Кіріспе

Балалар ойыны
Балалар ойыны

Қиял ойыны, сондай-ақ ролик ойыны немесе ойша ойнау деп те аталады, бұл құрылымы еркін ойын түрі, ол көбінесе рөлдік ойын, заттарды алмастыру және нақты емес мінез-құлықты қамтиды. Ойынды күнделікті басқа іс-әрекеттерден ерекшелейтіні – оның көңілді және шығармашылық жағы, тіршілік үшін немесе қажеттілік үшін жасалған әрекет емес. Балалар қиялға түсудің бірнеше себебі бар. Ол балаға қорқыныштары мен тілектерін қауіпсіз ортада білдіруге мүмкіндік береді. Балалар ойын ойнағанда, олар бұрынғы білімдерін жинақтап, нығайтады.

Тарих

Ойынға деген қызығушылық үш маңызды кезеңден өтті, бірақ ол адамзат пайда болғаннан бері бар болған болуы мүмкін, өйткені балалар мұны табиғи түрде, ешқандай мәжбүрлеусіз немесе олар не істеп жатқанын түсіндіретін термин қажет етпейді. Алғашқы кезең 1920-1930 жылдарға дейін созылды, осы кезде ойынды зерттеулерге қызығушылық артты. Алайда, сол уақытта нақты түрде ойынға қатысты тәжірибелік зерттеулер өте аз немесе мүлдем болған жоқ. Екінші кезең 1940 жылдардың соңында қызығушылықтың қайта жандануымен басталды. Жаңа мақсат – ойынның баланың жеке тұлғасының қалыптасуымен қалай байланысты екенін анықтау болды. Осы кезеңде кең таралған гипотеза – ойын баланың ішкі сезімдерін көрсетеді және оның күнделікті өміріндегі тәжірибесін бейнелейді. Ең соңғы кезең 1970 жылдары басталды және қазірге дейін жалғасуда. Осы кезеңдегі зерттеулер Жан Пиажедің зерттеулері мен теорияларының үлкен ықпалында, оларды қолдайтын немесе оларды жоққа шығаратын дәлелдерді табуға бағытталған. Мәдени тұрғыдан алғанда, ойнау тарихы сананың пайда болуымен бірге туған болуы мүмкін. Ойын кезінде баланың айналасындағы кез келген затты құрал ретінде пайдалануға болады.

Орналастыру

Кез келген затты ойынға басқа заттың орнына қолдануға болады. Мұндай қолдануды алмастыру деп атайды. Бала шамамен 2 жасқа келгенде бір затты екіншісімен алмастыру қабілеті пайда болады. Дегенмен, кейбір мәдениеттерде мұндайға қарсы болып, оны рухтармен немесе зұлым күштермен байланысқа түсудің бір түрі деп санайды. Сондай-ақ, бала нені елемеуі, нені қалыптастыруы және/немесе қандай функцияны түсінуі керек. Жалпы, бұрынғы зерттеулер көрсеткендей, ойын баланың жоғары деңгейдегі ойлау қабілетін дамытуға көмектеседі, бірақ осы дамуға ойынның өзі жауапты ма, әлде одан басқа, мысалы, оқиға ойлап табу немесе құрылыс салу сияқты әрекеттер жауапты ма, деген сұрақ әлі де шешілмеген.

Білім алу және білім алу

Ойын ойнау – жалпы танымдық қабілеттерді дамытумен ғана байланысты емес. Балалар өздері жаңа білім ойлап таппаса да, біреумен ойын ойнағанда, олар ойын аясында басқалар ұсынған белгісіз ақпараттың қолданылу мүмкіндігі туралы баға береді. Бұл бағалар балалардың ақпараттың шын дүниеге қатысты екеніне сену деңгейіне әсер етеді. Ойын әлемінде қолданылатын фантастикалық тақырыптар мен ойынға қатысушылардың сенімділігі сияқты, осы бағаларға әсер ететін бірнеше фактор бар.

Сезімдер

Үш жасқа келгенде балалар көбінесе қиял мен шындықты ажырата алады, бірақ олардың оларды шатастыруына себеп болатын бірнеше фактор бар. Кейде балалар өз эмоцияларын, әсіресе қорқыныш сезімін реттеуге шамалары келмейтіндей көрінеді, бұл олардың шындық пен ойдан шығарылған нәрсе арасындағы шатасуға алып келеді, мысалы, ойыншықтарының ішінде монстрлер жасырынып отыр деген сияқты. Қорқыныш және ашу сияқты теріс эмоциялар балалардың қандай да бір оқиғаның шындыққа жақын немесе қиял екеніне, сондай-ақ оның шын мәнінде орын алу мүмкіндігіне де әсер етеді.

Алдын ала білімі

15 айлық жастан бастап балалар әдемі ойынды түсінетінін және осындай ойында шындық бейнеленгенін күтетінін көрсетеді. Кейде балаға таныс жануарлар, заттар немесе орындар туралы ештеңе білмеуі мүмкін, ал ойын барысында осы тақырыптар туралы берілген кез келген ақпарат олармен тез байланыстырылады.

Сенім мен сенім

Балалар барлық жаңа ақпаратты бірдей қабылдамайды, шындығында, бірқатар жағдайлық және көзқарасқа байланысты факторлар балалардың ақпараттың шындыққа сәйкес немесе нақтылыққа қатысты екеніне сену мүмкіндігіне әсер етеді, осыған орай, ойын кезінде де осы қағида сақталады. Jaswal (2010) зерттеуі бойынша, ересектермен ойнағанда балалар ақпараттың дұрыстығына сенуге бейім, бірақ бұл ақпарат олардың бұрынғы білімдерімен немесе сенімдерімен қайшы келсе, оның нақтылыққа таралу деңгейіне де әсер етеді. Сонымен қатар, ересектердің немесе достардың басқа да ерекшеліктері баланың пікірлеріне ықпал етуі мүмкін. Балалардың әлеуметтік-экономикалық көрсеткіштерге және айырмашылықтарға сезімтал екені дәлелденген. Балалар сондай-ақ ақпарат берушінің ұстанымын, ойнайтын топқа немесе баланың өзін сәйкестендіретін үлкен әлеуметтік топқа қатысты бағалайды және көпшілікпен келіспеушілік аз болған ақпаратқа көбірек сенім артады. Қорытындылай келе, балалар ересектерге сенім білдіргенімен, ойын кезінде ұсынылған жаңа ақпаратты бағалауда рационалды шешімдер қабылдайды, бұл ақпараттың нақтылыққа таралу деңгейіне олардың сенуіне әсер етеді.