Кіріспе

Солтүстік-Шығыс Азияда өмір сүрген ежелгі этникалық топ – мохе, малгал, могер немесе моджи. Бұл – ежелгі антикалық дәуірде қазіргі Солтүстік-Шығыс Азияның бір бөлігін мекендеген тарихи халықтар тобы. Мохелердің ең белгілі екі тобы – Амур өзені бойындағы хэйшуй мохе және Сонгхуа өзенінің атымен аталған сумо мохе. Олар негізінен тунгус тілдерін қолданған халықтар ретінде танымал. Хэйшуй мохелер 12 ғасырғы жүршендердің тікелей ата-бабалары саналады. Тан әулетінің жылнамаларында мохелердің Танның солтүстік-шығысында, түріктердің шығысында және Когурёның солтүстігіндегі Сушен жерінде қоныстанғаны жазылған. Мохелер солтүстік-шығыс Азиядағы Бальхаи мемлекетінің халқының көп бөлігін құрады, ол 7 ғасырдың соңынан 10 ғасырдың басына дейін өмір сүрді. Бальхаи мемлекеті құлағаннан кейін мохелердің тарихи іздері азайып, олар жүршен халқының негізгі атасы саналады. Әсіресе хэйшуй мохелер 17 ғасырғы маньчжурлар мен Цинь әулетін құрғандардың тікелей ата-бабалары деп есептеледі. Мохелер отырықшы егіншілікпен айналысып, негізінен соя, бидай, тары және күріш өсірген, сондай-ақ шошқа шаруашылығымен айналысып, ет үшін аң аулаған. Мохелер шошқа мен иттің терісінен тігілген тон кигендері де мәлім.

Атауы

Қытай экзонимінің Mohe (靺鞨) – графикалық қорлау, mo 靺 "шұлық; гетры" және he 鞨 "аяқ киім" деп жазылады. Мо (靺) (Орталық Қытайша: ) – "барбар" немесе "сюнну" деген мағынаны білдіретін сөз. Бес әулет кезеңінен бұрын, ол «靺羯» деп жазылған, мысалы, Хунлуцзин стеласында. He 鞨 – gal (Орталық Қытайша gat немесе ), бұл Mohe/Malgal, Jie/Gal тілінде "тас" дегенді білдіреді. Цзе билеушісі Ши Ле (石勒) фамилиясын ши (石 "тас") деп алған. Цзинь тарихы бойынша, Ши Тумен (石土門) – Джурчен халқының ханзадасы, оның тегі ши Мохе және Цземен байланысты болуы мүмкін. Мохе этнонимі Орталық Қытайшадағы *Motgit-ке (; корейше: 물길 [Mulgil]; жапонша: もつきつ [Motsukitsu]) едәуір ұқсас. Мохе атауы «Шин Мака» (жапон тілінде 新靺鞨, しんまか) немесе «Жаңа Мохе» деген атауда «Мака» деп те кездеседі, бұл бидің және оны сүйемелдейтін музыкалық шығарманың атауы; би мен ән Нара дәуірінде немесе Хэйан дәуірінің басында Балхае мемлекетінен Жапон сарайына әкелінді. Қазіргі жапондық тарихи мәтіндерде Мохе атауы «кана» оқуымен түсіндіріледі – Макацу (まっかつ), бұл, әлдебір, Мохе этнонимін жазу үшін қолданылатын қытай таңбаларының стандартты қытай-жапон оқуларына негізделген транслитерация.