Кіріспе

Нақты моторика – бұл саусақтарда сияқты кішігірім бұлшықет қозғалыстарын үйлестіру, көбінесе көздермен бірге. Қолдың (және саусақтың) моторикасына қатысты шеберлік термині жиі қолданылады. Қолды қолдану қабілеті уақыт өте дамиды, қарапайым қимылдардан, мысалы, заттарды ұстаудан бастап, көз бен қолды дәл үйлестіруді қажет ететін күрделірек іс-әрекеттерге дейін жетеді. Нақты моторика – бұл қол, саусақ және бас бармақты басқаратын ұсақ бұлшықеттерді тиімді пайдалану дағдысы. Осы дағдыларды дамыту адамға жазу, сурет салу және түймелеу сияқты тапсырмаларды орындауға мүмкіндік береді. АҚШ-та 5-6 жастағы ұлдар мен қыздардың негізгі моторикалық дағдыларын бағалау бойынша жүргізілген зерттеу нәтижесінде, жыныстар арасында ерекше айырмашылық байқалмады. Дегенмен, нәтижелер алты жасар ұлдар мен қыздардың ұстау және нысанаға тигізу қабілетіндегі айырмашылықты көрсетті. Зерттеу нәтижелері жасқа бақылау факторы ретінде қарағанда, осы жыныстық айырмашылықтар толыққанды емес екенін ұсынады. Сәбилік және шала жастағы балалар ұстау және манипуляциялау дағдыларын дамытады, олар мектепке дейінгі жаста жетілдіріледі. Мектепке дейінгі бала өзін-өзі қызмет ету, құрылыс, ұстау және екі қолды қажет ететін тапсырмаларды орындауда жақсы дағдыға ие болады. (Essa, E., Young, R. & Lehne, L. Introduction to early childhood education, 2nd Ed. (1998))

Өзін-өзі күту дағдылары

Балалардың қозғалыс дағдылары жетілген сайын, олар күнделікті шаруаларды өздігінен орындау арқылы өзіне көмектесе алады. Мысалы, 2-3 жастағы балалар қарапайым киімдерді киіп, шеше алады. Олар сыдырмалы киімдерді қолдана алады, қасықпен тамақ жей алады, үлкен тесіктері бар моншақтарды тізбелей алады және есік тұтқаларын бұрып есік аша алады. 3-4 жастағы балалар ірі түймелерді таңғып киімге қол тигізе алады, қағазды қайшымен кесіп, қарындашпен қарапайым сызықталған пішіндерді көшіре алады. 4-5 жастағы балалар ешқандай көмексіз өздері киіне және киімдерін шеше алады.

Жазу қабілеті

Ата-ананың қатысуы баланың жазу дағдысын дамыту сатысына әсер ете алады. Баласының оқу процесіне белсенді қатысатын ата-аналар баланың дәлдігі мен түсініктілігінің айтарлықтай жақсаруын байқайды. Ата-ананың қолдауына ие болған балалардың ұсақ моторикасы жақсы дамиды. Баланың дамуына қатысу – ата-ананың белсенді қатысуы тұжырымдамасына жасалған алғашқы қадам. Ата-ананың белсенді қатысуы – «ата-аналар мен мұғалімдер балаларының білім алуына және білім беру мақсаттарына жетуіне бірлесіп жауапкершілік беруі» деп анықталады. Ата-ананың белсенді қатысуы мұғалімдер ата-аналарды мектеп жиналыстарына немесе іс-шараларға тартатын кезде, ал ата-аналар үйде де, мектепте де қолдау көрсететін кезде жүзеге асады. Осылайша, олар өзара міндеттеме алады. Ата-аналар балаларының білім алу мақсаттарына басымдық береді, ал мұғалімдер ата-аналарды тыңдап, олармен бірлесіп жұмыс істеу үшін жағдай жасайды. «Ата-ананың балаларына көмектесу туралы елу түрлі зерттеуге сәйкес, білім беру саласындағы зерттеушілер отбасының қатысуы мен оқу жетістіктері арасындағы байланысты анықтады». Ұсақ моторикасы жақсы дамыған балалардың оқу көрсеткіштері де жақсы болады. Вольф, Ганно және Коэн жүргізген зерттеу нәтижелеріне сәйкес, ұсақ моторика дамуын бақылау баланың моторикалық және академиялық қабілеттерін дамытуға қажетті күші мен мүмкіндіктерін түсінуге көмектеседі. Баланың академиялық және жеке өміріндегі жетістіктерін болжаумен байланысты негізгі ұсақ моторикалық дағдылар әдетте «көрнекі-моторикалық үйлесім, ұсақ моториканың дәлдігі, кеңістіктік қабылдау, кинестезия және қозғалыстарды еліктеу» деп аталады.

Балалар суреттері

Балалардың суреттері бала өскен сайын және оның ұсақ моторикасы жетілген сайын дамиды. Бұл мәселе, әсіресе Рода Келлог (1898–1987) тарапынан кеңінен зерттелді, ол 2 жастан 8 жасқа дейінгі балаларды қадағалап отырды. Оның зерттеулері балалардың көркемдік қимылдары қарапайым сызбалардан тұрақты символдарға қарай дамитынын көрсетті. Балалар алғашқыда шеңбер, тік крест, диагональды крест, төртбұрыш және басқа да жиі кездесетін пішіндерді жасайды. Бала 3 жасқа келгенде, ол бет пішіндерін жасауды бастайды, ал 4 жасқа келгенде адамдарды бейнелейді. 4-5 жасында бала қол-аяқтары бар адам бейнесін салады, содан кейін денесі мен киімдерін қосады. Play Doh – баланың ұсақ моторикасын дамытуға көмектесетін құрал. Қамырдан шарлар жасауға болады, тіс тазартқыштармен қамырға сурет салуға болады, ал пластикалық пышақтармен қамырды кесуге болады (қадағалауда).

Көздің координациясы

Цитата: Ылғалды құралдарды қолдану қажетті әрекеттер қол-көз үйлестіруін дамытады. Лего, кубиктер немесе мұз таяқшаларымен құрылыс салу қол-көз үйлестіруін жақсартады. Кубиктер сияқты заттарды теңгеріп тұру үшін нақты қол қозғалыстары қажет. Басқа да дәл моторикалық әрекеттерге фортепианода ойнау, касса аппаратымен ойнау, түймелерді басу, теру, пазл жинау, моншақтарды тізу, тоқу және тігіс тігу жатады. Тіпті ірі бұлшықеттерді қолданатын әрекеттер, мысалы, баспалдаққа көтерілу, «Саймон дейді» ойыны ойнау және секірмелі арқанмен секіру де қол-көз үйлестіруін дамытуға көмектеседі. Содан кейін олар үштік тұру позына, одан кейін динамикалық үш табанды тұру позына көшеді, осы кезде саусақтары мен бас бармақтары көбірек функционалдық рөл атқара бастайды. Уақыт өте келе, қолдары қолданылатын құралдың ұшына жақындап, қозғалыс техникасын дәл бақылауға мүмкіндік береді. Жазу құралын ұстаудың бейімділігі жоғарыдан төменге (ұшқа қарай) ұстаудан басталады.