Кіріспе

Британ армиясының генерал-бригадир сэр Джеймс Эдвард Эдмондс (25 желтоқсан 1861 – 2 тамыз 1956) – Виктория дәуірінің соңындағы Британ армиясының Корольдік инженерлерінің офицері. Ол барлау бөлімінде қызмет етті, МИ5-тің құрылуына қатысты және бірнеше тыңшылық дауларын тудырды, бірақ бұл Ричард Холдейн, Соғыс министрін (1905–1912) әсер етпеді. Виконт Эшердің айтуынша, Эдмондс 1911 жылы 4-ші дивизияның штаб бастығы болып қайта әскери қызметке оралды, бұл оның мансабы үшін жаман қадам болар деген кеңеске қарамастан. 1912 жылғы маневрлерде 3-ші дивизиямен бірге 4-ші дивизия Дуглас Хейг басқарған I корпусын, армиядағы жалғыз тұрақты корпус штабын жеңді. 4-ші дивизияның жаттығулары Соғыс министрлігі тыйым салған тактикаға қарамастан, шегінуге баса назар аударды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Эдмондс дивизия жақсы даярланғанын, бірақ неміс дивизияларына қарағанда жабдықтары жеткіліксіз екенін ойлады. 4-ші дивизия 26 тамызда Ле-Като шайқасына қатысты, содан кейін Ұлы шегінуге қатысты, бұл 53 жастағы Эдмондс үшін қиын сынақ болды, ол тек соғысқа дейінгі жаттығулары мен қарсы шабуыл болатынына сенімді болды. Эдмондс демалуға уақыт таппағанын және Британ экспедициялық корпусының (GHQ) штаб-пәтеріне ауыстырылғанын анықтады, онда ол үйге қайтарылып кетеді деп қорқатын. Эдмондс соғыстың қалған бөлігін штабта өткізді және 1918 жылы бас инженердің орынбасары болды. Эдмондс 1919 жылы бригадир-генерал атағымен армиядан зейнетке шықты. 1919 жылдың 1 сәуірінде Эдмондс Империялық қорғаныс комитетінің тарихи бөлімінің директоры болып тағайындалды және Ұлы соғыс тарихының 28 томдық «Әскери операциялар» бөлімін соғыстан кейін жинақтауға жауапты болды. Эдмондс «Әскери операциялар, Франция және Бельгия» деген атпен он төрт томның он бірін жазды, олар Батыс майданға арналған. Серияның соңғы томы – «Әскери операциялар: Италия 1915–1919» 1949 жылы, Эдмондс зейнетке шыққаннан кейін жарық көрді. Эдмондс зейнеткерлік жылдарын Брекон-хаус, Лонг-стрит, Шерборн, Дорсет қаласында өткізді, ол 1956 жылдың 2 тамызында қайтыс болды.

Ерте өмір және білім

Джеймс Эдвард Эдмондс 1861 жылғы 25 желтоқсанда Лондонның Бейкер-стрит көшесінде, асыл зергер шебері Джеймс Эдмондс пен оның әйелі Франсис Амелия Боулер отбасында дүниеге келді. Оның әулеті тамырларын Корнуоллдағы Фоуи қаласына дейін жегізе алатын. Эдмондс Кингс колледж мектебінде күндізгі оқушы болып білім алды, мектеп Сомерсет Хаусының бір қанатында орналасқан еді. Эдмондс әкесі оған таңғы ас ішкенде тілдер үйреткенін айтты, соның арқасында ол неміс, француз, итальян және орыс тілдерін меңгерді. Эдмондс мектепте латын және грек тілдерін оқымады, бірақ ғылым мен геологияны зерттеді. Сегіз жасында Францияға сапар шегіп, Наполеон III-ті көрді, екі жылдан кейін, Франко-пруссия соғысы (1870–1871) аяқталғаннан кейін қайта оралды. Жарияланбаған естеліктерінде Эдмондс Триумф аркасының бұзылмағанына қызығып, содан кейін өмірінің соңына дейін соғыс корреспонденттерінің хабарламаларына күмәндана бастағанын жазды. Эдмондс әлі неміс оккупациясы астында болған Амиен қаласында болғанда, бавариялық офицер: "Ve haf beat de Franzmen, you vill be next" (sic) деді. Бұл Эдмондстың әкесі екі ұлын да неміс тіліне оқытуға және оларды әскерге беруге бекінді. Эдмондстың ұстаздары оны Кембридж университетінде математиканы оқуға ынталандырды, бірақ оның достарының бірі Вулвичтегі Корольдік әскери академияға (RMA Woolwich) түсу емтиханында үшінші орын алғанда, Эдмондс та өтініш берді. 1879 жылғы шілдеде Эдмондс RMA Woolwich-ке қабылдау емтиханын тапсырды, бірінші болып өтіп, оқуға қабылданды. Курстың соңында Эдмондс инструкторлар есте сақтайтын ең жоғары бағаларды алды, тиімділігі үшін Поллок алтын медалімен және математика, механика, бекініс, геометриялық сурет салу, әскери тарих, жаттығулар мен тәртіптің үлгілі деңгейі үшін сыйлықтармен марапатталды. Эдмондс үздік кадеті үшін Құрмет қылышын жеңіп алды және Армияның бас қолбасшысы, Кембридж герцогы принц Джордж оны атап өтті.

