қорқып, әсіресе Хрущев оны өзінің ең қауіпті қарсыласы деп есептеді. Хрущев Президиумдағы Молотов сияқты консерваторларды өз жағына тарта алмады, себебі Берияның бір бастамасы – неміс саясаты Кеңес үкіметі үшін апатқа ұшырады. Берияның шақыруымен Шығыс Германия үкіметі режимді жеңілдету туралы хабарламалар таратты, осылайша үміттерді арттырды, бірақ еңбек өнімділігін арттыру жоспарын (және осылайша жеке жұмысшылардың жұмыс жүктемесін) жою сияқты өзгерістерді жүзеге асыруда тартынғанда, үкіметтің өмір сүруіне қауіп төндіретін жаппай наразылық қозғалысы туды және Кеңес Қарулы Күштерінің әскерлерін қолдана отырып, қатаң жазаланды (Шығыс Германиядағы 1953 жылғы көтеріліс қараңыз). Германиядағы оқиғалар Берияның консерваторлар мен жақтастары, мысалы Молотов, Маленков және Булганин оның саясаты қауіпті және Кеңес үкіметіне тұрақсыздық туғызатынына көндірді (оның ұлттарға қатысты саясаты КСРО-ның бірлігіне қауіп төндірді). Германиядағы оқиғалардан кейін бірнеше күн өткен соң Хрущев оларды Берияға қарсы тиімді төңкеріске қолдау көрсетуге көндірді. 1953 жылғы маусымда, Сталиннің қайтысынан кейін үш ай өткен соң, Президиум мүшелері (Политбюро деп қайта аталды) Хрущевтің бастамасымен Президиум отырысында Берияны тұтқындау үшін армия офицерлерін шақырып, оны таңқалдырды. 1953 жылғы желтоқсанда сотталып, атып тасталды, бірақ Хрущев кейіннен Президиумның маусымдағы отырысында Берияны өзі атып тастағанын мәлімдеді. Маленковтың одақтасы Берия жоқ болғаннан кейін Хрущев Маленковты билік үшін жеңіп алды. Хрущев 1953 жылғы қыркүйекте Бірінші хатшы болды, бұл Маленков пен Хрущев билікті бөліскен кезеңді бастады. Хрущев Маленковқа қарсы әрекет ету үшін Булганиннің қолдауын алды және 1955 жылғы қаңтарда Орталық Комитет отырысында Маленков Бериямен тығыз байланысы үшін, сондай-ақ тұтыну тауарларын өндіруді арттыру туралы уәделерін орындамағаны үшін сынға түсті. Келесі айда ол үкімет басшысы лауазымынан босатылды. 1956 жылы өткен КОКП-ның 20-съезінде партияның Сталинмен ресми түрде үзілісі (оның қайтысынан үш жыл өткен соң) болды, бірінші хатшы Никита Хрущев өзінің танымал құпия баяндамасын жасап, Сталиннің қылмыстарын және зәбір-зиядатын айыптады. Бұл Сталиннің айналасында қалыптасқан жеке тұлғаны құрметтеуді тоқтатқан, ондаған мың саяси тұтқындарды босатып, саяси және мәдени дискурстың тоңазылуын аяқтаған десталинизация кезеңін бастады. Бұл Президиумдағы консерваторлар үшін (Политбюро деп қайта аталды) тым көп болды. Маленков, Каганович, Молотов және Булганин 1957 жылғы жазда Хруще...

