Кіріспе

Британ армиясының генералы (1853–1947)

Генерал сэр Ян Стендиш Монтейт Хамильтон (16 қаңтар 1853 – 12 қазан 1947) – Виктория және Эдвард дәуірлерінде кең ауқымды Британ империясы әскери қызметін өткен, Британ армиясының жоғары шенді офицері. Хамильтон екі рет Виктория кресіне ұсынылған, бірақ алғашқы рет ол тым жас деп есептелді, ал екінші рет – тым жоғары шенді. Бірінші Бур соғысы кезінде Маджуба шайқасында жарақаттанғаннан кейін сол қолы қанағаттанбас жағдайда қалды. Мансабының соңында ол Бірінші дүниежүзілік соғыстағы Галлиполи операциясында Жерорта экспедициялық корпусына қолбасшылық етті.

Ерте өмір

Гамильтонның әкесі – полковник Кристиан Монтейт Гамильтон, 92-ші жоғары тау әскерлерінің бұрынғы командирі. Оның анасы Корина, 3-ші виконт Горттың қызы болған. Анасы оның ағасы Верекер дүниеге келген кезде қайтыс болды, ал Верекер белгілі суретші болды. Гамильтон алғашқы ресми білімін Беркширдегі Веллингтон колледжінде алды. Әкесі оны Пруссияға қарсы күрескен ганноверлік генерал Драммерспен бірге тұруға жіберді.

Әскери мансап

Гамильтон 1869 жылы Сандхерсттегі Корольдік әскери колледжіне қабылданды. Сол жылы Ұлыбритания армиясына офицерлік лауазымға түсу, комиссияны ақшаға сатып алудың орнына академиялық емтихан арқылы реттелді. 1871 жылы ол Суффолк полкінің жаяу әскер офицері болып тағайындалды, бірақ көп ұзамай Гордон Хайлендтер полкінің 2-ші батальонына ауыстырылды, ол сол кезде Үндістандағы императорлық гарнизон қызметінде болды. Үндістанға келгеннен кейін Гамильтон Ауғанстан жорығына қатысты. Бірінші Бур соғысы кезінде ол Маджуба шайқасында болды, онда жараланып, бурлар тарапынан тұтқынға алынды. Кейін Англияға оралып, соғыс батыры ретінде құрмет көрсетіліп, Виктория патшайымына таныстырылды. 1882 жылы капитан болып тағайындалып, 1884–1885 жылдардағы Ніл экспедициясына қатысып, бриф-майор шеніне көтерілді. 1886–1887 жылдары Бирмада бриф-лейтенант-полковник болды. 1890–1893 жылдары Бенгалияда полковник шенін алып, 1891 жылы "Еңбегі үшін" орденімен марапатталды. Ол Читрал экспедициясына Үндістандегі әскерлердің бас қолбасшысы сэр Джордж Стюарт Уайттың әскери хатшысы ретінде қатысты. 1895–1898 жылдары Үндістанда генерал-квартирмейстердің орынбасары болып қызмет етті. 1897–1898 жылдары Тира жорығында үшінші бригадаға қолбасшылық етті, онда сол қолынан снарядтың сынықтары тиді. 1898 жылдың сәуір айында Англияға оралып, Хайтедегі мылтық мектебінің коменданты болып тағайындалды.