Корольдік инженерлер

Эдмондс 1881 жылғы 22 шілдеде Корольдік инженерлер корпусына офицер болып тағайындалды. Эдмондс төрт жыл Чатемде, ал бір жыл Мальтада су астындағы миналауды зерттеді, бұл жұмыс Корольдік теңіз флотының құзырына кірмейтін мәселе еді. Эдмондстың зиялы қабілеті «Архимед» деген лақап атымен танылды. Мальтадан оралғаннан кейін, Эдмондс Ресейдің басып кіру қаупіне байланысты колонияны күзету үшін екі инженерлік ротамен Гонконгқа жіберілді. Эдмондс қызмет еткен 33-інженерлік рота осы мақсатқа таңдалғандардың бірі болды. Бұйрық келген кезде рота командирі ауырып қалды, ал оның орынбасары әйелі жүкті болғандықтан босату сұрады. Екі рота Гонконгқа жетті, біреуі сегіз адамнан, екіншісі отызға жуық адамнан тұрды; қатыспағандар ауру, денсаулығы нашар немесе басқа бөлімдерге тіркелгендіктен кеменің қалдырып кеткен. Эдмондс Гонконг портындағы су астындағы тас тікшелері картаға түсірілмегенін және кеме қатынасына қауіп төндіретінін, кейде ауыр апаттарға себеп болатынын анықтады. Эдмондс оларды екі қайық арасына рельс созып, үстіне жарылғыш зат орнату үшін суға түсетін адамды жіберіп, алып тастауды ұйымдастырды. Қызмет өте тыныш болды; 1888 жылы Эдмондс Жапонияда үш айлық науқас демалысынан кейін Чатемге оралды, содан кейін АҚШ және Канадада болып, 38-інженерлік ротаға көмекші нұсқаушы болып қосылды. Көрінетін болса, Эдмондстың басты міндеті - бас нұсқаушымен түстен кейін гольф ойнау еді. Эдмондс 1890 жылы капитандық шеніне көтерілді және RMA Woolwich-ке бекініс салу бойынша нұсқаушы ретінде оралды. Оқытушылық қызметін атқарган алты жыл ішінде Эдмондс ұзақ демалыс уақытын шетелде орыс және басқа да тілдерді үйренуге жұмсады.

Қызметкерлер колледжі

1895 жылы Эдмондс Камерлидегі штаб колледжіне түсу емтиханын тапсырды және тағы да бірінші орынды иеленді; сол жылы ол Хилда Маргарет Ионға (1921 жылы қайтыс болды), пастор Мэтью Вудтың қызына үйленді, олардың бір қызы болды. Жиырма төрт үміткер өтініш арқылы іріктелді, ал емтихандарда сәл кемшілік жіберген сегіз адам номинация бойынша қабылдауға құқылы болды, олардың бірі – Дуглас Хейг. Эдмондс өзін әріптестерінен зияткерлік тұрғыдан жоғары санады және кейін Джордж Макдоног ғана ерекше екенін, ол шифрларды шешу сияқты күрделі мәселелерді де түсіне алатын адам екенін жазды. Өзінің естеліктерінде Эдмондс көбінесе Хейгпен бірге жұмыс істегенін, себебі ол егжей-тегжейлі мәліметтермен жақсы жұмыс істейтін, ал Хейг – жалпылама білімді болған. Эдмондс 1899 жылы курсын бітірді, ол сол дәуірдегі ең табысты және танымал студенттердің бірі болды, оның әңгімелесу өнері Дуглас Хейг, Айлмер Холдейн және Эдмунд Алленби сияқтылардың қызығушылығын және құрметін арттырды. Эдмондс Алленбиді ақымақ деп сипаттады, бірақ кейін Сирил Фоллс мұны «Эдмондстың ең жаман жағынан туындаған қателік» деп атады. Эдмондс полковник Джордж Хендерсонның Хейгтің бас қолбасшы болатынын болжағанын естіді. Колледжде оқып жүргенде Эдмондс, жеңгесі У. Биркбек Вудпен бірлесіп «Америка Құрама Штаттарындағы Азамат соғысының тарихы 1861–1865» (1905) еңбегін жазды. Кітап сыншылар тарапынан жақсы қабылданып, оның әскерилер мен тарихты зерттеушілерге де қызықты болатыны айтылды. Кітапта көптеген статистикалық мәліметтер келтірілген, бірақ Times Literary Supplement журналының сыншысы авторлар бұл тұрғыда шамадан тыс кеткенін атап өтті. Кітап соғыстың жаңа қырларын, оның ішінде атты әскердің қолданылуын, тозу шайқастарын және еріктілерді тәртіпті сарбаздарға айналдыруды ерекше атап көрсетті. Кітап отыз жыл бойы басылып, 1936 жылға қарай төртінші басылымына жетті және Вест-Пойнтта оқу құралы ретінде пайдаланылды.