Stalin's death on March 5, 1953, unleashed a new struggle for succession to the leadership of the party and the country. Molotov had been widely thought to be Stalin's obvious successor but he had fallen into disfavour during Stalin's final years and had been removed from the Politburo in 1952 (though he was reinstated after Stalin's death). The struggle for succession became a contest between Lavrentiy Beria (the feared leader of the NKVD), Georgy Malenkov and Nikita Khrushchev. At the meeting of the Presidium's inner bureau held immediately after Stalin's death, Beria proposed Malenkov as Chairman of the Council of Ministers (or Premier). The size of the Presidium was also cut in half in order to remove the influence of the new members that had been appointed in 1952 – the new Presidium had exactly the same membership as the old bureau of the Presidium except that Molotov and Mikoyan were reinstated. Malenkov also became First Secretary of the Party (as the position of General Secretary was now known) but had to relinquish that position and leave the party Secretariat on March 14, 1953, in the name of collective leadership due to the dissatisfaction of others in the leadership with Malenkov's assumption of both leadership roles. Despite Beria's history as Stalin's most ruthless subordinates, he was at the forefront of destalinization and liberalisation after Stalin's death, possibly as a means of winning support for his campaign to become leader. Beria not only publicly denounced the Doctors' plot as a "fraud" but he instigated the release of hundreds of thousands of political prisoners from the gulags (prisoners he had had a hand in arresting in the first place), brought in a liberal policy towards non Russian nationalities in the Soviet Union thus reversing decades of Russification and persuaded the Presidium and the Council of Ministers to urge the Socialist Unity Party regime of Walter Ulbricht in East Germany to slow down the "construction of socialism" and institute liberal economic and political reforms. The surviving party leadership feared Beria and Khrushchev in particular saw him as his most serious rival. Khrushchev was unable to win conservatives in the Presidium such as Molotov to his side until one of Beria's initiatives, his German policy, resulted in calamity for Soviet power. At Beria's urging the East German government sent the public signals about an easing up in the regime thus raising expectations but when they equivocated on implementing changes such as cancelling a plan to increase labour production (and thus workload on individual workers) a mass protest movement resulted that threatened the existence of the government and resulted in a hard crackdown using Soviet Armed Forces troops (see Uprising of 1953 in East Germany). The events in Germany convinced conservatives and supporters of Beria such as Molotov, Malenkov and Bulganin that his policies were dangerous and destabilising to Soviet power (his policy towards the nationalities was seen as a threat to the unity of the USSR itself). Days after the events in Germany, Khrushchev persuaded them to support an effective putsch against Beria. In June 1953, three months after Stalin's death, the members of the Presidium (the renamed Politburo) under the instigation of Khrushchev agreed to ambush Beria at a Presidium meeting surprising him by bringing in army officers to put him under arrest. He was tried and shot in December 1953 though Khrushchev was later to claim that he shot Beria himself at the June meeting of the Presidium. With Beria, Malenkov's ally, out of the way, Khrushchev was in a position to outmanoeuver Malenkov for power. Khrushchev became First Secretary in September, 1953 ushering in a period in which Malenkov and Khrushchev shared power. Khrushchev won the support of Bulganin to move against Malenkov and at the Central Committee meeting in January 1955, Malenkov was criticized for his close relationship with Beria as well as his failure to implement promises to increase the production of consumer goods. The next month he was dismissed as head of the government. The 20th Congress of the CPSU held in 1956 marked the party's formal break with Stalin (three years after his death) when First Secretary Nikita Khrushchev gave his famous Secret Speech denouncing the crimes and excesses of Stalin. This ushered in a period of destalinisation which saw an end