Кіріспе
Солтүстік-шығыс Арнем жеріндегі Австралияның жергілікті халқының бірі Йолнгу немесе Йолŋу ( немесе ) – Австралияның Солтүстік территориясындағы Арнем жерінің солтүстік-шығысында қоныстанған аборигендер тобы. Йолнгу тілдерінде "адам" деген мағынаны білдіреді. Бұрынғыда кейбір антропологтар Йолнгу халқын Мурнгин, Вуламба, Яльнумата, Мурргин және Юлангор деп атаған. Барлық Йолнгу рулары Дхуа (кейде Дуа деп те жазылады) немесе Йирриджа топтарының біріне жатады. Ең танымал Дхуа рулары – Даңгу халқының Риратжиŋу және Гэлпу рулары, ал Йирриджа тобында ең белгілісі – Гуматж руы.
the people
The Yolngu or Yolŋu ( or ) are an aggregation of Aboriginal Australian people inhabiting north eastern Arnhem Land in the Northern Territory of Australia. Yolngu means "person" in the Yolŋu languages. The terms Murngin, Wulamba, Yalnumata, Murrgin and Yulangor were formerly used by some anthropologists for the Yolngu. All Yolngu clans are affiliated with either the Dhuwa (also spelt Dua) or the Yirritja moiety. Prominent Dhuwa clans include the Rirratjiŋu and Gälpu clans of the Dangu people, while the Gumatj clan is the most prominent in the Yirritja moiety.
Атауы
Мурргин этнонимі американдық антрополог В. Ллойд Уорнердің «Йолнгу, қара цивилизация: Австралия тайпасының әлеуметтік зерттеуі» (1937) атты кітабында кеңінен қолданылғаннан кейін тарады. Бұл кітап тез арада этнографиялық классика мәртебесіне ие болды, ал Р. Лористон Шарп оны «Австралия аборигендер қауымдастығының ең толыққанды және нақты суреті» деп санады. Норман Тиндейл бұл терминді, Курнай термині сияқты, «жасанды» деп есептеді, оны солтүстік-шығыс Австралияның көптеген халықтарына кездейсоқ қолданған. Алайда, сөздің дұрыс транслитерациясы – Мураŋин, яғни «қарақ мұрынды найза тастаушы халық», бұл батыс шеткі тайпаларға, мысалы, Уорнер сипаттаған аймақтағы Рембаррнга тайпасына сәйкес келеді. Тиндейлдің пікірінше, соңғы тілдік зерттеулерге сүйенсек, Йолнгу құрамына кіретін шығыс Арнем жеріндегі тайпаларда Австралияның басқа аймақтарында кездесетін дәстүрлі тайпалық құрылымдар болған жоқ, олар бір-бірінен ерекшеленетін әлеуметтік-тілдік ерекшеліктерді біріктіретін, біртұтас мәдени орта құрады. Ол оларды Ян нхану, Джинанг, Джинба, Джангу, Дангу, Рембаррнга, Ритарнгу, Дхувал және Дхувала тайпалары деп жіктеді. Уорнер «Мурнгин» терминін туыстық қатынастардың ерекше түрін бөлісетін халықтар тобын атау үшін қолданды, олардың неке ережелерін, кіші бөлімдер жүйесін және туыстық терминологиясын сипаттады. Алайда, бұл саладағы басқа зерттеушілер оның алғашқы тұжырымдамасына қарсы шықты. Т. Теодор Вебб Уорнердің «Мурнгин» термині бір ғана топқа қатысты екенін және ол тек Yiritcha mala-ны білдіре алатынын, ал Уорнердің терминологиясы шатастыру тудыратынын айтты. А. П. Элкин Уорнер мен Веббтің еңбектерін салыстырып, соңғысының талдауын белгілі фактілерге сәйкес деп мойындады. Уилбур Чейзинг 1957 жылғы еңбегінің атауында «Юленгор» терминін пайдаланды. 1960 жылдан бері «Йолнгу» термині лингвистер, антропологтар және Йолнгу халқының өкілдері тарапынан кеңінен қолданылып келеді. Бұл термин әлеуметтік-мәдени бірлікке де, оның құрамындағы тілдік диалекттерге де қатысты.