Ақпараттық бөлім

Эдмондс 1899 жылғы қазан айында, Екінші Бур соғысы басталғаннан кейін он күн өткен соң (11 қазан 1899 – 31 мамыр 1902), генерал-майор Джон Ардаг басқаратын Бас штабтың барлау бөлімінде қызметке орналасты. Эдмондс соғыс басталғаннан кейін жақын арада құрылған Соғыс кеңсесінің Арнайы міндеттер бөлімінің (H бөлімі) басшысы болды. H бөлімі телеграммалық хабарларды цензуралады, күдікті агенттерді, баспасөз тілшілерін қадағалады және халықаралық құқық мәселелерін бақылады. Эдмондстың штабында бір офицер және зейнеткер полиция детективі болды, бөлімнің бюджеті 200 фунт стерлинг құрады. Кейіннен бөлім контр-барлау және құпия қызмет жұмыстарын жүзеге асырды, оған Оңтүстік Африкаға топографияны, байланыс және бур әскерлерінің қозғалысын зерттеу үшін бірнеше офицерлерді жіберу кірді. Үш қызметкерден тұратын Уақытша Құпия 13-ші бөлім (A) Оңтүстік Африкаға жіберілетін хаттар мен оқ-дәрілердің экспортын қадағалады. Бөлім Оңтүстік Африкаға жіберілген голланд хаттарын ұстап алды, бірақ регби командасының капитанының про-бур агентінің лондондық кеңсесіне шабуыл жасау туралы ұсынысын қабылдаудан бас тартты. 1901 жылы Ардаг пен Эдмондс Сыртқы істер министрлігінің өтініші бойынша Лорд Китченерге халықаралық құқық мәселелері бойынша кеңес беру үшін Оңтүстік Африкаға барды. 1902–1904 жылдары Эдмондс Лорд Милнер үшін бейбітшілік орнату жұмыстарында жұмыс істеді. Шетелде алты жыл өткен соң, майор атанған Эдмондс 1906 жылы Англияға оралды және MO3 бөлімін басқарды, ол 1907 жылы MO5 деп аталды және 1910 жылға дейін қарсы тыңшылық, барлау және криптографияға бағытталды. Эдмондстың штабында басқа бір майор болды, ол уақытын парламенттік округті дамытуға жұмсады, үш жылдан кейін ол консервативті депутат болып сайланды. Эдмондс MO3 ісінде Бур соғысына қатысты материалдар, Франция және Ресей туралы бірнеше деректер бар екенін анықтады, бірақ Германия туралы ештеңе жоқ, ал Германия Эдмондстың Франциямен дипломатиялық келісімдері (Entente Cordiale [1904]) және 1907 жылғы ағылшын-ресейлік конвенциясымен байланысты алаңдатушылық тудырды. Эдмондс жапондықтармен және далалық операцияларға қатысатын британдық күштермен байланыс үшін Double Playfair деп аталатын кодты ойлап тапты. Эдмондс кодты бұзу мамандарының тізімін жасады және кіші офицерлерді шифрлау әдістеріне оқытты, соғыс кезінде пайдалану үшін резерв құру мақсатында. Эдмондс француздар мен немістердің бірін-бірі тыңдау және қарсы тыңдау әрекеттеріне тең британдық барлау қызметін құруға тырысты, бұл әрекеттер Франко-пруссия соғысынан бұрын басталған. Эдмондс қазіргі соғыста ескі әдістер жеткіліксіз болады деп санды және 1908 жылы тактикалық барлау туралы лекция оқыды, онда майдан офицерінің шағын соғыстағы міндеттері континенттік әріптестерінің міндеттерімен салыстырылды. Еуропалық соғыста британдық армияның майдан офицерлері соғыс кезінде Германияда топографиялық деректерді алуда үлкен қиындықтарға тап болады және бейбіт уақытта алынған ақпаратқа сүйенуге мәжбүр болады. Рус-жапон соғысында (1904–1905) жапондықтар соғыстан бұрын Ресейде орналасқан агенттердің көмегімен жеңіске жетті. Эдмондс соғыстан бұрын Германияда барлау операцияларын жүргізуді жақтады, бірақ оның күш-жігеріне қаржының жетіспеушілігі және Соғыс кеңсесінің тәжірибесіздігі кедергі келтірді, оның алғашқы әрекеттері ұятты сәтсіздіктерге әкелді. Эдмондс Қауіпсіздік қызметін өзгертуде сәттілікке жетті, себебі оның себептері қиялға негізделген. Ағылшын-неміс антагонизмінің күшеюі неміс тыңшылары және басып кіру туралы қорқыныштар туралы үрейлі әдебиеттерге әкелді, олардың бірнешеуін Эдмондстың досы Уильям Ле Кью жазды. Британияда порттар мен кемежайларды бақылайтын неміс агенттері болды, бірақ орталықтандырылған тыңдау жүйесі болған жоқ; Германия Франция мен Ресейге көбірек қызығушылық танытты. Неміс әскери-теңіздік барлау қызметінің (Nachrichten Abteilung N) қызметкері Гюстав Штайнхауер "жақсы төленбеген және нашар дайындалған агенттерді" пайдаланды.