to the personality cult which had grown around Stalin, the release of tens of thousands of political prisoners and a thaw in political and cultural discourse. This was too much for conservatives in the Presidium (the renamed Politburo). Malenkov, Kaganovich, Molotov and Bulganin attempted to oust Khrushchev in the summer of 1957 and won a vote in the Presidium to oust Khrushchev but Georgy Zhukov the defence minister and war hero, supported Khrushchev's demands that the matter be sent to the Central Committee which overturned the Presidium vote. Khrushchev ousted the so called Anti Party Group from the Presidium and ultimately from the party and, in 1958 became Premier while retaining the position of First Secretary. The execution of Beria also brought the NKVD and its successor, the KGB under party control where, under Stalin, the state security apparatus had become more powerful than the party and the military. The reversal caused by Beria's arrest and execution brought an end to much of the arbitrary arrest and the system of forced labour in Gulags that had marked the Stalin era. Khrushchev attempted to reorganize the party structure in 1962 along economic rather than geographical lines. This led to confusion and the alienation of many party officials. Khrushchev's prestige was severely damaged as a result of the Cuban Missile Crisis which ended in what many in the party saw as a humiliating climbdown by Khrushchev. He was removed from power in October 1964 by the Central Committee due to the Cuban Missile Crisis as well as the failure of his agricultural and industrial policies. Destalinisation came to a halt under the new General Secretary, Leonid Brezhnev who emerged as the new party leader after first plotting with Nikolai Podgorny to oust Khrushchev and then outmanoeuvering Nikolai Podgorny to take the party leadership (Podgrony became the ceremonial head of state as a consolation until Brezhnev took that position for himself in 1977). However, there was no return to the policies of terror against party members. While internal party struggles would result in expulsions there were no executions of party members after the execution of Lavrentiy Beria in 1953. When Georgy Malenkov, Molotov, Kaganovich and other members of the so called Anti Party Group were expelled from the Presidium and ultimately from the party for allegedly plotting against Khrushchev they were not put on trial or imprisoned but simply demoted to minor posts (such as ambassador to Mongolia in the case of Molotov) or pensioned off as when Khrushchev himself was deposed in 1964. Though initially, the USSR was again under a collective leadership, this time with Brezhnev as General Secretary, Podgorny as Chairman of the Presidium and Alexei Kosygin as Premier of the Soviet Union. Brezhnev was able to consolidate power to become the leading figure, but he was never able to gather as much powers as Stalin and Khrushchev had done previously. At the 23rd Congress of the CPSU held in 1966, Brezhnev was able to have himself declared General Secretary of the party, reviving a title that had not existed since Stalin. The Presidium also reverted to its previous name of Politburo. While Kosygin attempted to pursue a policy of favouring light industry and consumer good production over heavy industry (see Kosygin reform), Brezhnev favoured military expansion which necessitated a continued emphasis on heavy industry. While Kosygin remained Premier, it was Brezhnev's policies that won out and by 1968 he was the undisputed leader of both the party and the country. The Brezhnev period ushered in an unparalleled period of stability in the party, a stability that ultimately led to stagnation. Almost half of the members of the 1981 Central Committee had been on the body in 1966 while the average age of Politburo members rose from 55 in 1966 to 68 in 1982. The aging Soviet leadership led to its being described as a gerontocracy. Brezhnev suffered a stroke in 1975 but continued in power despite deteriorating health until his death in November 1982 at the age of 76. His final years were marked by an attempt to create a personality cult around himself as well as growing corruption within the party as members increasingly paid lip service to socialist ideas and instead saw their positions as a route to self enrichment.

Горбачев