Адамдар
Йолнгулар бірнеше ерекше топтардан тұрады, олар қолданатын тілдер мен диалектілерімен ажыратылады, бірақ шығыс Арнем аймағындағы ритуалдық өмір, аң аулау және жинау экономикасы мен мәдени өмір салтында жалпы ұқсастықтарды бөліседі. Йолнгуларды зерттеген алғашқы этнографтар Йолнгу этномәдени мозаикасын құрайтын топтарды бөлектеп, жіктеу үшін 19 ғасырғы тайпа, топ және фратрия түсініктерін қолданды. Атап айтқанда, Ян Киннің жұмысынан кейін мұндай таксономиялық терминология мәселілі және оның еуроцентризмдік көзқарастарына байланысты жеткіліксіз болып саналады. Мысалы, мамандар Йолнгу тілінде сөйлейтін тілдердің саны бес пе, сегіз пе деген мәселеде келісе алмайды, ал бір зерттеуде он бір түрлі "диалект" тобы анықталды.
Тіл
Йолнгу халқы Йолнгу мата деген жалпы атаумен біріктірілген он екі шақты тілде сөйлейді.
Заң
Йолнгу тілінде "заң" деген сөз – ром, және роммен байланысты нақты рәсімдер бар, олар ром рәсімдері деп аталады. Йолнгу дәстүрлі құқығының толық жүйесі Нгарра немесе Мадхайн (сондай-ақ мадаян және Мардихин деп жазылады) деп аталады. Мадхайн заңның иелерінің, яғни азаматтардың (ром ватангу валал) құқықтарын және осы заңды іске асыруға байланысты жауапкершіліктерін білдіреді. Мадхайн халықтың барлық заңын (ром); заңды кодтауға және бейнелеуге арналған құралдар мен заттарды (Мадхайн гирри); ауызша нұсқауларды; есімдер мен ән циклдарын; және заңды сақтау, білім беру және дамыту үшін қолданылатын қасиетті, құпия орындарды (дхую ṉuŋgat wäŋa) қамтиды. Галаррвуй Юнупингу ром ватангуды елдің жоғары заңы деп сипаттады, ол – "менің тірі және мәңгілік омыртқа мүшесі". Бұл заң жер мен судың, осы жерлер мен сулардағы ресурстардың меншік құқығын қамтиды. Ол өндіріс пен сауданы, сондай-ақ моральдық, әлеуметтік және діни заңды, оның ішінде өсімдіктер мен су жануарларын қорғау және өсіру туралы заңдарды реттейді және бақылайды. Йолнгу өмірді Мадхайнның қағидалары бойынша өткізуді дұрыс және өркениетті деп санайды. Мадхайн Магая күйін құрады, ол – бейбітшілік, қақтығыстардың болмауы және баршаға нағыз әділдік. Барнумбирр (Таң Жұлдызы) туралы әңгіме, Арман уақытындағы алғашқы өлімді бейнелейтін, Мадхайнның, өмір мен өлім циклінің бастауы болып табылады.
Ганма
2000 жылы жарияланған Дикин университетінің зерттеуі аборигендердің білім жүйелерін зерттеді, бұл авторлар ғылымдағы батыстың этноцентризмі деп санайтын жағдайға жауап болды. Автор Йолнгу мәдениетінің батыс мәдениетінен көптеген жағынан өзгеше білім жүйесі екенін айтады, және оны әлемді жеке объектілер жиынтығы ретінде емес, байланысты тұтас ретінде қарастыру деп сипаттауға болады. Йолнгу және батыс білімінің арақатынасы Йолнгу идеясы – Ганма (Гурингай тілінде Йерин) арқылы зерттеледі, ол екі ағынның метафоралық сипаттамасы болып табылады: біреуі жерден (Йолнгу білімі), екіншісі теңізден (батыс білімі), олар бір-бірін қамтып, "ағындардың күштері бірігіп, терең түсінік пен шындыққа жетелейді".
Қасиетті заттар
Ранага – рәсімдерде қолданылатын қасиетті нысандардың немесе белгілердің атауы.
Вангар
Вангарр (сондай-ақ Ванжа немесе Ваңа деп те жазылады) ұғымы күрделі. Бұл терминді ағылшын тіліне аударуға жасалған тыраштар Вангарр болмыстарын әртүрліше – «рухты ер/әйел», «баба», «тотем» немесе осылардың әртүрлі үйлесімдері деп атады. Йолнгу халқы Вангарр бабалары қазіргі Йолнгу сияқты аң аулап, тамақ жинап, рәсімдер өткізгенін ғана емес, сонымен қатар өсімдіктерді және өзендер, тау жыныстары, құм төбелері мен аралдар сияқты географиялық нысандарды жасады деп сенеді. Бұл нысандар қазір Вангаррдың мәнін өздеріне сіңірген. Олар өсімдіктер мен жануарлар түрлеріне де ат қойып, оларды жергілікті ру үшін қасиетті еткен; кейбір Вангаррлар түрлердің қасиеттерін иеленіп, содан кейін рудың тотеміне айналған. Киелі заттар мен белгілі бір суреттер де нақты Вангаррмен байланысты, ол осы руға тілін, заңдарын, суреттерін, әндерін, билерін, рәсімдерін және жаратылыс туралы әңгімелерді сыйлаған. 2022 жылы Rirratjŋu шежірешісі Банула Марика хореограф Гэри Ланг пен оның NT Dance Company ұжымына MIKU Performing Arts және Дарвин симфониялық оркестрімен бірлесіп орындалған «Waŋa» атты жаңа қойылым бойынша кеңес берді, ол рухтың өлімнен кейінгі саяхаты туралы баяндайды.