Жапония

1904-1905 жылдары Гамильтон Рус-жапон соғысы кезінде Маньчжуриядағы жапон армиясында қызмет еткен Британдық Үндістан армиясының әскери атташесі болды. Батыс елдерінен келген көптеген әскери атташелердің ішінде, ол соғыс басталғаннан кейін Жапонияға бірінші болып келді. Ол орыс-жапон соғысы кезіндегі өзінің тәжірибесі мен бақылауларын "Штаб офицерінің естеліктері" деген кітапта жариялады. Бұл, жақсы дамыған еуропалық армия мен нашар танымал азиялық армия арасындағы әскери қақтығыс, пехотаның бекінілген позицияларын автоматтар мен артиллериямен қорғалаған алғашқы жағдай болды. Бұл соғыс қару-жарақ технологиясының маңызды рөл атқара бастаған ХХ ғасырдың алғашқы соғысы еді, және осы факторлар Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде соғыс тактикасының эволюциясына басымдық берді. Гамильтон мұндай қақтығыста атты әскердің қажетсіз екенін, олардың қызметін жаяу әскердің атты түрі жақсырақ атқара алатынын жазды. Ол түнгі шабуылдар мен әуе күштерін пайдалану сияқты дәстүрлі емес тактиканы қолдаушы болды. Сәтті жапон жаяу әскерінің шабуылдары оған жоғары рухты жауынгерлердің дайындалған қорғаныс позицияларын жеңе алатынына сендірді.

Англияға оралу және Шетелдік әскерлердің бас инспекторы

Гамильтон 1905-1909 жылдар аралығында Оңтүстік командалық бастығы, ал 1909-1910 жылдар аралығында әскердің генерал-адъютанты қызметін атқарды. 1911 жылы Гамильтон Шетелдік күштердің бас инспекторы болып тағайындалды, ал 1913 жылы Гибралтар, Мальта және Египеттегі генерал-майорлармен қатар, Англо-Египет Суданы мен Кипрдегі күштер де оған есеп беретін Жерорта теңізі командалық бастығы болып қоса тағайындалды. 1914 жылдың шілдесінде ол тағайындалу мерзімі аяқталып, Ұлыбританияға қайтып келді.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1914 жылғы 5 тамызда Ұлыбритания мен Германия арасындағы соғыс жарияланғанда Гамильтон Ішкі әскердің Бас қолбасшысы болып тағайындалды. Ол сонымен қатар "Орталық күштерге" де қолбасшылық етті, бұл негізінен Аумақтық күштерден құралған әскери құрама болды және соғыстың басында Англияның шығыс жағалауына жасалатын теңіз арқылы неміс шабуылын тойтару міндеті оған жүктелді.