Михаил Горбачев 1985 жылы Леонид Брежневтің 1982 жылы қайтыс болғаннан кейін партияның бас хатшысы болды. Брежнев қайтыс болғаннан кейін Юрий Андропов бірнеше күн ішінде Бас хатшы болып жарияланды және советтік БАҚ-тағы ресми хабарламалардан оның жетекші екені анық көрінді. Андропов 1984 жылдың 9 ақпанында қайтыс болды, ал 13 ақпанда Константин Черненко оның орнына сайланды, бірақ Черненко компромистік кандидат болды, себебі Горбачев – Андроповтың шәкірті – Политбюрода жеткілікті қолдауға ие болмады. Дегенмен, Черненко денсаулығы нашар болғандықтан, оның міндеттерін көбінесе басқалар орындады, әсіресе Горбачев, ол Черненко қайтыс болған кезде Андрей Громыконың Бас хатшы болып сайлануын ұсынды. Черненконың өлімінен бұрын Горбачев басқаруда болған болуы мүмкін екенін көрсететін белгілер бар, өйткені ол Черненконың 1985 жылдың 10 наурызында қайтыс болғаннан кейін бірден жаңа Бас хатшы ретінде жарияланды. Горбачев «гласность», «перестройка» және «үдемелендіру» саясатын енгізді. «Гласность» советтік Одақта сөз бостандығына және Ресей революциясынан бері көрілмеген деңгейде Коммунистік партия ішіндегі саяси пікірталасқа мүмкіндік берді. «Перестройка» елдің саяси, әсіресе экономикалық құрылымын қайта құруға бағытталған әрекет болды, ал «үдемелендіру» экономиканың жылдамдатылған дамуын білдірді. Бұл либерализация кезеңі Шығыс Еуропадағы советтік блоктың ыдырауымен аяқталды. 1986 жылғы КОКП-ның 27-ші съезінде Борис Ельцин Политбюроға кандидат мүше болып сайланды және партия элитасының жасырын жеңілдіктерін сынаған сөйлеуімен партия мүшелерін наразылыққа ие етті. 1988 жылғы партия конференциясында Горбачев партияның үкіметке деген бақылауын азайту мақсатында реформалар бастады, оның ішінде аймақтық және жергілікті заң шығарушы органдарға көп үміткерлік сайлаулар және жергілікті және аймақтық партия комитеттерінің бірінші хатшылары лауазымдарына ұсыныстар енгізілді. Горбачев партиядан реформаларын мақұлдауға қол жеткізсе де, КПСС мүшелері Горбачевтің саясатына наразылық білдіре бастады және өзгерістердің ошағы болудың орнына консерватизмнің бекінісіне айналды. Горбачев реформаларын жүзеге асыру үшін партияны айналып өтіп, үкіметтік органдарға сүйенді.

Mikhail Gorbachev became the party's general secretary in 1985 following an interregnum after the death of Leonid Brezhnev in 1982 when the party was led first by Yuri Andropov and then by Konstantin Chernenko. When Brezhnev died Andropov was proclaimed General Secretary within days and by the official coverage in the Soviet media it was clear that he was the leader. Andropov died on February 9, 1984, and Chernenko was elected his replacement on February 13 but Chernenko was a compromise stopgap candidate as Gorbachev – Andropov's protege – lacked sufficient support in the Politburo. However, Chernenko was already an ill man and his duties were increasingly carried out by others, particularly Gorbachev, who was nominated by Andrei Gromyko to become General Secretary when Chernenko died. There are indications Gorbachev may have been in control prior to Chernenko's death as he was announced as the new General Secretary the day after Chernenko died on March 10, 1985. Gorbachev instituted policies of glasnost, perestroika, and acceleration. Glasnost allowed freedom of speech in the Soviet Union and a flourishing of political debate within the Communist Party to a degree not seen since the Russian Revolution, perestroika was an attempt to restructure the political and particularly the economic organisation of the country, while acceleration meant faster development of the economy. This period of liberalisation ultimately ended in the dissolution of the Soviet bloc in Eastern Europe. At the 27th Congress of the CPSU in 1986, Boris Yeltsin became a candidate member of the Politburo and offended party members in a speech that attacked the hidden privileges of the party elite. At the 1988 Party Conference Gorbachev launched reforms to reduce the party's control over the government including proposals for multicandidate elections to regional and local legislatures and the positions of local and regional party first secretaryships. While Gorbachev was able to receive approval for his reforms from the party, the membership of the CPSU was becoming increasingly resistant to Gorbachev's policies and rather than being a locus for change became a bulwark of conservatism. Increasingly, Gorbachev bypassed the party in order to implement his reforms relying instead on governmental bodies.