Инвазия қорқынышы

Ле Кёкс 1906 жылы "1910 жылғы шабуыл" атты роман жазды, ол Daily Mail газетінде бөлім-бөлім жарияланып, кейін 17 тілге аударылып, миллионнан астам данасы сатылды. 1907 жылы "Morning Post" газетінде 90 000 неміс резервисі мен тыңшылары, қару-жарақ қоймаларымен бірге Ұлыбританияда еркін жүр деген хабар жарияланды. Германияның басып кіруіне қатысты алаңдаушылық халық арасында күшейді, себебі олар өздерінің "дредноут" кемелерін салу жоспарларын үдетті. Британ үкіметі 1907 жылы неміс шабуылының мүмкіндігін зерттеу үшін Империялық қорғаныс комитетінің (CID) кіші комитетін құрды. Бұл комитет 1907 жылдың қарашасынан 1908 жылдың шілдесіне дейін 16 рет отырыс өткізіп, шабуылға қатысты алаңдаушылықты жоққа шығарды. Әскери операциялар директоры, генерал-майор Сэр Спенсер Эварт, қарсы барлау жүйесінің жеткіліксіз екенін мойындап, оны тексеруді бастады. 1908 жылдың қазанында жаңа "Ресми құпиялар" заңы қабылданды, ол сот санкциясыз тұтқындауға және іздеуге, шетелдіктерді тіркеуге, шетелдік тыңшыларды анықтау үшін Ұлыбританияда ақылы агенттерді пайдалануға және 1866 жылы қабылданған неміс жүйесін бейімдеуге мүмкіндік берді. Бейбіт уақытта дайындықсыз Ұлыбритания соғысқа "қатаң кемшілікпен" кірер еді. Эдмондс неміс ниеттеріне күдікпен қарады, себебі Франко-прусс соғысындағы неміс жеңісіне олардың әскери барлауының күш-жігері және француз қарсы барлауының тиімсіздігі көмектескен деген кең таралған пікір болды. MO5 Францияда тұратын неміс армиясының резервистері мен консулдық қызметі Германияға пайдалы ақпарат жібергенін бағалады. MO5 1894 жылғы неміс армиясының далалық нұсқаулығының "Фелддиенстordnung" көшірмесін алды, онда әрбір бөлім тыңшыларды пайдалануы талап етілді. 1890 жылдары Эдмондс бірнеше неміс барлау офицерлерін таныды, олар оған 1901 жылы Ұлыбритания туралы әскери барлауды жинау үшін жаңа бөлім құрылғанын айтты, бірақ бұл әскери барлау бөлігі деп есептелді, IIIb бөлімі. Бірнеше неміс досы Эдмондске неміс императорлық адмиралтействосының (Kaiserliche Admiralität) соғыс кемелерінің қозғалысын бақылау, кемежайларды, арсеналдарды, ұшақтарды және оқ-дәрі зауыттарын тексеру үшін оларға жүгінгенін айтты. 1909 жылы Ле Кёкс "Кайзердің тыңшылары" атты кітабын жариялады, онда Лондон мен шығыс жағалауы шаштараздар, официанттар және туристер кейпінде жүрген неміс тыңшыларына толы болды. Тыңшыларға қатысты айыптаулар көбейді және олар Эдмондске жіберілді, ол неміс қонақтарын маңызды ғимараттарға және басқа да нысандарға жақындығына, неміс делегацияларын қабылдағандарға немесе кемежайлар мен порттардың жанында тұратын саудагерлер мен фотографтарға қарай жіктеуді бастады. Ричард Холдейн, соғыс жөніндегі мемлекеттік хатшы (1905–1912), неміс тыңшылар желісінің бар екендігіне сенбеді және үкіметтің көптеген мүшелері оны жеңіл қабылдады. Тіпті Ұлы неміс генерал-штабының бастығы (1906–1914) Хелмут фон Мольтке кіші де шабуыл мүмкін екенін, бірақ десант күшін жеткізу немесе қайтадан шығару мүмкін емес екенін мәлімдеді. 1909 жылы Эдмондс полковник болып тағайындалды және сол жылы Қашық Шығыстағы орынбасары капитан Вернон Келлге Шығыс Англияға неміс десантының командирі британдық генералдан жақсы хабардар болады деп айтты. Холдейн шетелдік тыңшылық туралы сұрақтарды қарау үшін тағы бір CID кіші комитетін құруға көндірілді, онда Эдмондс куәлік берді. Виконт Эшер Эдмондс солай деді, бірақ Холдейн одан да көз жеткізді. Қазіргі барлау жүйесі неміс тыңшылығын анықтап немесе тоқтатуға қабілетсіз болды. Комитет құпия қызмет бюросын құруды ұсынды және 1909 жылдың тамызында жаңа агенттік MO5 құрамында құрылды. Эдмондс Келлді агенттікті басқаруға тағайындады. Үкімет шетелдіктердің еркін қозғалысын бақылау және шектеу үшін де бақылауды күшейтті, сондай-ақ полицияға тыңшыларға қарсы күш беру үшін "Ресми құпиялар" заңы бойынша өкілеттіктерді арттырды. Континенттік державаларды зерттегеннен кейін, Метрополитен полициясы тұтқындау және іздеу өкілеттіктерін кеңейтті. Күдікті мінез-құлықтың дәлелі бойынша айыптау алуға болады және дәлелдеу жүгі айыпталушыға жүктеледі. 1910 жылы Эдмондс MO5-тен кеткен кезде, ол қазіргі заманғы барлау және қарсы барлау ұйымына ұқсайтын, уақытша, жартылай жұмыс істейтін және әуесқой агенттерден тұратын, аз қаржыландырылған және нашар ұйымдастырылған бөлім құрды. Эдмондс бұқаралық тыңшылық туралы сенсациялық әңгімелерге иланбаса да, MI5 және MI6 негізін қалады.