Галлиполи жорығы

1915 жылдың наурыз айында лорд Китченер 62 жастағы Гамильтонды Достасқан Жерорта теңізі экспедициялық күштерінің қолбасшысы етіп тағайындады. Оған Осман империясынан Дарданелл бұғазын бақылауға алу және Константинопольді жаулап алу бұйрығы берілді. Жоғары дәрежелі және беделді офицер, мүмкін, басқа науқандарда көптеген адамдардан тәжірибелі Гамильтон Батыс майданында қолбасшылыққа тағайындалуға тым консервативті емес, тым интеллектуалды және саясаткерлермен тым жақын қарым-қатынаста болды деп есептелді. Гамильтонға науқанды жоспарлауға қатысуға мүмкіндік берілмеді. Осман империясының әскери қорғаныс қабілеті туралы барлау мәліметтері нашар болды және оның күшін дұрыс бағаламады. Грек армиясының жоғары қолбасшылығы, Осман империясының әскери қабілеті туралы толыққанды мәліметтерге ие болғандықтан, Китченерге Шығыс Жерорта теңізіне кіретін британдық экспедициялық күш Галлиполиді жаулап алу үшін 150 000 сарбазға мұқтаж екенін ескертті. Бірақ Китченер 70 000 адамнан тұратын күш сол жердегі кез келген қорғаныс гарнизонын жеңуге жеткілікті болады деп шешті. Дарданелл бұғазын бақылауға алу және соғыста жаңа майдан ашу жоспары 1914 жылдан бері әртүрлі нысандарда қарастырылып келді. Сол жылдың қараша айында Корольдік теңіз флотының кемелері оның сыртқы бекіністерін атқылады, нәтижесінде Седдюльбахир бекінісіндегі жарылғыш заттар жарылып кетті. 1914 жылдың желтоқсанында Корольдік теңіз флотының су асты кемесі бұғазға кіріп, Чанаккаледе түрік соғыс кемесі «Месудие»ді батырды. Бұл алғашқы тәжірибелер Китченердің ойында жеңіске жету перспективасын тудырды, содан кейін ауқымды операцияны жүзеге асыруға мүмкіндік берді. Бірақ осының салдарынан түрік әскері олардың кемелеріне қайтадан жақындауына жол бермеу үшін теңіз миналарын орнатуға кірісті және бұғазға жақын бекіністерді нығайтты. 1915 жылдың 3 қаңтарында британдық бірінші теңіз лорды, адмирал Фишер, британ үкіметіне 75 000 сарбазды қолдана отырып, бірлескен теңіз және армия шабуылы жоспарын ұсынды, бірақ оны аз кешіктірумен іске асыру шартымен. 1915 жылдың 21 қаңтарында Фишер адмирал Джелликоға жеке хат жазып, оны жүзеге асыру үшін 200 000 адам болмаса, жоспарды мақұлдамайтынын мәлімдеді. 1914 жылдың қыркүйегінде Адмиралтействоның бірінші лорды ретінде Уинстон Черчилль операцияға бар болғаны 50 000 сарбаздың қолдауы қажет екенін ұсынды, бұл екі британдық армия дивизиясының күшіне тең еді. 1915 жылдың 19 ақпанынан бастап британдық және француздық соғыс кемелері теңіз күшін ғана қолдана отырып, бұғазды басып алуға тырысты, бірақ теңіз миналарына соқтығысқан сәтсіз шабуылдан кейін сәтсіз аяқталды. Содан кейін лорд Китченер Галлиполи түбегіне әскерлерді жағаға шабуыл жасау үшін жіберу қажет деп шешті, Гамильтон басқарған құрлықтағы науқанмен теңіз операциясын қолдау үшін, ол жерде шабуылдарды ұйымдастыруға жауапты болды. Гамильтонның арнайы десанттық кемелері болмады, оған берілген әртүрлі әскерлер теңіз операцияларына дайындықтан өтпеген, ал армияға арналған жабдықтар жағаға шығу кезінде қол жеткізуді қиындататын тәсілмен жиналған. Гамильтон Корольдік теңіз флоты оның науқаны кезінде одан әрі шабуылдар жасайтынына сенді. Бірақ олардың ықтимал шығындарын ескере отырып, және операцияда кемелердің тактикалық шығындарының төленуі қабылданатын құн емес екенін түсініп, Корольдік теңіз флотының жоғары командасы тағы бір шабуыл жасаудан бас тартты. Галлиполи науқаны тоқтап қалғаннан кейін Гамильтон 1915 жылдың 16 қазанында Лондонға қайтарылды, бұл оның әскери мансабының аяқталуын білдірді.

Кейінгі өмірі

Хамильтон зейнетке шыққаннан кейін, бұрынғы әскери қызметшілер ұйымы – Британдық легионда жетекші тұлға болды, және Шотландия президенті лауазымын атқарды. Ол сондай-ақ 1928 жылы құрылған, Ұлыбритания мен Германия арасындағы жақындасуды нығайтуға жұмыстанған Англо-неміс қауымдастығының негіздеуші мүшесі және вице-президенті болды. Адольф Гитлер билікке келгеннен кейін де ол қауымдастықпен байланысын үзбеді, өзін "үлкен Адольф Гитлердің жанкүйері" деп атады және "Менің күресімді" "жастық шақтағы бір шалалық" деп бағалады. (Дегенмен, тарихшы Иан Кершоу пікірінше, Гамильтон британдық империялық билік құрудың тірегі болды және нацистік Германияның ерте саясатына ертерек қолдау көрсеткеніне қарамастан, нацисттік идеологияны қолдаушы емес еді). 1934 жылы, 81 жасында Гамильтон "Естен кеткен ерлер" атты соғыс туралы деректі фильмге түсірілді.