Коммунистік биліктің соңы

1989 жылы Горбачев басқа саяси бірлестіктерге (де-факто саяси партияларға) Коммунистік партиямен бірге өмір сүруге рұқсат берді және 1990 жылы КСРО Конституциясының партияға қоғамның барлық институттарынан жоғары билікті берген Алтыншы бабын жоюға қол жеткізді, осылайша оның авангардтық мәртебесін аяқтады. Коммунистік партияның мемлекетке билігі сол жылы жаңадан құрылған Кеңес Одағы Президенті лауазымымен ресми түрде тоқтатылды. Горбачев осы лауазымға сайланды, бұл оған мемлекет басшысы болуға мүмкіндік берді. Осы кезден бастап Горбачевтің нақты билігі президенттік лауазымнан келді, бірақ ол бас хатшы қызметін сақтап қалды. 1990 жылдың шілдесінде КОКП-ның 28-ші съезіне дейін партия елді басқара алмайтындығы айтылды және он бес республикада тәуелсіз республикаларды немесе Кеңес Одағының жалғасуын қолдайтын оппозициялық фракцияларға бөлінді. Қоғамдағы жетекші рөлінен айырылған партия ұлтты басқару билігінен және партияны біріктірген ынтымақты жоғалтты. КСРО-ның ыдырауының күшейіп келе жатқан мүмкіндігі КОКП-дағы консервативті топтарды 1991 жылы тамыз төңкерісін ұйымдастыруға итермеледі, ол Горбачевті уақытша биліктен шеттетуге тырысты. 1991 жылдың 19 тамызында, жаңа Одақ туралы шартқа қол қоюға бір күн қалғанда, өзін «Мемлекеттік төтенше жағдайлар комитеті» деп атаған топ Горбачевтің ауруға шалдыққандығын және осылайша президент лауазымынан босатылғандығын жариялап, Мәскеуде билікті басып алды. Вице-президент Геннадий Янаев президент міндетін атқарушы болып тағайындалды. Комитетке Янаев, КГБ төрағасы Владимир Крючков, Ішкі істер министрі Борис Пуго, Қорғаныс министрі Дмитрий Язов және Премьер-министр Валентин Павлов кірді. Төңкеріс үлкен халық демонстрациялары мен Борис Ельциннің күш-жігерінің арқасында сәтсіз аяқталды, ол осының нәтижесінде Ресейде нақты билікке ие болды. Горбачев Мәскеуге президент ретінде оралды және партияны консерваторлардан тазалауға уәде берді. КГБ және басқа КПСС-ке қатысты агенттіктер мен ұйымдар таратылды. Төңкеріс КПСС-ті саяси жағынан жойды. Көптеген есептер бойынша, төңкеріс партияның реформаға жарамсыз екенін көрсетті. 24 тамызда Кеңес Одағындағы коммунистік билік аяқталды. Сол күні Горбачев Орталық Комитетті таратып, бас хатшы лауазымынан кетіп, үкіметтегі барлық партиялық ұйымдарды таратуға бұйрық берді. Владимир Ивашко сол күні бас хатшының міндетін атқарушы болып тағайындалды. Алайда, нақты саяси билік Кеңес Одағының Президенті (Горбачевтің қолындағы) және Ресейдің СФСР Президенті (Ельциннің қолындағы) лауазымдарында болды. Ивашко 29 тамызға дейін, Жоғарғы Кеңес Кеңес аумағындағы барлық партиялық қызметті тоқтатқанға дейін, бас хатшы міндетін атқарушы болып қалды. 6 қарашада Ельцин КПСС-тің Ресей аумағындағы барлық қызметін тыйым салатын және Ресейдегі барлық партиялық мүлікті тәркілейтін жарлық шығарды. 