Әскерге қайта оралу

Жеті жыл бойы барлау қызметінде болғаннан кейін, Эдмондс өзгеріс қалады және жаңа DMO генерал Генри Уилсонға бағынуды қаламайды, оған қатысты Эдмондстың белгілі бір наразылығы болды. Эдмондске әскери инженерлік мектептің коменданты немесе 4-ші дивизияның штаб офицері (ГСО I, дивизия бас штабы) лауазымдары ұсынылды (генерал-майор Томас Сноу). Эдмондс 1911 жылдың 1 наурызында 4-ші дивизияға қосылды, бірақ Соғыс кеңсесін тастау мансапқа зиян келтіретіні ескертілді. Ол ауысу алдында үш айға демалысқа шықты, осы уақытта француз және орыс тілдеріндегі далалық инженерлік туралы еңбектерді аударды. Біраз шаршаңқы мінезді Сноу Эдмондсқа тез сенім артты және оған: "Мен қоздырғыш күшті, ал сен ақылдысың" деді. Дивизия жаттығулар жасады және 1912 жылғы корпустық маневрлерде 3-ші және 4-ші дивизиялар Дуглас Хейг басқаратын I корпусты жеңді. Дивизиялық дайындықтың маңызды бөлігі – Соғыс кеңсесінің тыйым салғанына қарамастан, шегіну болды. Соғысқа дейін Эдмондс өз дивизиясының дайын екенін ойлады, бірақ 1908 жылғы маневрлерде көрген неміс әскерінің жабдықтарымен салыстырғанда жеткіліксіз жабдықталған. Немістерде пулеметтер, сигналдық тапаншалар, траншеялық минометтер, жедел жәрдем машиналары, артиллериялық телефондар және далалық асханалар болды. 1914 жылдың тамызында 4-ші дивизия Ұлы Ярмут қаласында орналасқан, неміс шабуылына тойтарыс беруге дайын.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

4-дивизия 24 тамызда Ле-Хавр портына түсіп, 26 тамызда Ле-Като шайқасына қатысуға үлкеріп, экспедициялық күштерге қосылды. Дивизияға II корпус (генерал-лейтенант Хорас Смит Дорриен) шегінуіне көмектесу үшін Сольмес маңындағы биік белесті ұстап тұру және содан кейін Ле-Катода II корпустың сол фланкіне ауысу бұйрығы берілді. Бір күндік шайқастан кейін 4-дивизия шаршап, ашқан, суық жаңбыр астында Ле-Катоға жетті. Смит Дорриен ертеңгі күні шегіну мүмкін емес деп шешті; корпус 26 тамызда шайқасып, сосын қашып кетеді. Сағат 6-да Эдмондс шайқас кезінде шрапнельден шамалы қалып қойды және ол өзінің естеліктерінде 26/27 тамыз түні өміріндегі ең қиын түн болғанын жазды. Эдмондс 4-дивизия колоннасының басында тағы да жаңбыр астында жүріп, картасын тексеру үшін аттан түсе алмады, себебі оны қайтадан мінуге күші жетпеді. Түн ортасында колонна төрт сағатқа тоқтады, содан кейін он күнге созылған Ұлы шегінуді жалғастырды. 53 жасында Эдмондс түніне үш сағаттан артық ұйықтамады. Тамақ азырақ болды, ал Эдмондс әр түнде міндеттерін аяқтағанда офицерлерге арналған тамақтың қалдығын семіз мал дәрігері жеп қойғанын байқады. Эдмондс осындай шаршаған және аш адамның тірі қалуына сенбегенін жазды. Эдмондс 4-дивизияның соғысқа дейінгі шегіну жаттығуларының нәтижесінде және 5 қыркүйекте берілген қарсы шабуылға үміт артып, жолына жалғастыра алды. Демалғаннан кейін Эдмондс ұйықтауға тырысса да, көзі ұйықтамады, жауы сыздады, карта оқығанда шоғырлана алмады және әр нәрсе қара немесе сұр түспен көрінді. Бас инженер оны Британ экспедициялық күшінің (БЭК) бас штабынан (БШ) сұрады. Эдмондс жасының үлкендігіне байланысты үйге қайтарылмағанына қуанды және соғыстың соңына дейін БШ-да қалды, 1918 жылы бас инженердің орынбасары болды. Ол Хейгпен кеңесіп, Бас штабтың және инженерлердің барлық бөлімдеріне тәлімгерлік жасады, бұл оған жабдықтау қызметінен гөрі көлік мәселелерін жақсы білуге мүмкіндік берді. Бастапқыда Эдмондс майор Эрнест Суинтонға көмектесті, оны соғыс министрі лорд Китченер (1914 жылдың 5 тамызынан 1916 жылдың 5 маусымына дейін) соғыс тілшісі ретінде жіберді, себебі соғыс корреспонденттеріне фронтқа баруға тыйым салынған болатын. Эдмондс соғысты салыстырмалы түрде тыныш өткізді, бірнеше рет оққа түсті және бір рет бомбадан зардап шеккен үйдің қарсысындағы үйге орналасты, нәтижесінде екі адам қаза тапты. 1919 жылы Эдмондс армиядан зейнеткерлікке шығып, бригада генералының құрметті шеніне ие болды.

"Ұлы соғыстың тарихы"