Йолъю маусымы
Йолгу алты нақты маусымды бөліп көрсетеді: Мидаваар, Дхарратхаррамирри, Раранхдарр, Баррамирри, Дулудур, Майалта және Гунумүл.
Макасса байланысы
Еуропалықтармен байланысқа түсерден кем дегенде екі ғасыр бұрын Йолғу жыл сайын Макассан балықшыларымен кең ауқымды сауда жасады. Олар жыл сайын трепанг пен інжу-маржан жинау үшін сапарға шығып, Йолғуға пышақ, металл, каноэ, темекі және құбыр сияқты тауарлармен төлейтін. 1906 жылы Оңтүстік Австралия үкіметі Макассандардың трепанг жинауға рұқсатын жаңартпады, бұл аймақтық Йолғу экономикасына экономикалық зиян келтірді. Йолғу ауызша тарихы мен Джангавул мифтері Макассандардан бұрын болған деп айтылатын Байжини халқы туралы әңгімелерді сақтайды. Қазіргі зерттеушілер Байжиниді Австралияға келген (демек, Оңтүстік-Шығыс Азиядан) басқа топ ретінде қарастырады, олар Макассандардан бұрын Арнем жеріне келген болуы мүмкін, немесе Макассандармен Сулавесиге саяхаттап келген және қайтқан Йолғу халқының мифологиялық бейнесі, немесе Қытайдан келген саудагерлер болуы мүмкін. Йолғу Австралия ішінде де жақсы орналасқан сауда жолдарына ие болды, олар Орталық Австралия рулары мен басқа да абориген аймақтарына дейін жетті. Олар өздері бумеранг жасаған жоқ, оларды Орталық Австралиядан сауда арқылы алды. Бұл байланыс хабар таяқтары арқылы, сондай-ақ пошташылар арқылы сақталды – кейбір адамдар жұмысы үшін бірнеше жүз шақырым қашықтықты жүріп, хабарлар жіберіп, тайпалар арасында бұйрықтарды жеткізді.
Еуропалық байланыс
Жолжу макассалық саудагерлермен байланыс арқылы Австралияға британдықтар келгенге дейін еуропалықтар туралы білген, бұл шамамен XVI ғасырда басталған. Олардың еуропалықтарды атау үшін қолданатын сөзі, Баланда, макасар тілі арқылы малай тіліндегі "оранг беланда" (голланд адам) сөзінен шыққан.
XIX ғасыр
1883 жылы зерттеуші Дэвид Линдсей Йолнгу жерлеріне оның ресурстарын және мүмкіндіктерін зерттеу мақсатымен енген алғашқы колониялық ақ адам болды. Ол Ғойдер өзені бойымен жол тартқанда, Вагилак жерінің батыс жиегіндегі Арафура батпағына жетті. 1884 жылы Арнем жері британдық отаршылдық үкіметімен ірі қара мал өсіруші Джон Артур Макартниге сатылды. Бұл жер Флорида станциясы деп аталды, және Макартни оны Квинслендтен алынып келген ірі қара малмен толтырды. Мүліктің алғашқы басқарушысы Джим Рэнделл, жергілікті халықты алыс ұстау үшін үйдің верандасына айналмалы зеңбірек орнатты, ал мүліктің соңғы басқарушысы Джек Уотсон, Көк Саз шығанағында жағалауда тұратын "қаралардың" көптегенін "жойды" деседі. Уотсон басқарған кезеңде Флорида станциясының солтүстік жағалауындағы Миркиде тағы бір үлкен қырғын болғаны жазылған. Бүгінде Йолнгу халқы осы қырғынды еске алады, онда балалар да бар көптеген адамдар атып өлтірілді. Жайылымшылар мен жергілікті халық арасындағы шайқастар Йолнгу халқының қысқаруына әкелді, бірақ қарсылықтың күші уақытша болды, бұл жаулап алуға тырысқан "баландалардың" әрі қарай аумақтарды иеленуіне және жаңа қоныстар құруға бәкілдік бермеді. Монсондық су тасқыны, аурулар және жергілікті аборигендердің күшті қарсылығы салдарынан Макартни 1893 жылы Флорида станциясын тастап кетті.