1992 жылдың 30 қарашасында Ресей Конституциялық соты бұл қаулыны қолдап қана қоймай, КПСС-тің қайта құрылуына тыйым салды. Ол Ельциннің КОКП – шын партия емес, Совет Одағын диктатура ретінде, Кеңес Конституциясын бұза отырып басқарған қылмыстық ұйым екендігі туралы аргументін қабылдады. Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін, КОКП дәстүрінің ресейлік жақтастары, әсіресе Горбачевке дейін болғандай, өздерін Ресей Федерациясының Коммунистік партиясы ретінде қайта ұйымдастырды. Бүгінде Ресейде КПСС-тің мұрагеріміз деп мәлімдейтін көптеген партиялар бар. Олардың кейбіреулері КПСС атауын қолданады. Алайда, КПРФ (оның үлкен көлеміне байланысты) Ресейдегі КПСС мұрагері ретінде қарастырылады. КПРФ Горбачев дәуірінде, КПСС жойылғанға дейін бірнеше жыл бұрын құрылған және КПСС-тің «орыс ұлтшыл» әріптесі ретінде қарастырылды. Басқа республикаларда коммунистер Армения коммунистік партиясын, Әзірбайжан коммунистік партиясын, Қырғызстан коммунистер партиясын, Украина коммунистік партиясын, Беларусь коммунистер партиясын, Молдова Республикасы коммунистер партиясын, Қазақстан коммунистік партиясын және Тәжікстан коммунистік партиясын құрды. КПРФ-пен бірге бұл партиялар Коммунистік партиялар одағын құрды – Коммунистік партия Кеңес Одағы (СКП КПСС). Молдова Республикасының Коммунистер партиясы қазіргі уақытта Молдова Парламентінде 32 орынға ие, ал Беларусь Коммунистер партиясы қазіргі уақытта Беларусь Өкілдер Палатасында 11 орынға ие. Түрікменстанда Сапармурат Ниязов басқарған жергілікті партия аппараты Түрікменстанның Демократиялық партиясына айналды, ол Гурбангулы Бердымухамедов басшылығымен елдің билеуші партиясы болып қала береді. Өзбекстанда Өзбек бірінші хатшысы Ислам Каримов КПСС бөлімшесін Халық Демократиялық партиясына айналдырды, ол Каримов 1996 жылы Өзбекстан Либералды-Демократиялық партиясын құрғанға дейін елді басқарды. Грузияда 1992 жылы Социалистік Еңбек партиясы құрылды. Бұл партия кейінірек Грузия Коммунистік партиясына (СКП) айналды. Грузиядағы тағы бір коммунистік фракция, СКП-дан үлкені – Біріккен Грузия Коммунистік партиясы (СЕКП). Эстонияда КПСС бөлімшесі реформаторлардың қолында болды, олар оны Эстония Демократиялық Еңбек партиясына (ЭДТП) айналдырды, ол кейінірек Эстония Біріккен Сол жақ партиясына бірікті. Азғын топ Эстония Коммунистік партиясына қайта топтасты. Литвада КПСС 1991 жылы ресми түрде тыйым салынды. «Прогрессивті» коммунистер жетекшісіндегі Алгирдас Бразаускас басқарған бөлімше 1992 жылы құрылған Литваның Демократиялық Еңбек партиясына айналды. Кейінірек ол 2001 жылы орталық-солшыл Литваның Социал-демократиялық партиясына бірікті. Латвияда коммунистік ұйымдар ресми түрде тыйым салынды және партияның басым бөлігі 1990 жылы бөлініп, Латвияның Социал-демократиялық партиясын құрды. КПСС қалдықтары Латвия Коммунистері Одағына айналды, ол жерастына өтті. Кейінірек коммунистер Латвияның Социалистік партиясына қайта топтасты, ол 2018 жылғы парламент сайлауынан кейін Саеймада бір орынға ие.