"Ұлы соғыстың тарихы" – Императорлық қорғаныс комитетінің нұсқауымен ресми құжаттарға негізделген Ұлы соғыстың тарихы (кейде Британдық ресми тарихы деп аталады). Ресми тарих жазу туралы шешім 1915 жылғы 26 тамыздағы Кабинет отырысында қабылданды, онда Императорлық қорғаныс комитеті мен Соғыс кеңесінің хатшысы Морис Хэнки (1 сәуір 1877 – 26 қаңтар 1963) бірнеше тарихтар сериясын ұсынды. Соғыс министрі фельдмаршал Герберт Кишенер (24 маусым 1850 – 5 маусым 1916) соғыс аяқталғаннан кейін жарияланатын бір томдық танымал тарих бойынша жұмысты бастауды қалады. Кишенер басты серияға қызығушылықты сақтап, үкімет позициясын қатысушылар мен танымал авторлардың еңбектерімен қатар ұсынуды үмітті. Қазынашылық келісіп, ресми тарихтар сериясын және азаматтық авторлар жазған, көпшілікке тартымды бір томдық еңбектерді қаржыландыруға келісті. Армиялық томның авторы ретінде сэр Джон Фортескью (28 желтоқсан 1859 – 22 қазан 1933) таңдалды. 1919 жылы әскери тарихтар бойынша жұмыс ресурстардың жетіспеушілігі мен нашар басқару салдарынан тоқтап тұрды, содан кейін 1919 жылдың ақпанында Тарихи бөлімге (Әскери бөлім) қосылған Эдмондс 1 сәуірде директор болып тағайындалды. Эдмондс еденде жинақталмаған, тарихшылар элементтерін алып, орнына қоймаған құжаттарды тапты. Фортескью томы соғысты қамтуы керек еді, бірақ ол өте баяу жазды, сондықтан оның томын 1915 жылдың мамырына дейін аяқтау және Франция туралы ғана жазуға шешім қабылданды. Эдмондс жұмыстың сапасына күмән келтірді, Фортескьюдің қазіргі заманғы армияның жұмыс істеуін білмейтінін, 200 жыл қалып қойғанын айтты; Фортескью күндер мен уақыттарды алып тастады және ескірген тіл қолданды; ол жобасын қайта қарауға келісті, бірақ кейін ескермеді. Оның екінші жобасы шатасқан, жалпы жағдай туралы ештеңе қамтылмаған және немістер туралы тіпті сілтеме де жоқ еді. Жоғары шенді офицерлерді күлдірді, үкіметті соғысты тоқтатпағаны үшін кінәлады және француздық күш-жігері "бір параққа сыймайтын" делінді. Эдмондс Фортескьюді қызығушылық танытпағаны, жалқаулығы және қол жеткізілген жазбаларды елемегені үшін айыптады, БЭФ-тің қызықты тарихын жазу мүмкіндігін шатастырып, бөлімшелердің күнделіктерінен жинақталған материалды ұсынды. Жыл соңында Эдмондс жұмысты қайта жазуға шешім қабылдады; Фортескью жұмыстан босатылды, ал Эдмондс тіпті оның жалақысын қайтаруды талап етті. Эдмондс Артур Конан Дойль мен Джон Бьюкен сияқты авторлардың "бұрмаланған" еңбектеріне қарсы тұру үшін мәлімдемелермен, офицерлердің жеке жазбаларымен және неміс материалдарымен еңбекті жақсарту қажет деп шешті. Баспагерлер мен авторлармен кеңесу Эдмондсті жеделхабарламаларға негізделген еңбек көпшілікті қызықтыра алмайтынына көндірді. Білім беру жұмысы оқытуды негіздейтін негізге ие болуы керек және жұмыс көпшілік сатып алу үшін оқылуы керек, әскери студент үшін сенімді білім беру жұмысы болуы керек және азаматтық авторлардың дұрыс емес коммерциялық еңбектерін жоққа шығаруы керек. Эдмондс жылдық есеп берді және кездесулер шығындарды, жарияланымның барысын, томдардың санын, олардың көлемін және мазмұнын қарастырды. Кейде комитет ведомстводан шағымдар түскеннен кейін мазмұны бойынша шешім қабылдады; 1928 жылы Соғыс министрлігі C. F. Aspinall Oglander-дің Галлиполидің бірінші томының кейбір мазмұнына қарсылық білдірді. Ақша басылымның жылдамдығын, томдардың көлемін және авторының таңдалуын анықтады. Эдмондс жартылай жалақы алатын немесе зейнеткерлікке шыққан офицерлерді, азаматтық автордың бағасының жартысына жуық 500 фунт стерлингтен жұмысқа алуды жөн көрді; офицерлер көбінесе ұзақ уақыт жұмыс істеуге және ақысыз жұмыс істеуге дайын болды. Қазынашылық 1915 жылдың соңынан 1918 жылдың басына дейін Франциядағы британдық армиялардың Бас штабының бастығы генерал-лейтенант Ланселот Киггеллді 1918 жылдың бірінші бөлігін жазудан босатуға қол жеткізді және Эдмондс келісті, өйткені оның жұмысы "түссіз және атмосферасы жоқ" еді. Алғашқы томдардың бағасы 21 шиллинг (21 сом) және картаның ілеспе қалталары үшін тағы 21 сом болды, бірақ бұл кәсіби офицерлер үшін тым қымбат деп саналды. 1923 жылы баға 12 с 6 д-ға дейін төмендетілді, бірақ бұл жарнамаға артық қаражат қалдырмады және кітап сатушыларды оларды айқын көрсетуге ынталандырмады; баспагерлер бір томға ең көп беттер санын белгіледі, бұл 1924 жылы Бақылау комитетіне бағаны 15 с-қа көтеруге кеңес беруге әкелді. 1933 жылдың наурызында Эдмондс француз, неміс және австрия тарихтарының мысалдары көрсетті, олардың "күрделі және көлемді" екенін көрсету үшін. Бірнеше томдар мүдделі ведомстволармен қаржыландырылды, бірақ Эдмондс бақылауды сақтап, басқа томдар үшін де сол редакциялық бақылауды сақтады. Жинақтылық Тарихи бөлімнің ұйымдастырылуына және жарияланым жылдамдығына әсер етті. Ылғалды кеңселер, шайқас алаңдарына сапарлар, тарихшылар мен әкімшілердің саны шектеулі болды және 1922 жылы Эдмондс көбірек көмек берілмесе, отставкаға кететінін мәлімдеді. Дэниел мен Эдмондс үш немесе төрт толық уақытты офицерге ие болды, олар томдарды жазуға, жариялануға дайындауға, кітапхананы ұстауға, әскери тұтқындардың (АТ) жазбаларын және шетелдік ресми және бейресми жарияланымдарды ана тілінде зерттеуге, Соғыс министрлігіне, Соғыс қабірлері комиссиясына, Штаб колледжіне, білім беру мекемелеріне және үкіметтік ведомстволарға көмек көрсетуге тиіс болды. Бөлімнің Кавендиш скверіндегі тар кеңселерге жылына шамамен 2000 адам келді, содан кейін 1922 жылы аудит кеңсесіне көшті. 1924 жылға қарай Эдмондстың бес әкімшісі мен сегіз жазушысы болды, ал француз және неміс әріптестері шамамен 130-ға жуық болды. Британдық қызметкерлер де жалақысы аз болды, А. Ф. Бекке жылына 500 фунт стерлингтік жалақыны көбейтуден бас тартты. Эдмондс ақшаны алды, жылына 560 фунттан 800 фунтқа, содан кейін 1924 жылы, ол көптеген тарихтарды жазып, бөлімді басқарып, үш ай бойы күніне жеті сағат жұмыс істеп, содан кейін он күн демалыс алды (Эдмондс жобаның 29 жылының көп бөлігінде осылай жұмыс істеді). 1927 жылы Месопотамияға 200 фунтқа сапарға бару туралы Сирил Фоллстың (2 наурыз 1888 – 23 сәуір 1971) ұсынысы Қазынашылық тарапынан ветоланды, бірақ Галлиполиге сапар үшін Аспиналл Огландерге 50 фунт рұхсат етілді.

