Кіріспе
Адамдар тобының қызметтен уақытша босатылатын кезеңі. Рекесс – адамдар тобының қызметтен уақытша босатылатын кезеңін білдіретін жалпы термин. Білім беру саласында рекесс – американдық және австралиялық термин (Ұлыбританияда бұл үзіліс немесе ойын уақыты деп аталады), онда студенттер бірнеше сабақтан кейін таңертеңгі шай ішіп, одан соң түскі асқа дейін ойнайды. Әдетте оннан отыз минутқа дейін созылады, бастауыш мектептерде оқушыларға мектеп ғимаратынан шығып, сыртқы саябаққа баруға рұқсат етіледі, онда олар сырғанақтар мен тартықтар сияқты құралдармен ойнайды, баскетбол немесе арқанмен ойнайды, оқиды, жоғалған тапсырмаларын толықтырады немесе әңгімелеседі. Көптеген орта және жоғары мектептерде де рекесс ұйымдастырылады, бұл оқушыларға шағын дәм татуға, сыныптастарымен байланысқа түсуге, дәретханаға баруға, оқуға және басқа да әртүрлі іс-шаралармен айналысуға жеткілікті мүмкіндік береді.
Recess is a general term for a period in which a group of people are temporarily dismissed from their duties. In education, recess is the American and Australian term (known as break or playtime in the UK), where students have a mid morning snack and play before having lunch after a few more lessons. Typically ten to thirty minutes, in elementary school where students are allowed to leave the school's interior to enter its adjacent outside park where they play on equipment such as slides and swings, play basketball, tetherball, study, make up any missing assignments or talk. Many middle and high schools also offer a recess to provide students with a sufficient opportunity to consume quick snacks, communicate with their peers, visit the restroom, study, and various other activities.
Ойынның бала дамуындағы маңызы
Балалар демалыс кезінде ойнайды, ал ойын арқылы білім алу балалық дамудың маңызды аспектісі ретінде ұзақ жылдардан бері белгілі. Ойынның алғашқы зерттеулері 1890 жылдары Г. Стэнли Холлдан басталды. Бұл зерттеулер нәрестелер мен балалардың даму, психикалық және мінез-құлық ерекшеліктеріне қызығушылық тудырды. Қазіргі зерттеулер демалысты балалардың "маңызды әлеуметтік дағдыларды ойнап үйренуі" үшін, сондай-ақ "оқу күніндегі тынығуға қарама-қарсы, дене белсенділігін қамтамасыз етуші" маңызды уақыт ретінде бағалайды. Ойын сонымен қатар ата-ана мен бала арасындағы байланыстың салауатты дамуымен де байланысты, оларға әлеуметтік, эмоционалдық және танымдық жетістіктерге қол жеткізуге, басқалармен қарым-қатынас жасауға және стрессті басқаруға көмектеседі. Демалыс кезінде формалды білім беру жүрмесе де, социологтар мен психологтар оны балалар дамуының ажырамас бөлігі деп санайды, оларға әлеуметтік дағдылар мен дене тәрбиесінің маңыздылығын үйретеді. Ойын балалардың дене қабілеттерін ғана емес, сонымен қатар зиялы, әлеуметтік және моральдық қабілеттерін дамыту үшін де қажет. Ойын арқылы балалар айналасындағы әлем туралы біледі. Белгілі бір зерттеулерге сәйкес, демалыс кезінде оқушылардың оқу ісінде белсенділігі артады, есте сақтау қабілеті жақсарады, назарлары шоғырланады, жүйке байланыстары күшейеді және мектептен тыс уақытта физикалық белсенділіктері жоғарылайды. Психомоторлық оқыту балаларға айналасындағы әлемнің қалай жұмыс істейтінін көрсетуге мүмкіндік береді, өйткені олар осы дағдыларды физикалық түрде көрсете алады. Балаларға ересек болып, стреспен күресу және мәселелерді шешу сияқты қажетті дағдыларды үйрену үшін ойнау еркіндігі қажет. Балалардың ойынға қатысуын бақылау арқылы олардың дамуындағы кемшіліктерді анықтауға болады. Балалардың дамуына үлес қосатын көптеген ойын түрлері бар, бірақ еркін, спонтанды ойын – ойын алаңдарында болатын ойын, ең пайдалысы деп