ХХ ғасыр
20 ғасырдың басында Йолнгу ауызша тарихында олардың территорияларына жазалау экспедициялары ұйымдастырылғаны айтылады. 1903 жылдан 1908 жылға дейін Арнем жерінің көп бөлігінің меншік құқығы Шығыс және Африка суық қоймасын жабдықтау компаниясына тиесілі болды. Бұл ағылшын-австралиялық консорциум аймақты Арафура мал шаруашылығы деп жалға алып, ірі қара мал өсіру және ет өндіруді дамытуға тырысты. Компания жергілікті аборигендерді ату үшін қаруланған топтарды пайдаланды. Йолнгу еліне алғашқы миссионерлік база 1922 жылы Милингимби аралында құрылды. Бұл арал – Ян нхаңудың дәстүрлі мекені. 1932 жылдан бастап екі жыл ішінде Йолнгу үш рет сырттан келгендерді өлтіріп, қиындықтар тудырды. 1932 жылы Йолнгу жігіттері бес жапондық теңіз өндірушісін (трепангер) найзалап өлтірді, бұл оқиға Каледон шығанағының дағдарысы деп белгілі болды. Йолнгу ер адамдары өз әрекеттерінің себебін олардың әйелдерін зорлауға, жапондық экипаж тарапынан ұрып-сапалауға және оқ жаудыруға байланысты болғанын мәлімдеді. Келесі жылы Вуда аралының жанында екі ақсүйек – Фаган мен Трэйнор қаза тапты, ал көп ұзамай, шілде айында оқиғаны тергеп жүрген констебль Макколл сол аралда найзаланды. Аборигендердің куәліктері сот процесінде ескерілмеді, нәтижесінде бес Йолнгу айыпталып, қазіргі Дарвиндегі Фанни Бей түрмесіне қамалды. Тек осы аймақтың шетінде бекініп алған миссионерлер мен әділетсіздікке наразылық білдірген антрополог Дональд Томсонның араласуы ғана "жабайы қараларға сабақ беру" мақсатымен жасалған ресми жазадан сақтап қалды. Бір үкім күшін жойды, жергілікті басшының үш ұлы және өлім жазасына кесілген Дагиар босатылды. Көпшілік оның жоғалып кеткенін жергілікті полиция линчелеп өлтірген деп есептеді. Томсон бірнеше жыл (1935-1937) Йолнгумен бірге өмір сүрді және сол кездегі олардың өмір салты туралы фотосуреттер мен жазбалар жасады. Бұл материалдар Йолнгу және еуропалық австралиялықтар үшін маңызды тарихи құжаттарға айналды. 1935 жылы Йирркалада методистік миссионерлік база ашылды. 1941 жылы, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Томсон Австралия армиясын Австралияның солтүстік жағалауына жасалған жапондық шабуылдарды тойтаруға көмектесу үшін Йолнгу ер адамдарынан құралған Арнайы барлау бөлімін (NTSRU) құруға көндірді (сол кезде бұл ақпарат құпия сақталды). Йолнгу австралиялық және америкалық әскерилермен байланыс орнатты, бірақ Томсон бұған қарсы болды. Томсонның айтуынша, әскерилер көбінесе Йолнгу найзаларын естелік ретінде алуға тырысқан. Бұл найзалар Йолнгудың өмір сүруі үшін маңызды болды және оларды жасауға бірнеше күн уақыт кетіп, содан кейін оларды ұзақ уақыт кезеген. Соңғы кезде Йолнгу өздерінің Нхулунбуйдағы тайпалық жерлеріне ірі кенеттердің орнатылуын көрді.