Ресми құжаттар

Британдық экспедициялық күштері британдық мемлекет құрған ең ірі армия болды және 1924 жылға қарай 25 миллионнан астам құжат жинады, оларды реттеуге Эдмондс тоғыз жыл кетеді деп есептеді. Эдмондс қағаздарды еденде үйіліп жатқан күйде тапты және бас хатшыны бір бума құжатты алу үшін баспалдаққа көтерілуден бас тартқаны үшін дереу жұмыстан шығарды. Эдмондс өзінің ізашары Аткинсонның тарихшыларға құжаттар жиынтығын қарауға және заттарды қайтармауға рұқсат бергеніне наразылық білдірді, сондай-ақ жазбаларды тізімдеуге 1923 жылдың маусым айына дейін уақыт кеткенін мәлімдеді. Томның алғашқы нұсқасын "жинаушы" дайындады, ол құжаттарды сұрыптап, оқып, талдады. Содан кейін "тарихшы" оны қайта қарастырып, түсініктемелер мен қорытынды қосты. Нұсқа батальон командирлерінен бастап қатысушыларға, басқа жоғары әскери шенеуніктерге, саясаткерлерге және мемлекеттік мекемелерге жіберілді. 1916 жылғы І бөлімнің нұсқасы (Соммадағы алғашқы күнді қоса алғанда) 1000 офицерге жіберілді, олар 1931 жылға дейін 1470 жауап берді. Бірінші тарау бойынша түскен пікірлер 1,52 метрлік үйіндіні құрады, ал Эдмондс өзінің штаты жеткіліксіз екеніне шағымданып, оларға барлық аттарды, әріптерді, шендерді және нөмірлерді тексеру керектігін, содан кейін француз және неміс деректемелерімен салыстыру керектігін ескертті; штатының жетіспеуі жұмыстың баяулауына себеп болды. 1922 жылы Эдмондс он томды жазуға жиырма жыл кететінін есептеді, бұл француздар үш жылда жеткен нәтиже еді. 14 томдық "Батыс майдан" және басқа театрлардағы 15 томдық еңбектерді шығаруға 21 жыл кетті (1939–1945 жылдарды есептемегенде).