In 1989 Gorbachev allowed other political associations (de facto political parties) to coexist with the Communist Party and in 1990 obtained the repeal of Article Six of the USSR constitution which gave the party supremacy over all institutions in society, thus ending its vanguard status. The Communist Party's power over the state formally ended that same year with the newly created post of President of the Soviet Union. Gorbachev was elected to this post, which allowed him to remain head of state. From this point onward, Gorbachev's real power came from the presidency, though he remained general secretary. By the time of the 28th Congress of the CPSU in July 1990, the party was largely regarded as being unable to lead the country and had, in fifteen republics, split into opposing factions favouring either independent republics or the continuation of the Soviet Union. Stripped of its leading role in society, the party lost its authority to lead the nation or the cohesion that kept the party united. The growing likelihood of the dissolution of the USSR itself led hardline elements in the CPSU to launch the August Coup in 1991 which temporarily removed Gorbachev from power. On August 19, 1991, a day before the New Union Treaty was to be signed devolving power to the republics, a group calling itself the "State Emergency Committee" seized power in Moscow declaring that Gorbachev was ill and therefore relieved of his position as president. Vice President Gennady Yanayev was named acting president. The committee's eight members included Yanayev, KGB chairman Vladimir Kryuchkov, Internal Affairs Minister Boris Pugo, Defense Minister Dmitriy Yazov and Prime Minister Valentin Pavlov. The coup failed because of large public demonstrations and the efforts of Boris Yeltsin, who became the real power in Russia as a result. Gorbachev returned to Moscow as president and vowed to purge the party of hardliners. The KGB was disbanded as were other CPSU related agencies and organisations. The coup destroyed the CPSU politically. By nearly all accounts, the coup proved that the party was beyond reform. For all intents and purposes, Communist rule in the Soviet Union ended on August 24. That day, Gorbachev dissolved the Central Committee, resigned as general secretary and ordered all party units in the government dissolved. Vladimir Ivashko was chosen as acting general secretary later that day. However, actual political power lay in the positions of President of the Soviet Union (held by Gorbachev) and President of the Russian SFSR (held by Yeltsin). Ivashko remained for five days as acting General Secretary until August 29, when the Supreme Soviet suspended all party activities on Soviet territory. On November 6, Yeltsin issued a decree banning all CPSU activities on Russian territory and confiscating all party property in Russia. On November 30, 1992; the Russian Constitutional Court not only upheld this decree, but barred the CPSU from ever being refounded. It accepted Yeltsin's argument that the CPSU was not a true party, but a criminal organisation that had ruled the Soviet Union as a dictatorship in violation of the Soviet Constitution. After the dissolution of the Soviet Union, Russian adherents to the CPSU tradition, particularly as it existed before Gorbachev, reorganised themselves as the Communist Party of the Russian Federation. Today there is a widespread flora of parties in Russia claiming to be the successors of CPSU. Several of them used the name CPSU. However, CPRF is generally seen (due to its massive size) as the inheritor of the CPSU in Russia. Besides CPRF was founded during the Gorbachev era, several years before CPSU was abolished and was seen as a "Russian nationalist" counterpart to CPSU. In other republics, communists established the Armenian Communist Party, Communist Party of Azerbaijan, Party of Communists of Kyrgyzstan, Communist Party of Ukraine, Party of Communists of Belarus, Party of Communists of the Republic of Moldova, Communist Party of Kazakhstan and the Communist Party of Tajikistan. Along with the CPRF, these parties formed the Union of Communist Parties – Communist Party of the Soviet Union (SKP KPSS). The Party of Communists of the Republic of Moldova currently holds 32 seats in the Parliament of Moldova as of the 2021 parliamentary election, while Party of Communists of Belarus currently holds 11 seats in the Belarusian House of Representatives as of the 2019 parliamentary election. In Turkmenistan, the local party apparatus led by Saparmurat Niyazov was converted into the Democratic Party of Turkmenistan, which remains the ruling party of the country under Gurbanguly Berdimuhamedow. In Uzbekistan, Uzbek First Secretary Islam Karimov converted the CPSU branch into the People's Democratic Party, which ruled the country until Karimov formed the Uzbekistan Liberal Democratic Party in 1996. In Georgia, the Socialist Labour Party was founded in 1992. This party would later evolve into the Communist Party of Georgia (SKP). Another communist faction in Georgia, which is larger than SKP, is the United Communist Party of Georgia (SEKP). In Estonia, the CPSU branch was in the hands of reformers, who converted it into the Estonian Democratic Labour Party (EDTP), which later merged into the Estonian United Left Party. A minority regrouped into the Communist Party of Estonia. In Lithuania, the CPSU was officially banned in 1991. Branch of "progressive" communists led by Algirdas Brazauskas converted into the Democratic Labour Party of Lithuania, established in 1992. It later merged into the centre left Social Democratic Party of Lithuania in 2001. In Latvia, communist organizations were officially banned and a major part of the party there had broken away in 1990 and formed the Latvian Social Democratic Party. The remnants of CPSU became the Union of Communists of Latvia, which went underground. Later communists regrouped into the Socialist Party of Latvia, which holds one seat in the Saeima after the 2018 parliamentary election.