есептеледі. Демалыс балалардың дамуы үшін өте маңызды. Зерттеулер көрсеткендей, демалыс балалардың әлеуметтік дағдыларын дамытуда маңызды рөл атқарады. Демалыс кезінде балалар көбінесе командалық жұмысқа негізделген ойындар ойнайды. Ойын алаңында балалар көптеген көшбасшылық дағдыларын қолданады – олар басқа балаларға ойын ережелерін түсіндіреді, кезекпен ойнауды ұйымдастырады және осы ойындарды ойнаған кезде туындайтын дауларды шешуге үйренеді. Ойын кезінде дамыған көшбасшылық қабілеттері балаларға ойынды жалғастыруға мүмкіндік береді. Әлеуметтік дағдыларды дамытумен қатар, демалыс балалардың миын дамытуға көмектеседі. Демалыс балалардың миына ұзақ сабақтан кейін "қайта жиналуға" мүмкіндік береді. Сонымен қатар, физикалық белсенділік мидың дамуына тікелей ықпал етеді. Миды зерттеу физикалық белсенділік пен мидың дамуы арасындағы байланысты көрсеткен. Тағы бір зерттеу миды зерттеу нәтижелерін растайды. Мектеп күнінің үштен бірін оқудан тыс іс-шараларға – демалыс пен дене тәрбиесіне – арнаған мектеп жүйесінде оқушылардың көзқарасы мен дене күші жақсарып, сыныпта аз уақыт өткізгеніне қарамастан, емтихан нәтижелері де жақсарған. Мәселелерді шешу балаларды өзара келісімге келуге және ынтымақтастыққа итермелейді. Конфликтілерді шешу процесі балаларға эмпатия, икемділік, өзін-өзі тану және өзін-өзі реттеу сияқты әлеуметтік және эмоционалдық дағдылардың кең ауқымын меңгеруге көмектеседі. Бұл қабілеттер жиынтыбы көбінесе "эмоционалдық интеллект" деп аталады және ересек өмірде қарым-қатынастарды құру мен сақтау үшін маңызды. Демалыс балалар үшін әлеуметтік тәжірибе болып табылады, сондықтан тілдің дамуында маңызды рөл атқарады. Балалардың демалыс кезіндегі тілге деген ықыласы ойын алаңындағы әлеуметтік ортамен тығыз байланысты. Мектепке дейінгі жастағы балалар тілді топтық шешімдер қабылдау және ойын алаңындағы әлеуметтік ортада өздерінің беделін нығайту үшін пайдаланады. Бір зерттеуші балалар тілді "ойнап жатқан ойынды басқаруға және бақылауға мүмкіндік беретін ойын идеяларын өздеріне тиесілі ету үшін" қолданады дейді, бұл топтық көшбасшылық үшін бәсекелестікке алып келеді. Демалысты тілдік тұрғыдан қарастырғанда, ойын алаңындағы жеке тәжірибе басқалардың идеяларын қабылдауға және ойынның даму барысында оны өзгерту үшін тілді қолдану қабілетіне байланысты өзгеруі мүмкін.
Ішкі ойық
Ауа райына байланысты (жаңбыр, көп қар, кейде тым ыстық немесе тым суық) демалыс үй ішінде ұйымдастырылуы мүмкін. Сондықтан, ол спорт залында немесе сыныпта орташа және жоғары қарқынды қозғалысқа ынталандыратын шығармашылық шараларды қамтуы керек. Педагогтар, ата-аналар және сарапшылар мектеп күнінде демалыс пен ойын уақытының маңыздылығын талқылап жатыр. Деректер студенттер үшін демалыстың көптеген пайдалы екенін көрсетеді. Бұл пайдаларға денсаулықтың жақсаруы, емтихан нәтижелерінің артуы, назар аудару қабілетінің және әлеуметтік дағдылардың жоғарылауы, сондай-ақ мінез-құлықтың жақсаруы кіреді. Өйткені осы физикалық белсенділік кезінде студенттер есте сақтау және мәселелерді шешуге қатысатын допамин нейротрансмиттерінің өндірісін қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, Кішкентай балаларды тәрбиелеу жөніндегі Ұлттық қауымдастық (NAEYC) демалысты қоса алғанда, еркін ойынды қолдайды. NAEYC балалардың стресті азайтуы және әлеуметтік дамуы үшін ойынды бір жол ретінде ұсынады. Бірақ, АҚШ-тағы мектептердің шамамен 40%-ы демалыс уақытын алып тастауда. Зерттеулер көрсеткендей, демалыс кезіндегі бос және құрылымдалмаған ойынның жетіспеуі балалардың семіздігінің, мазасыздық пен депрессияның, сондай-ақ назар аудару тапшылығы және гипербелсенділік синдромының күшеюіне әкелуі мүмкін.