Гордон барабандары

1914 жылдың қазан айында, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде, Гордон Хайлендс полкінің 2-ші батальоны Бельгияның Остенде қаласына түсіріліп, майданға жеткізілді. Олар өздерімен сырнайларын алып кетті, ал көлемді барабандар Остендеде, полицияның қамқорлығында қалды, себебі көлік вагондары "артық жүктелген" еді. Остенд немістердің бақылауына өткеннен кейін барабандар Берлиндегі қару-жарақ мұражайына "жеңіс трофесі" ретінде әкелінді. Жыйырма жыл өткен соң, 1934 жылы полк полковнигі Гамильтон Германия президенті Маршал фон Гинденбургке жеті барабанды қайтару туралы өтініш хат жазды, және фон Гинденбург "бірден" келісті. Гамильтон жеке өзі Германия астанасына сапар шегіп, Гордон барабандарын салтанатты түрде қабылдады, онда ол "Ватерлоодың ескі одақтастары" арасында "енді соғыс болмасын" деген тілегін білдірді.

Өлім

Гамильтон 1947 жылдың 12 қазанында 94 жасында Лондондағы Хайд-Парк Гарденсдегі үйінде қайтыс болды. Оның денесі Шотландияның Стирлингшир аймағындағы Дун қаласындағы Килмадок зиратында жерленді. 2013 жылы оның қабірі күйреуге айналғаны анықталды және Стирлинг кеңесі оны қайта жөндеп берді.

Жеке өмір

Гамильтон неміс, француз және хинди тілдерін білді, ол сүйкімді, әдепті және мейірімді адам ретінде танымал болды. Ол сырттан әлсіз көрінсе де, энергияға толы еді. 1887 жылы ол Глазго қаласындағы кәсіпкердің қызы Жан Мьюрге үйленді. Бастапқыда олар отбасы құруды жоспарламаған, бірақ соғыстан кейін екі баланы асырап алды. Кәсіби қызметімен қатар, Гамильтон жемісті жазушы болды. Ол өлеңдер жинағы мен осы замандағылардың пікірінше, ашық-қарапайым емес роман жариялады. Оның жазған еңбектерінің мысалдары: «Болашақ шайқасы», «Икар», «Жүнкімен саяхат», «Хаджи туралы баллада» және «Штаб офицерінің альбом». Ол «Галлиполи күнделігі» кітабының кіріспесінде былай деді: «Соғыстағы бірден-бір анық нәрсе – екі тараптың біреуі жеңілмейді». Ол күнделікші Джеймс Лис Милннің туысы болды.

Бағалаулар

Британ премьер-министрі Х. Х. Асквит Гамильтонның "басында тым көп жұмсақ ойлар бар" деп ойлағанын айтты, ал 1915 жылы Галлиполи шайқасынан хабарлаған және кейіннен Австралияның 1914-1918 жылдардағы соғысының ресми тарихын жазған Чарльз Бин Гамильтонның "әскерде көбінесе кездеспейтін ой-қиялының кеңдігі" бар екенін мәлімдеді. Сэр Комптон Маккензи өзінің "Галлиполи естеліктерінде" оның пікірі Чарльз Биннің пікірімен үйлесетінін нақты көрсетеді.

Құрмет белгілері, марапаттар мен марапаттар

Гамильтон 1901 жылдың маусым айында Глазго университетінен құрметті заң докторы (LL. D) дәрежесін алды. Ол кездегі генерал-лейтенант Гамильтонның ескерткіші Челтенхэмдегі Бур соғысы ескерткішінде орналасқан.

Мұра

Хамильтон дайындық мектебі, Квазулу-Натал провинциясының Лэдисмит қаласында орналасқан, Хамильтонның құрметіне аталған. Оның медальдары қазіргі уақытта Ұлттық мұражайлар Шотландияда сақталады, ал миниатюралары Гордон Хайлендтер мұражайында.