Мазмұны

Эдмондс шығарманың әдеби және академиялық тұтастығына зор ықпал етті. 1922 жылы жарық көрген бірінші томның алғы сөзінде Эдмондс: «Менің атым жазылған ресми тарихтарда шындықтан кету немесе дұрыс емес көрсетуге тап болмайсыз» деп жазды. Эдмондстің бұл мәлімдемесі күмән тудырып, еңбектің ең жақсы жағдайда мәнсіз, ең жаман жағдайда алаяқтық, әскери құрылымдар туралы толық емес, жаңылыстыратын және кінәсін жасыратын есеп деген кең пікірге әкелді. 1934 жылы Лидделл Харт 1918 жылғы I бөлімді «ұлттық» және «жергілікті» деп сипаттап, авторлардың адалдығына күмән келтірді. 1945 жылы ресми тарихшылардың бірі Норман Брук Эдмондс 1916 жылғы I бөлімді қайта қарауға сенуге болмайтынын мәлімдеді, себебі ол өз көзқарастарын қосуға құмарлық танытқан. 1976 жылы Джон Киган (15 мамыр 1934 – 2 тамыз 2012) ал 1985 жылы Дэвид Френч Эдмондстың «Франциядағы жоғары басшылық туралы шындықты қарапайым халықтан жасыруға жеке мақсаты бар» деп жазды және Эдмондс Хейгтің өмірін бекерге шабуылдарға жұмсады деген саясаткерлердің айыптауларын жоққа шығаруға алаңдады; Эдмондстің кейіпкерлері батырлар болып, сынға ұшырамайтын. Тим Траверс Эдмондс жоғары шенді офицерлерді тікелей сынаудан жалтарғанын, Хейгке қарызды болғанын және оның беделін қорғағанын, фактілерді бұрмалап, Сомма (1916 ж. I бөлім), Пашендейл (1917 ж. II бөлім) және 1918 ж. I бөлімде жалған қорытындылар жасағанын жазды. 1996 жылы Пэдди Гриффит (4 ақпан 1947 – 25 маусым 2010) оны Гриффит Ұлы соғыс туралы жазылған материалдың мөлшерін «көлемді» деп атады және Эдмондс тұрақсыз, қауіпсіз емес және ешқашан далалық қызметте болмаған болса да, ол адал, зиялы болды және өзінің ашкөз және пікірталасқа бейім табиғатының ресми тарих бойынша жұмысын бұрмалауына сирек рұқсат берді. Эдмондс ақпаратты ұсыну жолын анықтады, бұл авторларға шектеулер қойды. Ашық сынды болдырмау керек еді және автор «оқиғадан кейін дана болу» құлқына берілмеуі керек еді. Оппоненттер туралы фактілерді кішкентай әріптермен жазылған түсіндірмелерде немесе тараулардың соңындағы жазбаларда ұстау керек еді, өйткені сол кезде белгілі болмаған фактілерді енгізу кейінге қарай қарау болып есептелетін, бұл әділетсіз және ғылыми емес еді. Қорытындыны ой-пікір білдіру үшін жазуға болады, бірақ кінә табу үшін емес. Эдмондс үшін бұл шектеулер кейбір фактілерді қарапайым оқырманға зиянсыз түрде көрсету үшін, бірақ жолдар арасында оқитын сарапшылар үшін маңызды болуы үшін қажет болды. Генри Стэк, «Әскери операциялар: Шығыс Африка» кітабының бірінші авторы қайтыс болды және оның орнына келген Чарльз Хорден Стэктің міндетті болудан қынжырға тірегенін жазды. Эдмондс штаб колледжінде алған білімі Карл фон Клаузевицтің (1 маусым 1780 – 16 қараша 1831) оқытуымен үйлесімді болды, яғни сыншы тек қолбасшының қолжетімді ақпаратын және оның ниеттерін пайдалануы керек, ал қолбасшы білмеген және біле алмайтын мәселелерді енгізбеуі керек. Оқиғадан кейін алынған біліммен мақтана беру және сындық ой-қабілетінің жетіспеушілігін көрсетуге болады. Галлиполидің бірінші томын (1929) жазу кезінде Сесил Аспиналл Огландер конвенцияны елемеді және жобалық нұсқасында Эдмондс оның есебін бейтарап емес және ресми тарихшы үшін қажетті объективті бағалаудан мүлдем құралаған деп атады. Аспиналл Огландер мәтінін қайта қараудан бас тартқанда, Эдмондс оны соғыс министрлігі мен соғысқа қатысушылардың бірнешеуі Эдмондсқа шағымданғандығы үшін сынады. Эдмондс ресми тарихтардың формасына қойған шектеулерге қарамастан, Эндрю Грин оның есептерін дәл және толық деп бағалады. Эдмондс пен Базил Лидделл Харттың хат алмасуы Харттың ресми тарихты бағалағанын және конструктивті сын айтқанын көрсетеді. Грин Дэвид Френч бұл еңбекті «ресми, бірақ тарих емес» деп атағанда, Харттың сөздерін контекстен тыс қолданғанын, Лидделл Харттың мақсады – ықтимал дау тудыруы мүмкін егжей-тегжейлерді жолдар арасында қалдыру арқылы Эдмондс кейінгі тарихшылардың бұл фразаны томдарды сипаттау үшін пайдалану қаупін тудырғанын білдіргенін жазды.

Кейінгі жылдар

Эдмондс 1928 жылы туған күніне орай рыцарь атағын алды. 1939 жылы Дэниелге 75 жас, Эдмондске 79 жас болған еді, және үкімет ресми тарихты жазуды тоқтатуды қайта қарастырды, себебі ең үлкен екі мүшенің жасының қосындысы 150-ден асып кеткен. Кабинет хатшысы Эдвард Бриджес Эдмондске ол өзі жазып жатқан томды аяқтағанға дейін ғана қызметте қалатынын, ал Дэниел сол жазда зейнетке кететінін айтты. Дэниелден тарихтардың маңыздылығын Қаржы министрлігіне түсіндіру сұралып, ол 1919 және 1922 жылдары жазғандарын көптеген бөлікте қайталап айтты: коммерциялық баспаның жоғары лауазымды қатысушыларға осындай қолжетімділік болмайды және ол халықты хабардар етуге және әскери офицерлерді білім беруге мүмкіндік алмайды, ал «Франция және Бельгиядағы әскери операциялар» атты алты томдық жұмысты жазу керек еді. Үкімет көңіл тыныштыққа келіп, жазу жұмысы жалғасты, бірақ Дэниел 1939 жылдың шілдесінде зейнетке шықты, ал Эдмондс Тарихи бөлімнің хатшысы міндетін атқарды. Соңғы Батыс майданының томы, «Франция және Бельгиядағы әскери операциялар 1917 жыл» ** (Үшінші Ипр) 1948 жылы жарық көрді. Эдмондс «Италиядағы әскери операциялар 1915–1919» басылымы жарық көрмес бұрын шілдеде зейнетке шықты. Эдмондс зейнеткерлік жылдарын Брекон-хаус, Лонг-стрит, Шерборн, Дорсет қаласында өткізді, ол 1956 жылдың 2 тамызында қайтыс болды.