Балалық семіздік және 2- типті қант диабеті
Балалық шақтағы семіздік және 2-типті қант диабеті де маңызды мәселе болып табылады, себебі АҚШ жастарының танымдық дамуы үшін ғана емес, сонымен қатар физикалық денсаулығы үшін қажетті физикалық белсенділік жетіспейді. Статистика көрсеткендей, балалардың физикалық зерттеуі мен қозғалысы бұрынғы онжылдықтармен салыстырғанда 50%-ға азайған. Зерттеулер көрсеткендей, күніне 60 минут физикалық белсенділікпен айналысу балалық семіздіктің алдын алуға көмектеседі. АҚШ Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер департаменті де күніне 60 минут физикалық белсенділікке қатысты ұсыным берген. Бірақ зерттеулер көрсеткендей, өте аз бала ғана осы ұлттық ұсынымды орындайды. Осы ұсынымды орындамау және күнделікті жаттығулар жасалмауы балалардың денсаулығына зиян келтіруде. Ұсақ демалыс оқушыларға физикалық белсенділікке мүмкіндік береді және балалық семіздік пен диабеттің алдын алуға көмектеседі. Зерттеулерге сәйкес, түскі асқа дейін үзіліс жасау бастауыш сынып оқушыларының тамақтануын және мінез-құлқын жақсартады.
Сыныптағы мінез-құлыққа әсері
Американдық Жүрек Қауымдастығы мәліметінше, 2010 жылы CDC физикалық белсенділік пен оқу үлгерімі арасында байланыс бар екенін хабарлады. Ұсақ демалыстың артықшылықтарына оқушылардың зейінін арттыру, оқу үлгерімін жақсарту және мінез-құлқын түзету жатады. Көптеген зерттеулер ұсақ демалыстың оқушыларға сабақта пайдалы екенін көрсетеді. Ұсақ демалыстың мақсаты – оқушыларға артық энергияны шығарып, сабаққа қайтқанда сергіп, назарларын жинақтаруға көмектесу. 2009 жылғы зерттеуге сәйкес, күнделікті ұсақ демалыс алатын балалар сыныпта жақсы мінез-құлық көрсетеді. Оқушылар ұзақ уақыт сабақта отырғаннан кейін шаршап, ынтасы төмендеуі мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, ұсақ демалыстан кейін оқушылар сабақтағы талқылауларға көбірек назар аударып, белсенді қатысады. Бұл себебі ұсақ демалыс оқушыларға қатаң сабақ пен оқу ортасынан қажетті демалыс сыйлайды. 2017 жылы бесінші сынып оқушыларымен жүргізілген зерттеуде 25 минуттық ұсақ демалыс оқушылардың тапсырманы орындауға жұмсайтын уақытын арттыратыны анықталды. Сонымен қатар, ұсақ демалыс оқу кезінде оқушылардың ұйықтап қалу қаупін азайтады, себебі оның физикалық жағы денелерін оттегімен қамтамасыз етіп, ояу болуға көмектеседі.