Жолңгу саясатта
1960 жылдан бері Йолнгу көшбасшылары аборигендердің жер құқығы үшін күресте ерекше көзге түсті. 1963 жылы үкіметтің бір жақты шешімімен, жерлерінің бір бөлігін боксит кені үшін бөліп алуға наразылық білдірген Йолнгу халқы Ирракаладан Австралия Парламентіне қабыққа жазылған петиция жіберді. Бұл петиция ұлттық және халықаралық назар аударды және қазір Канберрадағы Парламент ғимаратында Йолнгудың жер құқығы қозғалысының тууына қосқан үлесінің куәсі ретінде ілінеді. Саясаткерлер өздерінің шешімдерін өзгертуге ниет білдірмеген соң, 1971 жылы Ирракала Йолнгуы өз шағымдарын сотқа жүгінді, бұл Milirrpum v Nabalco Pty Ltd ісі ретінде, немесе Гов жер құқығы ісі ретінде танылды. Йолнгу істі ұтырды, өйткені Австралия соттары әлі де "terra nullius" принципіне бағынуға міндетті болды, бұл отарлау кезінде жергілікті халықтардың жерге қатысты бұрынғы құқықтарын мойындауға мүмкіндік бермейтін еді. Алайда судья талапкерлердің жерді ритуалдық және экономикалық мақсатта пайдаланғанын, сондай-ақ олардың қалыптасқан құқықтық жүйесі бар екенін мойындады, бұл Австралияда болашақ аборигендердің жер құқығы үшін жаңа мүмкіндіктер ашты. Бұл 1976 жылғы Аборигендердің жер құқығы заңының және 1992 жылғы Мабо шешімінің қабылдануына маңызды үлес қосыпты делінеді. 1989 жылы халықаралық хитке айналған Yothu Yindi тобының "Treaty" әні Хоук үкіметінің аборигендердің жер құқығы мәселесіндегі уәделерін орындау кешігуіне наразылық ретінде дүниеге келді және Йолнгу мәдениетіне, аумағына және заңдарына құрмет көрсетуге күшті шақыру жасады.
Йолнгу өнерлері
Йолнгу өнерпаздары мен орындаушылары аборигендер мен Торрес бұғазы аралдарының мәдениетінің әлемдік деңгейде танылуына үлкен үлес қосты. Йолнгудың дәстүрлі бишілері мен музыканттары бүкіл әлемде жиі өнер көрсетіп, Бангарра би театры сияқты заманауи би топтарына, әсіресе Муньяррюн және Марика отбасыларының қолдауы арқылы, бастауқы және маңызды ықпалын сақтап келеді.
Йолнгу бейнелеу өнері
Батыс шөлейт өнерінің пайда болуына дейін, ең танымал абориген өнері – жоңғарлар стиліндегі мұқият сызықтармен (қалың қабаттармен) салынған қабық суреттері болатын. Арнем жеріндегі жерлеу рәсімдерінде қолданылатын қуыс ағаштар (ларракитж) маңызды рухани мақсатқа қызмет етеді және Йолнгу өнері үшін маңызды кенептер болып табылады. Дэвид Маланги Деймиррингудің жеке коллекциясынан алынған Манхарнжу кланының аза тұту рәсімдерін бейнелейтін қабық суреті көшіріліп, Австралияның алғашқы бір долларлық банкнотасына жарияланды. Авторлық құқық бұзушылық анықталғанда, Австралия үкіметі Х.С. Кумбстың тікелей қатысуымен суретшіге сыйақы төлеуге асықты. Йолнгулар сонымен қатар тоқымашылар. Олар боялған панданус жапырақтарынан себеттер тоқиды. Алқалар тұқымдардан, балық омыртқаларынан немесе қабықшалардан жасалған моншақтардан да жасалады. Түстер өнер туындысының қайдан екенін және оны қай клан немесе отбасы жасағанын анықтауда маңызды рөл атқарады. Кейбір суреттер нақты отбасылар мен кландардың таңбасы болып табылады.
Йолнгу музыкасы
Yothu Yindi тобы, әсіресе "Treaty" әнінен кейін, Джимми Литтлдің "Royal Telephone" (1963) Австралияның ең табысты қазіргі заманғы абориген музыкалық тобынан кейін ең танымал абориген музыкасын орындады және бүкіл әлемде өнер көрсетті. Олардың шығармаларына қатысты жанды музыкалық талдаулар жасалды. Арнем аймағы – йидакидің туған жері, еуропалықтар оны диджериду деп атады. Йолнгу халқы йидакиді ойнаумен қатар, оны жасау шеберлері де. Оны тек белгілі бір ер адамдар ғана ойнай алады, және дәстүрлі түрде оны қолдану қағидалары қатаң сақталады. Г. Юнупингу (1971–2017) – белгілі Йолнгу әншісі.
Саясаткерлер
Yingiya Mark Guyula, Солтүстік Территория заң шығару жиналысының Нхулунбуй округінен тәуелсіз депутаты.
Гарма мерекесі
Жыл сайын йольнгу халқы Гарма фестивалінде дәстүрлі мәдениеттерін тойлау үшін жиналады. Йолнгу емес адамдар да фестивальге қатысып, йольнгу дәстүрлері мен заңдары туралы білуге шақырылады. Бұл фестивальді "Йотху Йинди" қоры ұйымдастырады және басқарады.