Тәртіптік шара ретінде демалыс уақытын шектеу
Елдегі көптеген мектептерде оқушыларды тәртіптік жаза ретінде демалыс уақытынан айырады. 2013 жылы Чикаго университетінің зерттеушілері мектептердің 68 пайызында мұғалімдерге оқушылардың дене белсенділігін шектеуге тыйым салатын ереже немесе заң жоқ екенін анықтады. Осы себепті, көптеген педагогтар мен әкімшілер демалыс уақытын жаза ретінде алып тастайды. 2009 жылы жүргізілген Gallup сауалнамасы көрсеткендей, мектеп директорларының 77 пайызы оқушылардан демалыс уақытын алып қойғанын мәлімдеді. Көбінесе оқушылар демалыс уақытында кешіктірілген тапсырмаларды орындау немесе мінез-құлық мәселелері бойынша директормен сөйлесу сияқты жазаларды өтейді. Дегенмен, демалыс уақытын алып тастау арқылы оқушылар жинаған артық энергиясын шығара алмайды. Осы артық энергияны босату олардың мінез-құлқы мен оқу үлгерімін жақсартуға көмектеседі. Мұндай жағдайларда қолданылатын балама шаралардың бірі – оңтайлы нығайту, яғни балаларды жағымды мінез-құлықтары үшін марапаттау, жаман мінез-құлқы үшін жазалау емес. Осылайша, әрбір баланың демалыс уақытына кепілдік беріледі.
Халықаралық үзіліс
Ұлыбритания мен Ирландияда орта мектептегі (11-16 немесе 18 жастағы) оқушылар дәстүрлі түрде "бос уақыт" алмайды, бірақ "түскі үзіліс" болады, ол әдетте күннің екінші сабағынан кейін (әдетте екінші кезең деп аталады) пайда болады. Бұл әдетте 20 минутқа созылады. Түскі үзілісте асханада (АҚШ-тағы кафетерий) кейде тағамдар сатылады және оқушылар әдетте бұл уақытты әлеуметтесуге немесе аяқтауға тиіс үй тапсырмаларын немесе мектеп жұмыстарын орындауға пайдаланады. Түскі үзіліс біткеннен кейін оқушылар келесі сабаққа барады. Түскі ас бір немесе екі сабақтан кейін басталады және әдетте 45-60 минутқа созылады. Бұл жүйе Ұлыбритания мен Ирландиядағы орта мектептерде (7-11) және АҚШ-тың орта мектептерінде (14-18) шамамен бірдей, бірақ бастауыш мектептерде (4 немесе 5-7) әдетте күннің соңына қарай тағы бір үзіліс уақыты қосылады. Австралия мен Жаңа Зеландияда таңертеңгілік үзіліс таңғы шайға (көбінесе "кішкентай түскі ас" деп аталады) беріледі. Ал Канадада үзіліс "түскі үзіліс", "сабақтан кейінгі үзіліс" немесе "ойын түскі асы" деп аталады. Бұл үш елде де таңертеңгілік сабақтардан кейін түскі ас немесе түскі үзіліске арналған ұзақ үзіліс жасалады. Осылайша, оқу күнінің құрылымы үш сабақ блогынан тұрады, олар екі үзіліспен бөлінеді: таңертеңгілік үзіліс (таңғы шай) және түскі ас. Жапонияда оқу күні орташа есеппен сегіз сағатқа созылады, бірақ сыныптағы уақыт АҚШ-тағыдан ерекшеленбейді: күнді ұзартатыны – сыныптан тыс өткізілетін уақыт. Күнің төрттен бірі оқудан тыс іс-шараларға жұмсалады. Типик күнде АҚШ-тағы балалардың оқу уақытымен бірдей оқу уақыты бар, бірақ отбасымен бірге тамақтану үшін жеткілікті ұзақ түскі үзіліс қарастырылған. Бұл оқушыларға таңертеңгі сабақты сіңіріп алып, түстен кейінгі сабаққа дайындалуға мүмкіндік береді. Үйге бармайтын оқушылар өздеріне қызық кітаптар оқиды немесе басқа оқушылармен әлеуметтеседі. Мектеп біткен соң көптеген оқушылар үйлеріне бармайды, керісінше, мектептен кейін клубтар мен басқа да іс-шараларға қатысады. Ұзақ түскі үзіліс пен мектептен кейінгі академиялық емес клубтардың артықшылығы – оқушылардың бір-бірімен қарым-қатынаста болуы, стресске байланысты физикалық белгілердің азаюы және сыныптастарымен жақсы қарым-қатынас орнатуы. Қытайдың Пекин қаласындағы кейбір мектептерде балаларға күн сайын бір-екі сағат уақыт беріліп, олар әлеуметтесуге немесе сыныптан шығуға мүмкіндік алады. Кейбір мектептерде арнайы үзіліс уақыты болмайды, оның орнына әр сабақтан кейін он минуттық үзіліс беріледі. Түскі асқа оқушылар өздерімен алып келеді немесе мектептің тамақтану орнынан сатып алады. Түскі ас ішкеннен кейін тыныштық сақталады. Бұл уақытта балалар үстелдерінде отырып кітап оқиды немесе өздерімен ойнайды. Сонымен қатар, кейбір оқушылар түскі ас ішкеннен кейін тазалауға көмектесуге тағайындалады, бұл олар үшін маңызды тапсырма саналады. Үзіліс саясатын қолданатын мектептерде тіпті ойын алаңы да болмауы мүмкін, ал үзіліс беретін мектептерде бірнеше ойын алаңы немесе баскетбол алаңдары болуы мүмкін. Фин студенттері академиялық тесттер мен білімдер бойынша жоғары көрсеткіштерге ие және ауа райына қарамастан, күн сайын бір сағаттан астам үзіліс алады. Финляндияда мектептер үзілісті оқу күнінің маңызды бөлігі деп есептейді және олардың оқу бағдарламасының бұл элементі халықаралық деңгейде қызығушылық тудыруда. Испанияда барлық бастауыш, орта және жоғары мектептерде оқушыларға үзіліс уақыты беріледі. Уэльсте оқушылар 14 күнде бір сағат дене шынықтырумен айналысады деп күтіледі.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-та демалыс саясаты көбінесе мектеп округіне байланысты болады және штаттан штатқа, мектептен мектепке өзгереді. Көптеген штаттарда демалысқа қатысты белгілі бір саясат жоқ. Дегенмен, бастауыш мектептерде аптасына 150 минут, ал орта және жоғары сыныптарда 225 минут дене шынықтыруға уақыт бөлу ұсынылады. Баланың білімінде демалыс қандай уақытта аяқталады деген мәселе көбінесе мектеп округіне байланысты, бірақ көптеген жағдайларда бала орта мектепке келген кезде демалыс тоқтатылады. Алайда, жоғары білім беру орнында студенттерде әдетте бос сағаттар болады, олар мазмұны жағынан демалысқа ұқсас, бірақ көбінесе ойын алаңдарының болмауына байланысты ойын ойнаудың орнына оқумен немесе достарымен әңгімелесумен айналысады.
Ортақ демалыс уақыты
Мектеп күнінде балалар үшін демалыс уақыты бүкіл әлемде кең таралған, бірақ ғалымдар бұл мәселеге көп көңіл бөлген жоқ. Жүргізілген зерттеулердің көп бөлігі АҚШ және Ұлыбританияда өткізілді. АҚШ-тың елу штатының ішінде тек он бес штат ғана күнделікті демалыс немесе дене шынықтыру жаттығуын ұсынатын немесе талап ететін саясатқа ие, ал біреуі (Оклахома) мұндай саясаты жоқ, бірақ Мемлекеттік білім беру кеңесі оны ұсынады. Ойын алаңдарында ең көп танымал болған ойын түрлері: арқаннан секіру, қытай арқанынан секіру, төрт шаршы, классика, баскетбол, футбол, хула-хуп, қуып жететін ойын, қабырғаға доп тастау және ойын алаңдарындағы құралдарда ойнау. Бұл іс-әрекеттер қуып жететін ойындар, доппен ойнайтын ойындар және секіру/сөздік ойындар деп жіктеледі. Кейде балалар кейбір ойын ережелерін өзгертпей, жаңа нұсқаларын ойлап табады, олар болашақта ойналғанда есте қалуы мүмкін. Демалыс уақытындағы іс-шаралар қарапайымнан күрделіге дейін алуан түрлі болады. Балалардың жынысы мен жасы олардың демалыс уақытын қалай өткізуіне әсер етеді. Бастауыш мектептегі ең кішкентай балалар (балабақшадан екінші сыныпқа дейін) қуып жететін, кикбол, арқаннан секіру және еркін ойындар сияқты қарапайым іс-әрекеттерді артық көреді. Оқу жылына қарай қуып жететін ойындардың саны азайып, доппен ойнайтын ойындардың саны артады. Үшінші сыныптан бесінші сыныпқа дейінгі балалар спортпен айналысуды және әңгімелесу сияқты тыныш, әлеуметтік мінез-құлықты ұнатады.